Gün Işığı ve Gerçekçi Görselleştirme

Metin: ,

Araştırma

Yapı sahibinin beklentilerinden önemli ölçüde sapmayacak şekilde verimli bir tasarım konseptini gerçekleştirme

Yaratıcı mimarlar yaratıcı yapı sahiplerini çeker. 2012 yılında Arizona’nın Phoenix kentinde bir Koreli Presbiteryan kilisesi Urban Playground ekibini Phoenix dışında küçük bir şapel inşa etmek üzere görevlendirdiğinde genç mimarlar hızla işe koyuldu. Sonuç sadece planlama ofisinin yaratıcı tarafını değil aynı zamanda mimariyi deneyim alanı olarak kullanma fikrini de sergiliyor. En özel ve en ruhani mekânlardan biri olan şapelin planlamasında mimarların gün ışığını ne kadar anladıkları, gün ışığı kalitesi ve şapelden dışarı bakışın önemi de öne çıktı.. Tasarım konsepti binanın bulunduğu yerin tarihi ile ilişki kuruyor, doğal çevresini dikkate alıyor ve bir ibadethane fikrini en uygun şekilde geliştirmek için ileri, gelişmiş ve kendisini kanıtlamış planlama araçları kullanıyor. Projenin bu yıl AIA; Yükselen Profesyoneller Merkezi’nin Yıllık Sergisi’nde yer alması hiç şaşırtıcı değil. Bhujon Kang ve Andre Bighorse fikirlerini anlatıyorlar ve konseptlerini yapı sahipleri için mümkün olduğu kadar anlaşılır şekilde sunmak için neler yaptıklarını açıklıyorlar.

Gün ışığı bir mekânı fiziksel olduğu kadar duygusal olarak da değiştirebilir. Mekânı algılamamız ve mimariyi yorumlamamızı etkiler. Bunun yanı sıra mekânın sunduğu deneyim kalitesini gösterirken, sakinleştirici, görülmeye değer olması gibi bir atmosferi de belirliyor… Çölde eşsiz ışık durumları bulunur. Karanlık ve aydınlık kontrastları, tam olarak tanımlanabilir gölge oluşumu, güneşin doğuşu ve batışında neredeyse hipnotize edecek renkli oyunlar görülür. ABD’nin Arizona eyaletinin güney bölgesi eşsiz görüntüler sunar. Söz konusu bölgede benzersiz ve son derece sert iklim şartları görülür. Yazlar kurak ve sıcak geçerken, yaz ortası ve kışın ileri dönemlerindeki yağmurlu günler kısadır. Orada yetişen bitki örtüsü dünyanın diğer birçok çöl bölgesinden farklıdır. Kayalık bölgede dev kaktüsler, insan büyüklüğünde Cylindropuntia ve incir kaktüsleri yetişir. Bu her şeyden uzak ve sert bölge; ruhani konseptler için son derece uygundur. Burada vahşi tabiatın sakinliği içinde kendi içinize dönme ve kendinizi bulma şansı yakalarsınız.

Şapelin Superstition Mountains’ın (Batıl İnançlar Dağı’nın) eteğinde yapılması planlanıyor. Dağların mistik adı bu bölgede kaybolan bir altın avcısının hikâyesine dayanıyor. Bugüne kadar ne cesedi ne de altını bulundu. Ayağını sürerek yürüyen bu Hollandalı; birden ortadan kayboldu. Şapelin kimliği bu yerin tarihi geçmişi temel alınarak oluşturulacak. Kilise bir deniz feneri, karanlık ve ıssız bölgede parlayan bir lamba gibi; yakından ve uzaktan gelenleri çekecek. İnsanların modern yaşamdan biraz uzak kalmalarını sağlayacak. Urban Playground tarafından geliştirilen tasarım; doğa, tarih ve ruhani kimlik ile aydınlatma arasındaki bağa odaklanıyor.

