Görsel Algıyı Değiştirme Yolları

Metin: Karolina M. Zielinska

Arka veya ön cepheden... Yandan, yukarıdan veya aşağıdan... Bina ve objeleri aydınlatma imkanları çeşitlidir. Aydınlatma tasarımcısının görevi ise her proje için ideal ışık çözümünü geliştirmektir. Bunu yaparken ışık kaynağının yönlendirilmesi kadar, malzeme, ışık kaynağının renk ısısı veışık rengi gibi birçok faktör önemli rol oynar.

Üstten aydınlatma (downlighting)

Yandan aydınlatma (sidelighting)

Difüz yukarı doğru aydınlatma (uplighting)

Önden aydınlatma (Frontlighting)

Direkt yandan aydınlatma (Direct sidelighting)

Direkt yukarı doğru aydınlatma (direct uplighting)

Arka yan aydınlatma (Back side lighting)

Düşük seviyede direkt arkadan aydınlatma (Low direct backlighting) Arkadan aydınlatma (Backlighting)

Hiç kendinize cisimlerin görsel olarak nasıl algılandığını sordunuz mu? Neden bir binanın gece görüntüsünü beğeniriz ya da beğenmeyiz? Neden bir binanın veya objenin aydınlatması duygular yaratır, ilham verir?

Neden düşünmeye teşvik eder? Aydınlatılmış bir yapının önünden geçerken, neden bir an duraksayıp binayı farkeder veya farketmeden, ona bakmadan yolumuza devam ederiz? Birçok insan çevrenin, daha doğrusu mimarinin, mimari yapıların veya mekânların karmaşık görsel algılama süreci konusunda bilinç sahibi değil. Aydınlatma tasarımcılarının, mimariyi gerçekten algılayabilmesi ve mimarinin hakkını verecek, izleyicinin beğenisini kazanacak bir aydınlatma tasarımı konseptini geliştirmeleri için bu süreci tanıması ve anlaması gerekiyor. Herhangi bir binayı veya bir mekânı ilk defa görüyorsak, resmin tamamını algılamaz, sadece bundan etkileniriz. Önce çevre çizgilerini farkederiz ve dikkatli baktıkça bu resme daha fazla ayrıntı eklenir. İzlediğimizi tekrar şekillendirmeye, gördüğümüz resmin tamamını oluşturmaya çalışırız. Bu süreç tüm izleyenlerde aynı şekilde işler ve ‘görsel algılama süreci’ olarak adlandırılır. Ancak kafada oluşan resim her insanda aynı değildir. Optik resimlerin yorumlanma şekli, kişinin daha önceki deneyimlerine bağlıdır. Resimler, bu deneyimler ile ilişkilendirilir. Özel bir aydınlatma konsepti ile her kişide oluşan etki, sadece tasarıma bağlı değildir. Bu etkinin büyük bir kısmı, kişinin hassasiyeti, mentalitesi, eğitimi, kültürü ile ayrıca binanın veya objenin bulunduğu iklim, mekan ve çevreye bağlıdır.

İnsanların ruh halleri değişir. Ruh hali sadece duygularımızı değil, algılayışımızı da etkiler. Bir bina aydınlatması, kişi üzerinde farklı etkiler bırakabilir ve bu sadece gündüz ve gece gibi farklı zamanlarda değil, ruh halimize bağlı olarak da değişir. ‘İyi zevk’ veya ‘iyi bir stil’ gerçekte yoktur - asıl olan birçok insanın bir objeyi nasıl algıladıklarının şeklidir. Bir obje konusunda benzer bir fikre sahipseniz, bu ortaklık, eğitiminiz, mesleki geçmişiniz, yaşadığınız ortam veya zamana bağlı meydana gelmiştir.

