Planlanmış Karanlık

Rennes Işık Master Planı, Rennes – Fransa

Bu yazıda

Rennes (Fransa) kentinin ışık master planı. 2009 yılında Rennes Belediyesi iklim koruması ile ilgili bir strateji oluşturdu. Stratejinin ana hedefi 2030 yılına kadar kamusal aydınlatmada elektrik tüketiminin %20 oranında azaltmaktı. Kamusal aydınlatma konusunda yeni bir strateji oluşturmak için bir ışık master planına ihtiyaç duyuldu. Bu konuda gerekli bilgiyi toplamak üzere belediye, aydınlatma tasarımcıları aramaya başladı. Bir araştırma yapılacak ve kentin hangi alanlarının aydınlatılacağı ve hangilerinin aydınlatılmayacağı tespit edilecekti. Aydınlatma planlaması ofisi Concepto, aydınlık ve karanlık konseptine dayanarak bir inceleme yapmakla görevlendirildi. İncelemeden Rennes kenti için yeni bir aydınlatma stratejisi geliştirildi. Strateji kapsamında doğal karanlık ortam değiştirilmedi ve tüm kent için bilinçli olarak karanlığın kullanıldığı temel bir yapı uygulamaya alındı.

Rennes’in doğal yeşil alanları ve yoğun yerleşimli bölgelerini gösteren plan.
Rennes’in doğal yeşil alanları ve yoğun yerleşimli bölgelerini gösteren plan.

1987 yılında “urbanisme lumière”i kenti planlamasının bir biçimi ve bir ışık master planının gelişimine yönelik bir metot olarak hayata geçirdiğimizden beri 110’un üzerinde bu tür araştırma yaptık. Araştırmaların sonucundan yola çıkarak kentlerde ışık ile karanlık arasındaki olası bağlantıyı dikkate alacak bir süreci başlattık. 2002 yılında Fransa’nın güney batı bölgesinde kalan Talmont-sur- Gironde kasabasının ışık master planını tasarlarken; kasabanın dar sokaklarında geceleri sade ortamı korumak ve yeniden tanımlamak için yeni bir master planı yarattık ve uygulamaya aldık.

Daha kısa bir süre önce, 2010 yılında Kudüs’ün tarihi kent merkezinin ışık master planının geliştirilmesinde işverene eski kentin etrafına yapılması planlanan yeşil alan için karanlığın yeniden tanımlanmasını, korunmasını ve ileride yapılacak şehir duvarı aydınlatmasına kontrast oluşturacak şekilde daha iyileştirilmesini önermiştik. Rennes kentini karanlığı “daha az daha çoktur” fikrine dayandırarak tasarladık ve aydınlık ve karanlığın kent içindeki rolleri ile ilgili teorilerimizi daha da geliştirdik. Baştan beri ve görüşmeler ve kent sakinleri ile Rennes’in farklı bölgelerinde yapılan gece inceleme yürüyüşlerinde, sakinlerin aşırı ışıklardan rahatsız olduğunu ve geniş alanlı doğal mekânların karanlık bırakılması isteğini duyduk.

Rennes bölgesi eşsiz bir bölge, çünkü burada doğal alanlar, tarlalar ve spor ve eğlence alanlarının bilinçli olarak iyileştirildiği bir politika izleniyor. Ayrıca belediyesi sel tehlikesi olabilecek hassas bölgeleri ekolojik açıdan ilginç alanları ve ormanları koruma konusunda kararlı.

Halen Rennes Belediyesi tarafından kentin merkezi ve çevresindeki bölgeler için uygulanan kalıcı yerleşim planı açıkça doğal mekânları koruma ve iyileştirme ihtiyacını dikkate alıyor. Kamusal alanlar bitkilerle süslenmiş ve kent peysajı iyileştirilmiş. Rennes etrafına bir ekolojik veya “yeşil” koridor oluşturularak doğal bitki çeşitliliğini korumaya ve geliştirmeye çalışılmış.

Rennes kentinin kimliği kent ile doğa arasındaki net çizgi ile öne çıkıyor. Ancak bu çizgi kenti çevreleyen halka boyunca aşırı aydınlatılan alanlara, tekno parklar, sanayi bölgeleri ve mevcut olan veya bu bölgeler için yapılması planlanan AVM’ler şeklinde iyi aydınlatılmış, sürekli genişleyen kent bölgeleri ile tehdit altında. Buradan yola çıkarak baştan beri ışık master planında mevcut ve yeni karanlık alanların muhafaza edilmesini ve entegrasyonunu sağlayan bir plan çalıştık. Kentin yeşil ve mavi hatlarını desteklemek için Rennes’e uygun bilinçli olarak kullanılacak karanlık için bir temel yapı tasarladı. Karanlık veya kısmen karanlık alanlar, bağlantıları ve düğüm noktaları ile birlikte açık bir şekilde tanımlandı ve kapsam içine alındı.