Bu eşsiz tasarım fikri için matematiksel “minimal alan” konseptinin olanaklarından faydalanıldı. Mimari sayesinde şapelin heterojen şekli alanın farklılıklarına kolayca uyum sağlıyor. Üstteki alan iç mekânların işlevine göre şekillenebilen, merkezi ve genişleyebilen bir objeye dönüşüyor. Şapelin çizimlerinden de görüleceği gibi kullanım planları, gün ışığı planlamaları, dışarı bakış gibi işlevsel ve niteliksel parametrelerin hakkını verebilmek için şöyle bir yol izlenmiş. Pencereli üst kısımlar ve eğimli kat planı uzatılmış, katlanmış, birbirine eklenmiş. Tasarımı yapılan iç mekânın aksine; dış görüntüsü düz yaygın bir sınır ile mekânsal açıdan tam olarak tanımlanmış. Şapel duvarları, pencereli üst kısımlar, koridor üstlerinin çatı ile kapatılması gibi işlevsel ögelerin tanımlanması ile yapı içindeki mekânların yerleşimi kolaylaştırmış. Böylece yapı, hem dikeyde hem de yatayda dikdörtgen bir biçime sahip ve mekânın karmaşıklığını ciddi ve belirli kurallarla koordine ediyor. Buna göre iç alan, bir tür kutunun (yapının tamamı) içine yerleştirilen bir birim olarak algılanıyor. Bu deneysel fikir soyut bir objenin belli bir çevreye nasıl tepki gösterebileceğini de sergiliyor.

Çöl çevresine yerleştirilen şapel tasarımının genel görünümü.
Çöl çevresine yerleştirilen şapel tasarımının genel görünümü.

Phoenix’deki Presbiteryan Kilisesi tasarımı çok beğendi, ancak inşaat gereken finansman sağlanana kadar bekleme aşamasında. Şapel tamamlanınca büyük bir olasılıkla çok kişi çöle seyahat edecek ve bu gün ışığı mimarisinin mükemmel örneğini yerinde görmek isteyecek.

Tasarım, şapeli iki katmanlı veya aşamalı bir yapı olarak tanımlıyor. Etrafında, her köşesinden içeri doğru genişleyebilen kesintisiz bir koridor yer alıyor. Her cepheye entegre edilmiş bir oyuntu, özel etkinlik veya programlara olanak sunuyor. Ana girişten itibaren mesafesine göre bu kesintisiz koridor farklı miktarlarda gün ışığı aldığı gibi özel bir alan da sunuyor. Böylece fiziksel sınırlar oluşturmadan düşünme veya dinlenme için mekânlar yaratılıyor.

Aynı mekânda herhangi bir bölme yapmaksızın eş zamanlı etkinlikler gerçekleştirilebiliyor. Yapının kenarı boyunca oluşturulacak bölge ile ise camla kaplanarak doğaya bir bağlantı kurulacak ve algılanan sınırlar genişletilmiş olacak. Koridorun açık ve sınırsız mekân niteliğinin aksine kilisenin iç mekânı gerçek anlamda içe dönük. Mekânsal hiyerarşisi; ayin kürsüsünün üzerinde en üst seviyeye ulaşıyor; bu mekân açıkça tanımlanmış.

Tören odasında camla kaplı tavan penceresi bulunuyor. Pencereden dağın tepesi görünüyor. Diğer odalarda kullanılması planlanan ışık geçirgen kanal camına karşılık, kullanıcıların tören odasındaki bu pencereden çöl ortamının doğal değişikliklerini izleyebilmesine olanak sağlayacak.

Yan duvarlar tamamen düz olduğu için binanın içinde birbirine herhangi bir şekilde açılmayan (ayin odasına giden kapı dışında) iki oda daha bulunuyor.

Yapının merkezinde yer alan şapel bölümü az çok bir “mağarayı” andırıyor ve tamamen içeriye dönük. Binanın dış cephesi boyunca konumlandırılan koridor çölün görüntüsünü içeri alıyor ve böylece dışarısı ile bağlantı kuruyor. Bu mekânsal duygu karmaşası deneyi; mekânın kapalı olup olmamasına bağlı olarak farklı ve bazen birbiri ile çelişen ışık ortamları sunan iki ayrı alan yaratıyor.

Ayin kürsüsünün arkasındaki şeffaf cam cephenin dışında, kanal camdan filtrelenerek iç mekâna hafif beyaz ışık giriyor. Öğle saatlerinde iç mekânın doğrudan güneş ışınlarını almaması için ayin kürsüsünün üzerindeki pencere kuzey yönünde yerleştirilmiş; böylece mekândaki mağara etkisi artırılmış. Koridor alanında ışık daha canlı. Sürekli değişen gün ışığı oda yüksekliğindeki camlardan ve tavan penceresinden içeri girdiğinde binanın eğimli yüzeyinde gölgeler oluşuyor.

Koridordaki dinamik gün ışığı efektleri yüzey yapısındaki çeşitliliği ve mekân yüzeylerinin şeklini öne çıkartıyor. İki konkav bölge; gün ışığı dalgalanmalarını üstteki dikey aralıklardan alıyor. Böylece etkinlik programı ışık yoğunluğuna veya ışık kalitesine göre ayarlanabiliyor.