Profesyonel aydınlatma tasarımcıları bunun bilincindedir ve dolayısıyla aydınlatma tasarımının başka açılarına odaklanırlar. Işık ile çalışmayı ve belirli tekniklerin etkilerini bilirler. Aydınlatma tasarımı teknikleri mimariyi değiştirebilir. Uygun teknik ile mükemmel bir aydınlatma konsepti veya aydınlatma çözümü yaratılabilir.

Profesyonel aydınlatma tasarımcıları ışık bilgilerini kullanarak izleyicilerin duygularına hitap etmek ya da bu duyguları ortaya çıkarmak isterler. Işığın doğru yönlendirilmesi, yapı malzemesinin kalitesi, ışık kaynağının renk ısısı ve de renkli ışık, mimarinin gece görüntüsü üzerinde büyük etki yaratır. Güneş ve ay ışığına daha dikkatli bakıldığında, modern aydınlatma teknikleri ile pek çok benzerlik görülür. Aydınlatma tasarımcıları doğal ışığın farklı şekillerini izlemiş ve elektrikli ışık çözümleri için bunları kullanmış, taklit etmek üzere uygulamışlardır. Işığın yansıdığı istikamet insana basit veya sezgisel gelebilir. Ancak uzman olmayanların bilmediği konu, ışık istikametinin, mimarinin veya mimari bir mekanın üzerinde çok önemli bir etkisi olduğudur. Görülen gölgelerin ve yüzeye yansıyan ayrıntıların yoğunluğunun azaltılması istenirse, önden aydınlatma tavsiye edilir; aydınlatma, izleyicinin bakış açısından aydınlatılan yere doğru yapılır. Önden aydınlatma veya cephe aydınlatması, bir binanın büyüklüğünü ve şeklini de azaltıyor gibi görünür. Bir binanın veya mekânın derinliğine veya yapısına bağlı olmadığı ve güçlü renklere sahip olduğu durumlarda uygundur. Bu tür ışık kullanımı izleyiciye en çok bilgiyi aktarır ve göreceli olarak kolay uygulanabilir. Diğer taraftan, önden aydınlatma özellikle büyüklük ve derinlik unsurları eksik olduğunda mimariyi sıkıcı gösterebilir. Yapı terkibi ve ayrıntıları öne çıkmaz, mimarinin elemanları düz görünür ve biraz gölge verir. Önden aydınlatılmış bir obje muhtemelen çok aydınlık ve arka planı çok karanlık görünecektir. Bu durumda aydınlatma büyük bir ihtimalle eşit orantılı olmamıştır veya istenmeyen gölgeler oluşur.

veya objelerin çevre çizgilerini öne çıkarmak istiyorsak, arkadan aydınlatma bunun için iyi bir çözümdür. Obje noktasal bir kaynaktan veya difüz bir ışık ile arkadan aydınlatılabilir. Noktasal bir kaynaktan arkadan aydınlatma, opak bir objenin arkasına birçok noktasal açık ışık kaynakğının yerleştirilmesi ile elde edilir. Böylece yoğun bir kontrast oluşur ve cismin çevre çizgileri vurgulanır. Bu teknik bir halo efekti üretir ve özellikle peyzaj projelerinde bol kontrastlı gölgeler yaratır. Ayrıca kontürün daha yumuşak görünmesini sağlar. Tekniğin dezavantajı ise, karanlık objenin üzerinde görünmeyen ayrıntılardır. Arka zemin muhtemelen çok aydınlıktır ve cismin arkasında lambanın doğru konumlandırılması için yeterli alan bulunmalıdır.