Bilinçli olarak kullanılan karanlık için tasarlanan temel yapının uzun vadede, Rennes içinde ve etrafındaki büyük açık kullanım alanları içinde ve etrafındaki tüm gelişim programlarının ayrılmaz bir parçası olacak ve ışık kirliliği yerine gece görüntüsü içinde ışık çeşitliliğinin makul ölçüde kalması sağlanacak. Tüm çalışmalar biyologlarla birlikte yürütüldü. Onlar çalışma alanlarındaki bitki ve hayvanları inceledi, listeledi ve ışık hassasiyeti sınıflandırması yaptı. Işığa hassas bölgelerde aydınlatma yoğunlukları düşürüldü veya tamamen kapatıldı. Yoğunluk ayarı AB normları çerçevesinde izin verilen asgari ışık yoğunluklarına göre yapıldı. Oluşturulan ışık hüzmeleri; mümkün olduğu kadar aydınlatılması hedeflenen zemin alanları ile sınırlandı; ışık gökyüzüne doğru çevrilmedi. Bu tür bölgelerin yakınındaki aydınlatma tesislerinin bakımı veya değişimi; ayrıca sarı (kehribar rengi) renkli ışık kaynakları ile donatılması gerekti. Sadece bu tür bir rengin hayvanların görme kapasitesini engellemediği biliniyor. Mavi ışık çoğu hayvanı kendisine çekiyor. Bu nedenle lambaların dokunma ısısının mümkün olduğu kadar düşük olması gerekiyordu.

Kent sınırları – Kenti çepeçevre saran karanlık bir halkanın kalması Rennes’in şansına neredeyse tüm sınır bölgeleri karanlık tutulmuş, böylece kent merkezi ile doğa arasındaki geçiş yoğun algılanıyor. Çevre yolunun dışında kentin etrafında bir başka otoyol bulunuyor. Kırsal bölgelerden geçen küçük sokaklar aydınlatılmamış.

Kentin çevresini oluşturan bu karanlık alanı böyle bırakmak ve varlığını, otoban kavşaklarındaki ve otoyol çıkışlarındaki aydınlatmayı (kullanıcılar bu konuda yerinde bilgilendirildikten sonra) kaldırarak öne çıkarmak kaçınılmazdı. Gecenin ikinci yarısında, otobana çıkış yapan ana caddelerin aydınlatmasını kapatmak ve böylece bitki örtüsü yoğun olan çepeçevre karanlık bir bölge oluşturmak mümkündü. Artık gelecekte inşa edilecek binalar, yapılar, tesisler, bunların çevresi ve otoban boyunca inşa edilen açık veya kısmen kapalı park yerleri; gece görüntüleri açısından kurallara uymak zorunda kalacak.

Karanlık koridorlar Rennes’de hassas açık doğada ve de park, bahçe, kullanılmamış arazi ve bazı vadi veya tren yolu üzerindeki alanlarda gece aktif olan hayvanların yaşam alanlarını sağlamak ve onların kent veya doğa istikametinde hareket kabiliyetlerini desteklemek istiyorduk. Oluşturduğumuz bu karanlık koridorların arkasındaki stratejinin Rennes sakinleri tarafından anlaşıldığını ve kabul edildiğini sağlamak için yeterli bilgi, tartışma ve geceleri karanlık alanların içinden veya karanlık bölgeler boyunca emniyetli bir şekilde hareketi sağlayacak açık tanımlanabilir yollar olmalı. Bu çalışmalar uzun bir zaman sürdürülecek. Yol ve sokakların farklı yüzeyleri ile yaya yolları sınırları ve kentsel alan düzenlemeleri incelenerek, az veya hiç aydınlatılmamış alanlarda insanların gözle algılanabilir kontrastlar yardımı ile yön bulmaları sağlanacak. Bu alanlara sınır yapan sokaklardaki ışık, oradaki sakinlerin onayı ile gecenin ikinci yarısında kapatılabilecek.

Bölünmüş karanlığın adaları Karanlık alanları tutma ve tasarlama çalışmaları bu bölgelerin gece kullanımını yok etmemeli. Bölge sakinleri gece komşularına gidebilmeli, ticari veya serbest zaman aktivitelerini yürütebilmeli. Aslında bu tür tasarımsal kararların, sakinlerin onayını alabilmek için yaptıkları her tür faaliyeti tamamlayacak şekilde tasarlanmış ve bilinçli olarak geliştirilmiş olmalı. Bu nedenle kısmi veya geçici olarak karanlıkta bırakılan semtleri az sayıda tutmaya çok özen gösteriyoruz. Gece hareketliliği olan sokak ve caddeler bu çalışmalardan etkilenmeyecek. Semtlerin merkezleri içindeki kamusal alan ve mimari aydınlatması gecenin ilk yarısında açık kalacak. Gecenin en karanlık olduğu zaman karanlığı artırmak ve iyileştirmek için ilçe sınırları içinde tampon bölgelerin oluşturulması ve karanlık alanların oturulmayan bölgelere yoğunlaştırılmasını önerdik.

