Sanatın Sadık Aracı: Işık

Metin: Inge Friebe

Fotoğraf: Morellet

Işık tasarımı ve ışık sanatı birbirinden farklı iki ayrı konu – sadece üzerinde çalışılan araç aynı. François Morellet (* 1926 in Cholet/F), Avrupa Işık Sanatının öncüsü ve yol açıcısı; ışığı, sanatının önemli bir ifade gücü olarak kullanan ilk kişi.

Karlsruhe, Sanat ve Medya Teknolojileri Merkezinde gerçekleştirilen “Suni Işıktan Işık Sanatı” başlıklı sergide ışık planlama, ışık tasarımı, şehir ışığı ve gösteri ışığının konumlandırılması konusunda düşünme ortamı yaratıldı. Serginin kuratörleri çalışmalarına ansiklopedik enerji ile başlamışlardı. Hedefleri “20.inci ve 21.inci yüzyılda suni ışığın sanatsal kullanım panoramasını geliştirmekti”. Ancak eleştirmenler hala bunun için gerçekten 230 sanatçıya ve birbirinden farklı birçok, dahası nitelikli katkıya, ihtiyaç olup olmadığı konusunda kararsız. Bu nedenle, örnek olarak, geçerli ışık sanatı pozisyonları, kendi bağlantıları içinde tanıtılacak. Sanatçılara, eserlerinde ışığın araç olarak hangi rolü üstlendiği ve neden sanatsal mesajlarını iletmede kullanmayı tercih ettikleri sorulacak.

Teze göre sanatta kullanılan ışık, ışık planlamacıların veya ışık tasarımcıların düşlediği gibi, şekillendirmeyi amaçlayan çalışmalar için bir çözüm değil. Şekillendiren sanatta ışık, daha ziyade minimalizm, konsept sanatı, görsel şiir sanatı veya belirgin (concrete) sanat gibi yönlerin çelişkileri konusunda bazı temel bilgileri işlemek için. Bu katkı dizisinin amacı, çoğu zaman şaşırtıcı ve rağbet gören çeşitlemenin içinde, ışık sanatını daha da belirginleştirmek. François Morellet Avrupalı çağdaş sanatçıların en önemlilerinden biridir. Işığı, eserlerinde özellikle uygun bir araç olarak kabul eden ve kullanan sanatçıların ilki olmuştur. Henüz 1963 yılında, üçüncü “Bienale de Paris” sergisinde neon ışığı ile yaptığı çalışmalarını sergilemiştir. ‘Neon’ kelimesi Morellet’in eserlerinde tüm flüoresanlar için kullanılmaktadır. 1963 yılların ilk ışık sanat eseri “4 panneaux avec 4 rythmes d’eclairage interferent” (4 ritimli aydınlatma dizili 4 pano)

isimli olandı (Fotoğraf 2). Eser , belirli aralıklarla yanıp sönen 2 beyaz flüoresandan oluşuyor.

Morellets’in sanatsal amacına da hitap ettiği gibi, zaman, hareket ve ritim gibi faktörler bu şekilde bir temaya entegre edilmiş. Sanatçı hala flüoresanlar kullanıyor.

80. doğum günü vesilesiyle, Eindhoven’deki “Sanat içindeki Suni Işık Merkezi”nde retrospektif olarak 25 neon objesi sergileniyor. Bu sergi ile daire tamamlanmış olacak. Tam 40 yıl önce 1966 yılında Morellet Eindhoven’deki Abbe Müzesinde gerçekleşen bir sergiye ait katalogda, sanat ışığı hakkında şu yorumu getirmişti: “Artık sadece ışığın yansıması değil, ışık kaynağının kendisinin de sanatsal ve resimsel bir malzeme olarak kullanılması gerektiği bir döneme girdik. Bu yeni malzemeler ile görsel sanatta birçok tecrübe edinilecektir: Gözle kontrol edilebilen programlı fotoğraflar, resim serileri, aydınlatma ritimleri, hareket dizileri…”

1995 yılında Münih Lenbachhaus’da gerçekleştirilen bir sergi “Neonly“ olarak adlandırılmıştı. Bu isim sanat

IşıK SANATI 73 eserlerindeki esprinin, dildeki ironik oyunun önemli bir göstergesidir. “Neonly” kelimesinde “neon” ve “only” kelimelerinin birleştirilmesi ile sadece Neon objelerinin sergilendiği ifade edilir.

Bu serginin bir ışık objesi de, çevrildiğinde “Çingene” anlamına gelen “Gitane“ (1. fotoğraf) idi.