Bu, arkadan aydınlatmanın en uç şeklidir. Objenin ne rengi, ne ayrıntıları ne de yapısı görülür; sadece şekli algılanır. Siluetler ile çalışmak kolaydır, çünkü siluetler iki boyutlu ve çifttir. Noktasal kaynak üzerinden arka aydınlatma doğada sabahın erken saatlerinde veya öğledensonra geç, güneşli ve bulutsuz bir günde izlenebilir. İzleyen ile güneş arasında herhangi birşey varsa, ışık çok yoğun ve rahatsız edici şekilde etki yapar. Bu tür bir ışık efektinden dolayı araç sürücüleri, genelde kendilerini bir objeye odaklayarak, çevredeki diğer objeleri görmezlikten gelmeye çalışırlar. Arkadan difüz aydınlatma (ışık kaynağı ve difüzör direkt olarak bir objenin arkasına yerleştirilmiştir) çok kolay gerçekleştirilir ve ışık geçirgen cisimleri görünür kılmak için kullanılır. Bu teknik ile siluetlerin bazı kısımları ve kontrastı yoğun resimler oluşturulabilir.

Doğal arkadan aydınlatma: Jackie Kennedy Reservoir’dan Manhatten’ın ufuk çizgisi, Central Park, New York Soğuk beyaz 4000 K - 4200 K Nötr beyaz (gün ışığı) 3500 K Sıcak beyaz 2700 - 3000 K

Yukarı doğru aydınlatmada ışık bir objenin zeminine yerleştirilir ve odaksal noktada mimari duvara benzer elemanları yukarı doğru aydınlatır. Proje: Heykel, Ashod Marina/ Illinois Aydınlatma tasarımı: Roland Zeev Friedmann, Topaz Ltd.

Dezavantajı, cismin kontürünün yeterli netliğe sahip olmamasıdır. Ayrıca objenin arkasında lambaların konumlandırılması için yeterli alan olmalıdır. Obje yüzeyinin özelliği çok önemli olabilir. Işığın aydınlatma yoğunluğu, üzerine yönlendirilecek yüzeyin özelliğine göre değişebilir.

Işığı geçiren malzemeler, ışığı dağıtır ve ışık, aradan yansır. Işık geçirgen malzeme ile ışık kaynağı arasında kalan cisimlerin fotoğrafları görülür ancak net değillerdir. Mat cam, mumlu kağıt, plastik veya metal dokulu paneller gibi arkadan aydınlatılabilen, ışık geçirgen malzemeler, kendilerinin de parlama özelliği olduğundan, adeta gizemli görünürler.

Bu teknik belli bir atmosfer yaratır, dramatik ve soyuttur. Difüz arkadan aydınlatma, doğada bulutlu günlerde görülür; bulutlar güneş ışığını dağıtır. Geniş, yumuşak bir ışık kaynağı oluşur ve bu kaynak objelerin etrafını sarıp, sadece biraz gölge yapar. Difüz ışık günün diğer saatlerinde de görülebilir. Örneğin gün ağırırken, akşam olurken, sisli günlerde veya kar taneciklerinin arasından ışık geçtiğinde...

Yandan aydınlatma sık kullanılan bir tekniktir. Işığın büyük çaplı biçimde,

Difüz arkadan aydınlatma mimariye dramatik ögelerin verilmesi ve eklenmesi için kullanılır. Yarı-saydam olarak arkadan aydınlatılan duvarlar neredeyse kendi ışığını saçan gizemli yapılar gibi görünür.