Karanlığın yoğunlaştırıldığı ve bölündüğü bölgeler ticari alanlar, sanayi bölgeleri, avm’ler, üniversite alanları, büyük eğitim tesisleri, hastaneler ve büyük spor tesislerinin etrafı. Bahsedilen bölgelerde kamusal aydınlatma güncel aktivitelere ve kullanım yoğunluğuna göre saat 20:00’den veya 22:00’den sonra azaltılabilir, gecenin geri kalan kısmı için kapatılabilir ve sonra sabahları saat beş veya altıda tekrar açılabilir. Binalardaki dış alan aydınlatması aynı zamanlamaya uygun olarak programlanabilir. Yeni yapılarda mimari aydınlatma ya yasaklanabilir veya serpme ışığı sınırlamak için daha fazla kontrol edilebilir.

Doğal karanlık alanın uzaktan kent ışıklarıyla karşılaştırılması.
Doğal karanlık alanın uzaktan kent ışıklarıyla karşılaştırılması.

Tüm bunlar ışığın büyük bir rol oynadığı kamusal aydınlatma ve Rennes geleneksel etkinliklerinin yavaşça ancak emin bir şekilde farklılaşması gerektiği anlamına geliyor. Her aydınlatma tesisinin, yoğun, bölünmüş ışıklı bölgelere yakınlığı veya uzaklığına bağlı olarak ve karanlık bırakılan veya geliştirilen bölgelere mesafesine bağlı olarak aydınlatma yoğunluğu ve ışık efektlerine göre sınıflandırılması gerekiyor.

Karanlık kenar bölgeler ve aydınlatılmış sınır alanlar Bilinçli olarak bir alanı karanlık bırakmak için temel yapısının oluşturulmasında kenar bölgelerin ve ışığa hassas alanların sınırı, bilinçli olarak karanlık bırakılan temel yapı ile kentsel çevrenin arasındaki tampon bölgelerin aydınlatması için ayrıntılı bir plan gerekiyor. Böylece, ışık yoğunluğu, aydınlatma gücü ve türü, görme konforu ve bitki örtüsü açısından yol aydınlatmasının kontrolüne olanak sağlanıyor. Progresif aydınlatma prensibi sayesinde gece aktif olan hayvanlar doğal alanlara rahatça ulaşabilecekler.

Bu ışık onların kullandıkları yollar boyunca ve karanlık koridor istikatmetindeki geçiş alanlarına ve koridor boyunca uygulanacak. Geceleri karanlık bölgelere işaret edecek ve yaya olarak yolda olanlara gereken emniyeti sağlayacak.

Yayalara emniyet Sonuç olarak, karanlığı tutma konusundaki bu yeni stratejinin başarısının yayalara yönelik düğüm noktalarındaki insanlara kentin etrafındaki karanlık hattı geçmesini sağlayan ışık tesisatlarının, ne kadar iyi bakıldığı, işletildiği ve iyileştirildiğine bağlı olduğuna inanıyoruz. Bu nedenle bu faktöre özel bir ilgi göstereceğiz. Her bu tür bir düğüm noktasına yayalar için amacına uygun bir aydınlatma yerleştirilecek. Aydınlatmanın sadece estetik ve görme açısından rahatlık sunması değil, aynı zamanda yayalara güven duygusu da yaratması isteniyor.

Rennes’te ışık düzeyi değişen kent bölgelerinin haritası.
Rennes’te ışık düzeyi değişen kent bölgelerinin haritası.
Karanlık alanların korunacağı yeşil kuşak ve su çevreleri.
Karanlık alanların korunacağı yeşil kuşak ve su çevreleri.
Gece kullanımına göre aydınlatma odaklarının yerleşimi.
Gece kullanımına göre aydınlatma odaklarının yerleşimi.
Yaya ölçeğinde kullanılan farklı ışık dağılımlarının şeması.
Yaya ölçeğinde kullanılan farklı ışık dağılımlarının şeması.

Rennes nehirleri boyunca gece yolları Kentin tanımlanmasında ve de kentin gece turizm faaliyetlerinin geliştirilmesinde Rennes’in gece nehir görüntüsü kent peyzajının önemli bir alanını teşkil ediyor. Kentin kıyıları boyunca yerleştiği nehirleri gündüz saatlerinde neredeyse hiç algılanmıyor. Geceleri ise tamamen ortadan kayboluyor. Aslında Rennes’in nehirleri ve vadilerinin önerilen bilinçli kullanılan karanlıklı temel yapıda uzun vadede önemli bir rol oynaması gerekir. Çünkü bu alanlar, kentin çeşitliliğini geliştirmek ve sürdürmek adına öncelikli alanlar. Nehrin akışı boyunca oluşan karanlık koridorların mekânsal sınırları var çünkü bu alanlar bir dizi iyi aydınlatılmış sokak ve yaya köprüleri ile geçiliyor… Geçici olarak kullanılmama gibi bir durumları da yok.

