Eyfel Kulesi

Metin: Pierre Bideau

Fotoğraf: © SNTE, Philippe Bourgeois, Bertrand Michau

Eyfel Kulesi aydınlatmasının 1986 ile 2004 yılları arasında değişimi Paris, geçmişte ve halâ aşkın, şairlerin, düşünürlerin ve tabi ki sanat akımlarının şehridir. Akımlar zamanın değişimine bağlı ve geliş gidişleri ile şehrin görüntüsünü oluşturmuşlardır.

Ne güzel ki, halâ daha yüzyıllardan sonra kendimizi yönlendireceğimiz bir şey var ve halen orada olmaya devam tasarımcısı Pierre Bideou’nun emeklerine bağlı bir şey değil. Çelik konstrüksiyon filigran çalışmasını gece de öne çıkartıyor ve “demir leydi”nin son yıllarda geçici ve sürekli aydınlatma tasarımları ile farklı görüntülere bürünmesini sağlıyor.

ediyor: Eyfel Kulesi.

Eyfel Kulesi 1889 yılında Fransız İhtilali’nin yüzyıllık jübilesi anısına dünya sergisi için kurulmuş. Bugüne kadar 374 m yüksekliğindeki kulesi ile şehrin büyük bir çekim gücüne sahip olmasını sağlayan simgesi haline gelmiş. Bu sadece planlamasını ve uygulamasını yapan Fransız aydınlatma

Eyfel Kulesi artık neredeyse her köşe başından “minyatür” olarak alınabiliyor. Yapıldığı tarihlerde Paris halkı için daha çok utanç kaynağı idi; çünkü sanat eseri olarak ve “trajik sokak feneri” ve “zevksizlik abidesi” gibi sıfatlar o tarihlerde inşa edilen bu bina ile birlikte anılmakta idi. Aslında kule geçici bir yapı olarak planlanmış ve izni sadece 20 yıl için geçerliymiş, bu nedenle de 1909 yılında sökülmesi bekleniyormuş. Ancak yüksekliği nedeniyle haberleşme açısından önem taşımaya başlaması ve yeni yüzyılın Atlantik Okyanusu ötesi telsiz bağlantılarını sağlaması ile geleceği kurtarılmış. Bu da kesinlikle Paris halkının şansına olmuş, çünkü bir yılda gelen altı milyon ziyaretçisi ile Eyfel Kulesi, Paris’in en sık ziyaret edilen simgelerinden ve dolayısıyla turistlerin birinci sırada ziyaret ettikleri yerlerden biri. Üstelik artık sadece gün içerisinde de değil.

Eyfel Kulesinin aydınlatma hikayesi 1958 yılında başlamış. O tarihlerde ilk defa kuleyi şehrin gece görüntüsüne entegre etme ve aydınlatılması ile (az ya da çok) daha belirgin hale getirme fikri doğmuş. Bunun üzerine kule zemine dağıtılmış olarak yerleştirilen 1290 adet projektör ile aydınlatılmış. Monte edilen lambaların toplam kapasitesi 660 Kilowatt imiş. Bunun için PAR Lambaları kullanılmış. bugünün bakış açısı ile lambalar çok daha fazla enerji harcıyor ve yüksek işletme maliyetlerine sebep oluyormuş. Eyfel Kulesinin işletmecisine senelik olarak 350000 Euro’luk masraf oluşturmakta imiş.

1980 yılında Paris Belediyesi anıtın sahibi olarak yapının durumu hakkında inceleme yaptırdı ve mevcut işletme sözleşmesini yenilememe kararı aldı. Bunun yerine, sadece bu amaçla kurulan şirket, Societe Nouvelle d’Exploitation de la Tour Eiffel (SNTE)’e görevleri devretti. Yeni firma geniş çaplı restorasyon ve stabilizasyon çalışmaları ve güvenlik tedbirleri ile ilgili çalışmaları başlattı. Ayrıca Eyfel Kulesi için yüksek binalara (IGH - immeubles de grand hauteur) uygulanan düzenlemeler uygulandı.

1984 yılında SNTE firması yeni aydınlatma için bir yarışma düzenledi. Bunun nedeni, Paris’teki Eyfel Kulesinin yüksek işletme maliyetlerine rağmen gece neredeyse algılanmaması idi.

Şartnamenin en önemli gereklilikleri aşağıda verildiği şekildeydi:

- İşletme giderlerinin giderek düşürülmesi.

- Eyfel kulesini ve üstündeki lokantayı gece ziyaret edenlerin yansıyan ışıktan rahatsız olmamaları gerekiyordu (ki o tarihe kadar yaşanmakta idi).

- Kule Paris’in gece görüntüsü içerisinde en önemli çekim noktalarından biri olmalıydı.