Proje: Rodin Museum, Seoul/ROK Aydınlatma tasarımı: Thompson + Sears Lighting binanın sadece bir kenarına düşmesi halinde oluşur. Yandan aydınlatma büyüklük, derinlik, çevre, şekil, özellik ve yapısal durumun algılanmasını güçlendirir, izleyicinin bakış açısından görülen gölgeleri büyütür ve aydınlanan yüzeyin ayrıntılarını ve özelliğini vurgular. Yandan aydınlatma bilhassa farklı seviyelerde değişik özelliklere sahip objelerin aydınlatılmasında uygulanır. Üç boyutlu objelere şekil verir. Aynı biçimde, yandan aydınlatma ile bir cismin arka planının sınırları belirginleşir. Ancak bu teknik, bazı objeler için çok sert olabilir ve çok yoğun kontrastlar yaratabilir (fazla aydınlık ve/veya çok karanlık). Doğal bir yandan aydınlatma ortamı, sabahın erken saatlerinde veya öğleden sonra geç saatlerde oluşur. Güneşin gökyüzünde en aşağıda olduğu konumda bazı cisimler ışığı yandan alır ve böylece yeni bir yapıya kavuşur. Downlight’lar ile yapılan aydınlatmada, yukarıdan verilen ışık aşağı yansır; cisimler isteğe göre aydınlatılır ve ön plana çıkartılır. Doğada bu durum öğle saatlerinde oluşur. Tavandan aydınlatmalı binalarda ışık belirli bir alana veya bir cisme doğru yönlendirilir. Yukarıdan aşağı doğru aydınlatma anlamına gelen “Downlighting”, aydınlatma şeklinin en doğal olanıdır. Güneş ve ay yukarıdan aşağı doğru yansır. İnsanlar, buna alışık olduğu için, bu şekilde aydınlatılan alanlarda kendimizi rahat hissederiz ve ışık da bizde belirli ölçüde doğal etki yaratır. Bu tasarım tekniği özellikle yatay alanların aydınlatılması için uygundur. Ayrıca ışığın büyük kısmı sadece bir ışık kaynağından gönderilir. Metodun dezavantajı ise binanın tavanında fark edilebilir; yukarıdan aydınlatılma ile tavan olduğundan daha basık ve karanlık olarak algılanabilir. Mekanda bulunan kişilerin özellikle yüzlerinde karanlık gölgeler belirir. Gölgeler genelde göz çevresindedir; burun uçları ise aydınlıktır. Bu tür aydınlatmanın bir başka şekli de dış alanda ay ışığı efektidir.

Yumuşak çevre ışığı, geniş yansıyan projektörlerin ağaç gövdelerine veya bir binanın çatısına yerleştirilmesi ve aşağı doğru yönlendirilmesi ile sağlanabilir. Bu teknik, ay ışığını taklit etmek üzere geliştirilmiştir; ışık zemine gölgeler verir ve böylece yürüyüş yaparken rahatlatıcı bir atmosfer yaratır. Uplight’lar ile aydınlatma, tasarımcıların kullandığı en suni tekniktir. Tasarımcılar bu tekniği dramatik bir ortam yaratmak için kullanır. Bu tür bir aydınlatmada lamba, aydınlatılacak cismin altına

Yandan aydınlatma: Bina girişi için yapılan bu aydınlatma uygulaması ile boyut duyguları artırılıyor, duvar yüzeyinin dokusu vurgulanıyor ve farklı mimari düzeyleri yaratıyor.

Proje: Meksika Konsolosluğu, Berlin Aydınlatma tasarımı: Kai Plippo yerleştirilir ve yukarı doğru yönlendirilir. Böylece özel mimari elemanlar veya ayrıntılar vurgulanır, örneğin bir duvar, bir sütun, bir heykel veya bir ağaç. Ancak, genel olarak Downlight’lar ile aydınlatmadan daha az çevre ışığı yaratılmış olur. Çizgisel ışık yatay alanlarda ilginç görsel efektler oluşturmak için, Up ve Downlight’lar ile aydınlatma tekniklerinden faydalanır. Örneğin duvarlar ve sütunlar üzerinde objenin yüzeysel yapısı dışa çıkarılır. Tek fark, ışık kaynağının pozisyonudur (üstte, altta veya kenarda).

Işık kaynağı, yüzeyin özelliğini meydana çıkarmak için mümkün olduğu kadar yatay konumlandırılır. Lambanın istikameti, yansıyan ışık yüzeye değecek şekilde verilir, bu şekilde yüzey yapısı nedeniyle küçük gölgeler oluşur.