Kent sakinleri güneş batımında nehir kenarında yürümeyi ve oyalanmayı seviyor. Bu alanda yürüyor, arkadaşları ile buluşuyor ve dinleniyorlar. Bu nedenle, kentin her iki nehrinin kıyıları boyunca yolların aydınlatılması ışık master planında ve bilinçli olarak kullanılan karanlığın temel yapısında değerlendirilmesi gerekiyor. Bazı mevcut yaya yolları kısa bir süre önce genişletildi, düzenlendi ve rastgele veya belli farklı ışık renkleri ile aydınlatıldı. İki nehrin aydınlatması ışık master planında yer alan tavsiyelere göre yapılacak. Mevcut veya gelecekte yapılacak yaya yolları için belli bir yerin aydınlatılması, aydınlatılmamasına karar verilecek. Ayrıca daha az kullanılan bölgelerde aydınlatma tesislerinin kısmi veya geçici olarak kapatılması, aydınlatma öncelikleri ve bunların denetimi de kararlaştırılacak. Bu arada temel yapıda bilinçli olarak kullanılan karanlık içinde yer alan alan karanlık alan, koridorların tür çeşitliliği ve kalitesi olduğu şekilde bırakılacak.

Nehirlerin kıyısındaki yaya yollarına yönelik aydınlatma tesisatları tanımlanmış durumda. Biz aşağıdaki sıralamada ve yoğun yerleşimi olan kent bölgelerine yakınlığı/uzaklığına bağlı olarak bir aydınlatma öneriyoruz: Kesintisiz karanlık, kısmen veya geçici ışık kontrolü (belediye tarafından merkezi kumanda veya yerinde yayalar tarafından kumanda etme), yayaların varlığına/hareketine göre tepki veren etkileşimli sistemler ve kesintisiz aydınlatma (gecenin ilk yarısı boyunca). Yayalara yönelik aydınlatma rahatlatıcı olacak ve net bir görüntü sunacak. Işık mümkün olduğu kadar hassas bir ayarla yollara yönlendirilecek; kamaşma ve yayılmaya olanak vermeyecek. Yeni tavsiyeler büyük bir olasılıkla bazı mevcut ışık noktalarının yerleşimi ve kumandasında değişiklik yapılmasını gerektirecek. Bunun dışında bilinçli olarak daha önce belli yollara monte edilmiş olan aydınlatma tesisatlarını değiştirmeyi önermedik (aslında ışık renklerinin daha iyi bir uyum içinde olması ve serpme ışığı azaltılması mümkün olabilirdi). Kasım 2012 tarihinde Rennes Belediyesi için ışık master planı ve karanlığı bilerek kullanma fikri onaylandı. Bölgesel basında ve Rennes sakinlerine tartışma workshop’ları kapsamında stratejik araştırmalar sunuldu.

Işık master planı içinde yer alan ve belediyenin teknik departmanı tarafından onaylanan tavsiyeler de tüm kent planlamacıları, mimarlar, peyzaj mimarları ve halen Rennes kentinde projeler çalışan ışık planlamacıları ile paylaşılarak; bu kişilerin söz konusu bilgileri hızla kendi araştırma ve planlamalarına almaları sağlandı. 2013 yılının baharında uygulamaya alınan en son kısımda; projede değerlendirilmesi düşünülen semtlerle ilgili bir araştırma yer aldı. Böylece kullanılan karanlığın temel yapısının mekânsal ve teknik anlamda nasıl uygulanacağı anlaşılacak, Rennes kenti kısa bir süre içinde artık karanlığı gerçek bir eğlence olarak “yeniden keşfetme” fırsatı bulacaktı.

Rennes ışık master planında izlenen yeşil ve mavi koridorlar.
Rennes ışık master planında izlenen yeşil ve mavi koridorlar.
Yeşil alanın kent kenarındaki gece aydınlatmasına ilişkin görselleştirme.
Yeşil alanın kent kenarındaki gece aydınlatmasına ilişkin görselleştirme.

Dergide s. 66–69.

PLD Türkiye, sayı 48 (PDF)

Proje künyesi

Aydınlatma tasarımı
Agence Concepto,
İşveren
Rennes Belediyesi
Proje sorumlusu
Gwenaël David, Fanny Guérard
Proje türü
Kamu/Şehir
Konum
Rennes, Fransa