Projektörler mümkün olduğu kadar dışarıda herhangi bir yere yerleştirilmeyecekti ve daha çok içeride ve mümkün olduğu kadar aydınlatılan kafes konstrüksiyona yakın bir noktaya monte edilmeliydi. Lambaların seçimi burada da çok önemliydi. Ancak farklı ekonomik değerlendirmeler açısından ve lambaların yerleşiminden dolayı sadece halojen metal buharlı lambalar ve yüksek basınçlı sodyum buharlı lambalar kullanılabilecekti.

Anıtın yeniden boyanması için kullanılacak rengin bileşiminden dolayı yüksek basınçlı sodyum buharlı lambaların kullanılması önerilmişti ancak bunun için SNTE’nin yönetimi ikna edilememişti. Kulenin birinci ve ikinci katları arasında yapılan bir deneme sonucunda tüm karar verenlerin onayı alındı: Yüksek basınçlı sodyum buharlı lambalar planlamaya dahil edildi:

Zamanında utanç abidesi olan Eyfel Kulesi bugün Paris’in “yegane” simgesi olarak biliniyor ve modern dönemin mimari dünya harikası olarak kabul ediliyor. 1989 yılında bu düşünceye göre de doğum günü kutlandı. Törene uygun kıyafeti ise Fransız aydınlatma tasarımcısı Pierre Bideau tarafından tasarlandı.

Demir leydinin 2000 yılı kutlamalarında baş aktör olarak kullanılması bekleniyordu. Bunun için yeni ışık elemanları eklendi: her dört kenarı yanıp sönen ışıklar ile donatıldı, aydınlatma bir havai fişek gösterisini hatırlatacaktı. Kulenin ucunda ise sinyal aydınlatması bulunuyordu. 2000 yılı için tasarlanan yanıp sönen aydınlatma halk tarafından çok beğenildi. Kapatıldığı gün sert tepkilerle karşılaşılınca bu muhteşem aydınlatmanın on sene süreyle daha uygulanması kararlaştırıldı.

Bu lambalar kuleyi altın bir giysi ile kaplıyor ve kendi çevresinden daha yukarı çıkartıyordu:

Trocadero, Seine Nehri, Pont D’Iena Köprüsü ve Champ de Mars’tan. Bu etki, anıtı, renginde bulunan sarı pigmentler ile ayrıca güçlendiriyordu.

Yüksek basınçlı sodyum buharlı lambaların rengi, lokanta ve farklı pavyonlarda kullanılan ampullerin rengi ile uyum içerisindeydi.

Saçtıkları ışık (130 Lümen/Watt) gerçekten en yüksek seviyedeydi. Ampulün kullanım ömrü ayrıca diğer ampullere nazaran daha uzundu.

Artık ampullerin kapasitesi ve kullanılacak olan projektörlerin türü tespit edilmeliydi. Yapının kendisi, yüksekliği ve de montajın yeni sabitleme konstrüksiyonları gerektirmeden yapılması ile ilgili talimatların da dikkate alınması gerekiyordu. Bu gereklilik sonucunda lambaların bulunduğu noktalar ve aydınlatılacak alanlar arasındaki uzaklığın bazen çok büyük olması ve her alan için ışık yoğunluğunun önceden hesaplanması gerekiyordu, bu ise projektörlerin eğim açısına ve aydınlatılacak alanların uzaklığına bağlı idi.

Teorik çalışma dikkate alınarak tedbir olarak her bir projektörün montaj noktasının yerinde tespit edilmesi öngörülmüştü. Yer seçimi için farklı meyiller ve eğim açıları dikkate alındı. Asıl çaba Eyfel Kulesini hem yakından hem de 20 kilometre’lik bir mesafeden görme isteğinden kaynaklanıyordu. Aydınlatma kavramının bu bölümü şüphesiz en zor kısımdı ama aynı zamanda projenin başarısını etkileyecekti. Yansıtılan ışık miktarını maksimum seviyede kullanmak için farklı projektör türlerinin seçilmesi gerekiyordu. Bu durumda kulenin zirvesini ve en uzak noktalarını aydınlatmak için maksimum yansıtma açısı çoğunlukla beş derece olan projektörlerin kullanımı tek çözüm olarak görünüyordu. Başka bir şekilde ayrıntılı ve temiz bir siluet elde edilemeyecekti. Uygun projektörler olarak, Philips’in 1000 Watt gücündeki HNF 206 modeli yüksek basınçlı sodyum buharlı lambaları seçildi. Yapılan bazı testler daha sonra bu seçimi doğruladı.