Şapel için biçim araştırmaları, ölçülü model ve tasarım aşamaları.
Şapel için biçim araştırmaları, ölçülü model ve tasarım aşamaları.
Şapel yerleşimi, +5.000 mm planı ve A–F kesitlerinin etiketleri.
Şapel yerleşimi, +5.000 mm planı ve A–F kesitlerinin etiketleri.

Koridor güneş ışınlarının sayısız nüanslarını ve gölge oluşumlarını alıyor. Bu alanın kullanıcıları gökyüzünün ve peyzajın sayısız görüntülerinin keyfini çıkartıyor. İklim, sezon veya günün saatine göre güneş ışınlarının etkisi değişiyor.

Ambiyans ve mekânın havasını desteklemek için aydınlatma stratejisi olarak gün ışığını kullanan bu sade yapı şekli, konsept itibariyle yapı sahibinin bir şapelden beklediği nitelikleri sağlıyor. Gün ışığının değişimlerine dinamik olarak tepki verecek statik bir obje tasarlamak büyük bir iş. Yıl boyu gün ışığı ve mavi berrak bir gökyüzü ile çöl aynı zamanda önemli engelleri de beraberinde getiriyor. Çölde gün ışığı çok yoğun. Bu nedenle binalarda kabul edilebilir ölçüde konfor sağlamak için gün ışığının yönetilmesi gerekiyor. Bu konsepte göre insanların içeride kalabilmesi için iç mekânların izole edilmesi gerekiyor. İzolasyon, yatay gölgelendirme tedbirleri ve sürekli kullanılan odaların mümkün olduğu kadar doğrudan gün ışığı girişinden uzak konumlandırılması ile sağlanıyor. Yumuşaklığı ve parlaklığı ile dolaylı yaygın ışık her mekânda kullanılıyor. Görmeyi zorlaştıran rahatsız edici yansımalar güneşlik veya jalûzilerle asgariye indiriliyor.

Güneşin konumu gün ve yıl boyunca değişiyor. Yaz aylarında güneşin, günün erken saatlerinde ve öğleden sonra geç vakitlerde çok aşağıda bir seviyede olduğuna dikkat edilmeli. Bu nedenle yatay güneş ışınlarının binaya girmesini engellemek için dikey şemsiye veya yüksek ağaç/kaktüslerin yerleştirilmesi gerekiyor. Bu bağlamda yoğun ısıya karşı durabilmek için şapelde de ilave güneşten koruma sistemleri gerekecektir.

Tüm yukarıda belirtilen güneşten koruma seçeneklerine rağmen bina boyunca uygulanan koridor görsel açıdan açık olacağı için daha fazla zorluk anlamına geliyor. Tasarım süreci esnasında her pencereyi ve binanın dış cephesini oluşturan cam kaplamayı; jaluzi veya mekanik bir stor sistemi gibi gölgeliklerle donatmaya karar verdik. Ağırlıklı olarak doğu ve batı cepheleri olmak üzere şapelin her tarafında cephe incelemesi yapıldı. Tamamen camla kaplı cephenin karartılıp karartılamayacağına ve güneşten koruma sisteminin otomatik olarak kullanılıp kullanılamayacağına bakıldı.

Yaz aylarında öğlen güneşi dünya yüzeyine neredeyse dik açıdadır ki bu durum yatay güneşten koruma sistemleri için idealdir. İstenmeyen güneş ışınlarını engellemek için diğer tüm mevsimlerde dikey güneşten koruma çözümleri uygulanır. Şapelin üst kısmında kalan cam kaplamanın çelikten bir kafes içine yerleştirilmesi planlanıyor. Sistemde doğal havalandırma ve pasif soğutma için kumanda edilebilir çatı pencereleri bulunuyor. Duvarın üst kısmına yerleştirilen pencerelerden giren rüzgâr hızının bu şekilde artırılması ve bir tür Venturi efekti yaratması bekleniyor. Bununla birlikte koridorda daha üst seviyede kalan mekânlarda ve tören odasında bir ısı akımı yaratılıyor. Sıcak hava yukarıda birikerek çatı aralıklarından çıkıyor. Bu öneri sonuna kadar geliştirilmemiş. Böylece tasarımın önce şapelin potansiyelini ortaya çıkartması, gün ışığı efektlerinin ve kesintisiz dışarı bakış imkânının sağlanması isteniyor. Binanın şeklinin eşsiz ve karmaşık olmasından dolayı tasarım, bir model oluşturma yazılımı ile geliştirildi. Gerçek zamanlı çizimler, ölçekli modeller ile şapelin tasarımı birçok kez ve her defasında daha ayrıntılı hesaplamalarla revize edildi. Beklenmeyen gün ışığı efektlerini azaltmak için farklı gün ışığı durumlarını simüle edecek 3 boyutlu bir model hazırlandı. Gün ışığı deneyleri her mekân için ayrı yapılıyor ve analiz ediliyor. Kontekst ve de binanın tam modellemesi yapıldı ve gerçek yaşama uygun malzeme özellikleri incelendi. Zaman ve konum parametresi olarak gerçek şantiyenin verileri ile çalışıldı.