İhtiyaç duyulan yansıma açısı, çizgisel ışık ile aydınlatılacak alanın büyüklüğüne bağlıdır. Aydınlatılacak objenin malzeme özelliğine burada dikkat edilmelidir. (bkz. Yukarıda arkadan aydınlatma ile ilgili bilgiler)

Işık her malzemede farklıdır ve aydınlatma tasarımcısı farklı malzemelerin özelliklerini çok iyi tanımalıdır. Yansıma (yansıyan ışığın yüzdesi) bir yüzeyin görüntüsü açısından önemli bir rol oynar. Bu ışık kaynağı koyu bir yüzey üzerinde, açık, renkli bir yüzden tamamen farklı görünür. Açık renkler ışığı daha fazla yansıtır. Bu nedenle daha düşük Watt’lı lambalar aydınlık ve renkli bir alanda daha açık görünür. Koyu renkler ışığı emer ve bu nedenle, aynı etkiyi yaratmak için daha yoğun ışık gücü gerekir. Yüzey, ışığın hem nicel hem de öznel unsurlarını etkiler. Dikey veya yatay alanlara projekte edilen renkli resimler ve grafikler, yine önden aydınlatmanın bir şeklidir ve giderek daha çok uygulanmaktadır. Ancak ne yazık ki, uygulamalar genellikle üzerinde yeterince düşünülmeden yapılmakta. Bina dekoratif bir eleman veya perde olarak kullanılmakta. Bu tekniği kullanma kararı, projenin bulunduğu mekân ile bağlantılı olarak düşünülmelidir. Çoğu zaman bu tür projeler, mimaride kullanılan aydınlatma tasarım projelerinden daha çok ışık sanatı kategorisine yerleştirilmektedir. Eğer şehrin ufuk çizgisini belirtmek için bazı bina veya bina komplekslerini aydınlatıyor, böylece görülmeye değer modern yerleri ön plana çıkartmak istiyorsak veya mimariyi ya da kişiyi gece ile ilişkilendirmek için bina ile objeleri ön plana çıkartıyorsak, bu da mimari aydınlatmanın bir şekli olarak gö-

Arkadan aydınlatma: Lambalar opak kolonların arkasına yerleştirilerek, kolon siluetleri belirginleştirilmiş. Sübje ne renk, ne ayrıntı ne de yapısal dokusunu gösteriyor.

Proje: Place des Terraux, Lyon Aydınlatma tasarımı: Hetelene Richards ve Jean Michel Quesne, Skertze rülebilir. Fakat bu tekniğin dikkatle uygulanması gerekir.

Resimleri için en uygun yüzey açık ve mattır. Daha koyu alanlar (siyah, koyu kırmızı veya koyu mavi) çok fazla ışık emer ve daha az etkilidir. Ancak bazı koyu renklerin de yansıma özellikleri olabilir ve bu renkler projeksiyonlar için uygun olabilir. Temel olarak mat ve dokulu yüzeyler, parlayan yüzeylerden daha iyi sonuçlar verir. Özellikle bazı yapı malzemeleri projeksiyon için çok uygundur: sıva, renkli duvarlar, beton ve agrega, fırçalanmış metaller, kiremit taşı ve açık renkte ahşap. Cam, ayna ve parlayan metallerin ise daha az uygun olduğu söylenebilir. Çevremizde gördüğümüz renkler hem çevremizi saran ışığın renk ısısına, hem de objeden gözlerimize yansıyan renge bağlıdır. Renk ısısı ile bir ışık kaynağının tayfla ilgili özellikleri kolayca tanımlanır. Teknik olarak renk ısısı, renk tayfı eğrisi üzerinde her noktanın ne kadar performans gösterdiği ile belirlenir. Bu değer, mimaride aydınlatma tasarımı projelerinde uygun lamba türlerini bulmak için gereklidir. Düşük bir renk ısısı daha sıcak ışığın (sarı/ kırmızı) olması gerektiğini belirtirken, yüksek renk ısısı daha soğuk ışığa (mavi) ihtiyaç olduğunu ifade eder.

Sabah saatlerinde gün ışığı daha düşük bir renk ısısına ve gün içerisinde daha yüksek renk ısısına sahiptir.