Aynı zamanda isim ünlü bir Fransız sigara markasına ait. Burada da bir kelime oyunu yanısıra seyiricinin görme alışkanlıkları ile görsel bir oyun oynanıyor. Seyirci, sadece geometrik çizgiler olmasına rağmen “Gitane“ objesinde bir figür görme eğiliminde oluyor. Münih sergilerinde sadece neon objelerin sunulması, Morellets’in sanat repertuvarının sadece neon ışıkları ile sınırlanmış

Fotoğraf 2: 4 panneaux avec 4 rythmes d’éclairage interférents, 1963 (4 ritimli aydınlatma dizili 4 tablo) Elektromanyetik aydınlatma sistemi ile birlikte metal taşıyıcılar üzerinde beyaz Argon boruları 0O - 45O - 90O - 135O Her biri 80 x 80 cm olması anlamına gelmez. Morellets’in metot ve malzeme porftöyü geniştir. Akrilik renkler ve kurşun kalem gibi geleneksel malzemelerin yanı sıra yapıştırıcı, metal bant, tahta çubuklar veya kontrplak da kullanmaktadır. Repertuarında ise suni ışık hakimdir. Yine de tüm bu denemeleri içinde senelerdir, sadece neon ışığı kullanması ve de başka ışık kaynakları kullanmaması, hala merak konusudur. Bu konuda ise mantıklı bir açıklaması vardır:

“ …c’est que les tubes de néon formes des ‚lignes de lumiere’ et que toutes les lignes, en géneral, m’interessent presque exclusivement depuis 60 ans.“ (çünkü Neon lambaları ‘ışıktan çizgiler’ oluşturur ve son 60 yıldır sadece bu ışık hatları benim ilgimi çekiyorlar“).

Geometrinin elemanı olan çizgiler, Morellets’in Piet Mondrian ve belirgin (concrete) sanatın eski Fransız ve İsviçreli temsilcileri ile olan diyaloglarından beri ilgisini çekmekte, hayranlık uyandırmaktadır. Birkaç defa,

Almanya’nın Ulm şehrinde bulunan ve Max Bill ile Otl Aicher tarafından kurulmuş, sayısız sanatçının gözdesi olan ve yeni bir yapı evi olmayı amaçlayan Yüksek Tasarım Okulu’nu (HfG) ziyaret eder. Bu etkilerin altına, başta nesneleri çizmekte olan Morellets, çizimlerinde git gide sadeleştirilmiş geometrik soyutluğa kayar. En ince ayrıntısına kadar tanımlanmış sistem ve şablonlara göre optik yapılar geliştirir. 1952 yıllarında çalışmalarında minimalism ve konsept sanatı hakimdir. Bunun yanı sıra eserlerinde Dadaism ve Marcel Duchamp’a bağlayan bir bakış açısı görülür. Aynı anda çok espiri ve kişisel ironi ile eşleştirilmiş kültüre karşı bir tutum vardır. Bu şekilde 70’li yılların “Lignes au Hasard”ında (rastlantısal çizgiler) bilinçli olarak kendi öz sistematiğinin anlamsızlığını ispat eder. Birbiri ile kesişen siyah çizgiler, tesadüf olarak telefon rehberinden seçilen rakamlardan oluşturulmuş bir koordinat sisteminde yer alır. 1990 yılında yapılmış bir söyleşide, belirli sistemlerin bozulmasının kendisi için ne kadar önemli olduğunu vurgular. “İki büyük prensibin birleşmesini seviyorum ve genellikle onlara tek tek rastlamaya tahammülüm yok: Düzen ve düzensizliği ya da başka bir deyişle mantıklı ve absürd olanı” der. Önceden verilmiş yapılarda oyun-anarşi karışımına aykırı prensibini Morellet zevkle ve tutarlı olarak diğer açık alanlardaki çalışmalarına da yansıtır. Sanatı, esere gösterişsiz değil, tam aksine rahatsız edici faktörlerle dahil eder. Biraz provokasyon ve yine de görsel algılama şartlarını yeniden keşfetme arzusu ile “Ben geometrinin sert hatlarını seviyorum ama en çok da bunları dağıtmaktan hoşlanıyorum” der. Böylece ilk bakışta Nantes’daki Kültür Merkezi’nin bina cephesine her biri 10’ar metre uzunluğunda yerleştirilen kırmızı büyük bir Neon açısı ilk bakışta neredeyse agresif olarak algılanabilir, çünkü Neon uygulaması mimariye herhangi bir bağlantı sağlamamaktadır hatta binayı delip geçecek izlenimi verir. Sanatçı, kendisi bu görüntüyü “hassas bir entegrasyon” olarak adlandırır. Morellet’e göre bir sanatçı olarak daha çok ‘desentegrasyon’, mimarinin çözülmesi ilgisini çekmektedir. Çözülüm ise, mimarinin verdiğinden farklı bir ritmi bulmaktır.

Tam bu metoda göre 1997 yılında “Light Blue” isimli ve büyük alan kaplayan daire segmentlerinden (fotoğraf 3) oluşan bir ışık heykeli oluşmuştur. Obje Berlin, Potzdam Alanı’nda bulunan Renzo Pianos Debis binası için yapılmıştır.

Halen Daimler-Benz Kompleksi’nin atriyumunda 1986 yılında Jean Tinguelys tarafından, elektrikle çalıştırılan ve yumuşak mavi argon lambaları altında, Morellet’in sert duvar yapısına yumuşaklık kazandırdığı, “Meta-Maxi” olarak adlandırdığı, atık plastikten oluşan eseri, takırdayarak sergilenmektedir. Eser, cesur bir şekilde zamanın mimarisini çok otantik ve şekil itibariyle birbirine aykırı, ancak içerik olarak çağdaş iki sanatın ruh benzeri duruşunu birleştirir.

Dergide s. 72.