Sonuç olarak yapının bulunacağı yerin gün ışığı durumu ile ilgili neredeyse gerçekçi bir sunum hazırlandı.

Açık renk yüzeyler ve gün ışığı alan geniş pencere.
Açık renk yüzeyler ve gün ışığı alan geniş pencere.
Gün ışığı açıklıklarıyla şapelin ayin alanının görselleştirmesi.
Gün ışığı açıklıklarıyla şapelin ayin alanının görselleştirmesi.
Ayin alanında doğrudan ve yansıyan gün ışığının karşılaştırılması.
Ayin alanında doğrudan ve yansıyan gün ışığının karşılaştırılması.
Güneş açısına göre şapelin iç mekânında değişen ışık.
Güneş açısına göre şapelin iç mekânında değişen ışık.
Farklı saatlerde gün ışığı için kesit simülasyonları.
Farklı saatlerde gün ışığı için kesit simülasyonları.

Gün ışığının davranışını sergilemeye uygun bir sunum aracına sahip olan model oluşturma yazılımı çok kullanışlı. Tüm bu özel sunumlarda gün ışığı efektini gerektiği şekilde görüntülemek ve değiştirmek için kumanda edilebilir bir ışık kaynağı kullanıldı.

Oluşturulan demo simülasyonlar üzerinden değişken bir süre için belli alanların gölgelendirmesi konusunda deneyler yapıldı.

Demolara ek olarak gün ışığında fotoğrafını çektiğimiz fiziki bir model üzerinde de testler yapıldı. Tüm bu incelemeler tören odası için tespit edilen simülasyonlardaki ışık kalitesini teyit etti.

Modellerle çalışılırken gölgelerin derinlik etkisi ve yoğunluğu, yoğun ışık kamaşması nedeniyle oluşan ışık lekeleri, mekândaki gün ışığının dinamiği, ışık ve gölge tarafından oluşan geometrilerin tanımı, ışığın var oluşu veya eksikliğine yönelik sorular gibi birçok unsur aynı anda değerlendirilebildi.

Konsept aşamasında ekipte bir aydınlatma tasarımcısı olmamasına rağmen, sunum programlarının fiziksel modellemesi ile birlikte yansıma davranışları, malzeme renkleri, ışık geçirgenliği ve ışık yoğunluğu tam olarak görüntülenebildi. Gün ışığı mimariyi şekillendirebilir ve hatta anime edebilirken Arizona Çölü; bu tür efektleri yaşatmak ve ruhani bir ortamı nasıl etkileyeceğini göstermek için uygun bir sahne olduğunu kanıtladı.

Gün ışığı koridorun iç duvarlarına yansıyarak geçerken tören odası yaygın bir ışık ile aydınlanıyor. Günün saati veya mevsime göre dalgalı yüzeylerde soyut gölgeler oluşuyor. Zorlu bir iklime sahip alan için bir binanın tasarımını yapmak ve aynı zamanda doğanın etkisini en aza indirmek zorlu bir görev oldu. Farklı yazılım programlarını kullanarak ve fiziki modeller oluşturarak mekân için istenilen kalite sağlandı. Böylelikle ışık ve doğanın etkisiyle ruhsal aydınlanmaya odaklanan bir şapel tasarlandı.

Şapel içinden doğal peyzaja açılan pencere.
Şapel içinden doğal peyzaja açılan pencere.
Pencere önünde gün ışığına göre modellenen iç mekân.
Pencere önünde gün ışığına göre modellenen iç mekân.
Karanlık fonda ışıklı fiziksel şapel maketi.
Karanlık fonda ışıklı fiziksel şapel maketi.
Fiziksel makette tavan ve açıklığın iç görünümü.
Fiziksel makette tavan ve açıklığın iç görünümü.
Modelin arazideki yerini gösteren fiziksel maket.
Modelin arazideki yerini gösteren fiziksel maket.
Karanlıkta çevreye yayılan ışığı gösteren maket.
Karanlıkta çevreye yayılan ışığı gösteren maket.

Dergide s. 62–65.

PLD Türkiye, sayı 48 (PDF)