Aydınlatma tasarımcıları projelerinde malzeme özelliklerini dikkate alarak uygun bir renk ısısı tespit etmeye çalışırlar. Kireç taşı, kiremit taşı ve ahşap sıcak etki verirken, mat cam, beton ve metal soğuktur. Peyzaj aydınlatmasında yumuşak peyzaj birimleri için soğuk renk ısıları uygundur. Daha sert peyzaj birimleri için daha sıcak renk ısıları seçilir, çünkü bunlar, mumları veya açık şömineleri andırır. Renklerin birçok insan için sembolik bir özelliği vardır. Bazı renkler bizim için belirli anlamlar taşır vaya biz onları özel amaçlar için veya belirli sepeblerden dolayı uygularız. Doğru uygulandığında renkli ışık, bir binanın veya bir objenin mimari özelliklerini ortaya çıkartır. Işığın kalitesi çoğu zaman sanılandan daha önemlidir. Önemli olan ışığın miktarı değildir. Işık mimariyi algılamak için önemlidir. Işık kaynağının, renk ısısının ve rengin değiştirilmesi ile, aynı mimari yapı tamamen farklı mekânsal etkiler yaratabilir.

Işık, mimari bir objeyi aydınlık veya daha ağır gösterebilir. Yapı büyük-küçük, uzak-yakın, soğuk-sıcak etkisi yaratabilir. Işık, aydınlatma

Noktasal arkadan aydınlatma

Bu aydınlatma yaklaşımı ile konu, bir siluette olduğu gibi vurgulanarak mimari ortam basitleştirilmiş ve kullanılan malzemenin dokusu azaltılmış. Proje: Staten Island Memorial, New York City/USA Aydınlatma tasarımı: Fisher Marantz Stone Suya yansıtılan renk modern bir sınır taşını yaratıyor ve gece çevrede yön bulmaya yardımcı oluyor.

Proje: Norrköping’te (İsveç) Şelale Kampüsü Aydınlatma tasarımı: Michael Halibert tasarımcıları için güçlü bir ifade aracıdır. Bir proje çalışmasına başlamadan önce bazı temel unsurların düşünülmesi gerekir: Aydınlatma tasarımı konsepti mimari metoddan sonra mı gelmelidir? Aydınlatma tasarımcısı, mimarın amacını anlamalı mıdır? Aydınlatma tasarımı konsepti, mimari planlamada farklı olup, daha çok zamana uygun mu çalışılmalıdır?

Bu soruların hemen verilebilecek bir cevabı yoktur. Mümkün olduğunca, bir analiz hazırlanmalı, bu analiz içinde binanın hangi amaca ve fonksiyona yönelik inşa edildiği anlaşılmalı, belli bir çağın konseptine, ritmine, özellikle de mimari tarz ve mekâna nasıl uydurulduğu irdelenmelidir.

Yapıya bağlı efektlerin bilincinde olmalı ve neden belirli renklerin kullanıldığını bulmalıyız. Çünkü hepsinin bir nedeni var. Profesyonel aydınlatma tasarımcıları olarak görevimiz yukarıda belirtilen soru ve konuları işlemek, ışığın mimariyi nasıl şekillendirdiğini görmek ve istenilen etkileri başkalarına aktarabilmek için uygun dil ve aydınlatma tasarım tekniklerini kullanmaktır. Aydınlatma tasarımı konseptinin başlangıcı sadece güzel sözlerle kalmamalıdır. Yeni fikirler ve yorumlar gereklidir ancak tüm bu fikir ve yorumlar belirli nedenlere dayanmalıdır. Işığın dilini ne kadar iyi anlarsak, mimariyi kendi verilerimizle o kadar şekillendirebiliriz.

Aydınlatma tasarımı için kelime hazinesi-nin ve özel bir dilin bulunması gerekiyor. Ancak bu şekilde ilginç ışık çözümleri geliştirebileceğiz ve geceleri, mimaride yeni maceralar mümkün olacak.

Dergide s. 70.