Bu nedenle montajın önemli kısmı, beş derecelik yansıma açısına sahip 192 projektör ve her biri 1000 Watt’lık aydınlatma gücüne sahip ampullerden oluşuyor; ayrıca alt alanların aydınlatması için 60 projektör daha monte edilmiş, bunların kapasitesi ise 400 ile 1000 Watt arasında değişiyor. Bu projektörlerin yansıma açısı kısmen çok dar (beş derece)

kısmen ise çok geniş. Dar yansıma açılı projektörlerin kullanımı ile son derece hassas ayarlama gerekiyordu. Bu ayarlar 1985 yılının Kasım ayının her gecesi, her bir projektörde tek tek yapıldı. Tüm kullanılan ampullerin tüketimi toplam 360 Kilowatt olarak ölçüldü, daha önceki aydınlatmada 660 Kilowatt idi. Toplam ışık şiddeti 38 milyon Lümen olarak ölçüldü, daha önce ki aydınlatmada sadece 10 milyon idi. Lambaların enerji tasarrufu ve kullanım ömrü, işletme giderlerinin yıllık 350000 Euro’dan 60000 Euro’ya düşmesini sağladı. Böylece aydınlatma sistemi kendisini üç yıl içerisinde amorti etti.

Eyfel Kulesinin “yeni ışıkları” 31 Aralık 1985 tarihinde gece yarısı tanıtıldı. Paris’in simgesinin yeni görüntüsü tüm dünyadan gelen çeşitli TV kanalları tarafından kameraya alındı ve yapının popülaritesini tekrar canlandırdı.

1997 - 2000 yılı için geri sayım

1996 yılının başında SNTE Başkanı Christian Marequier, SNTE’nin bir toplantısında 2000 yılına kadar kalan sürenin Eyfel Kulesinden okunabilir olması isteğini ortaya attı ve de gerin sayımın 2000 yılına 1000 gün kala başlaması isteniliyordu. Bununla ilgili aşağıdaki şartlar oluşturulacaktı:

- Geri sayım göstergesi en kısa mesafe olarak La Defense’dan görünmeliydi ki bu yaklaşık 15 km’lik bir mesafeye eşitti.

- Gösterge gün içerisinde olduğu gibi gece de net okunabilir olmalıydı.

Pierre Bideau, Francois Dhotel adlı mimarlar ve Sechaud et Bossuyt adlı planlama ofisi ile birlikte bu fikrin uygulanması konusunda görevlendirildiler.

İzleyen açısından objeye olan mesafe Trocadero’da olan izleyiciye bir taraftan kısa ve diğer taraftan La Defense ‘da bulunanlar için çok uzak mesafeler söz konusu idi. Bu durumda öncelikle piksellerin hangi çapa sahip olması ve uzak mesafelerden okunabilmesi için hangi ışık noktalarına sahip olması gerektiği tespit edilmeliydi.

Hesaplamalar ve testler sonucunda 210 mm çapında PAR 56 lambasının seçilmesi kararlaştırıldı. Her PAR lambası bir resim noktasını teşkil ediyordu ve “J-1000” ve “AVANT L’AN 2000” yazmak için bu resim, daha doğrusu ışık noktalarından 1342 adet gerekiyordu. “J” harfi “Jour” gün anlamına geliyordu. Takip eden sayı bin yıl dönüşümüne kadar olan gerçek gün sayısını bildiriyordu ve takip eden kelimeler “2000 yılından önce” anlamına geliyordu.

Projektörlerin sayısı yine 12 metre genişliğinde ve 33 metre yüksekliğinde kocaman bir pano gerektirdi. Sadece bu amaçla üretilen pano platformun altına ikinci katından itibaren 110 metrelik bir yüksekliğe yerleştirildi.

Lambaların kullanım ömrü sınırlı olduğu için ve de 300 Watt’lık kapasitesi çok yoğun olduğundan voltaj yüzde 50 oranında düşürüldü. Ayrıca gün ışığı daha doğrusu geceye göre ışık yoğunluğu ayarlandı. Gün içerisinde yüzde 50 ve geceleri yüzde18 kapasite ile çalıştırıldı. Böylece kalan toplam 1000 gün içerisinde tek bir lamba dahi değiştirilmedi. Sonunda 1342 piksel’in yönetildiği bilgisayar sistemi J-1000 fonksiyonunun her zaman eşit bir görüntü vereceği şekilde ayarlandı, bu da takip eden sayının kaç rakamı olduğuna bağlıydı: üç haneli, iki haneli veya tek haneli. Ayrıca her rakamın farklı genişlikleri de dikkate alındı: Örneğin “1” için daha az yer “0” için daha çok alan gerekiyordu. Montaj 5 Nisan 1997 tarihinde başlatıldı ve 31 Aralık 1999 tarihinde sona erdi.

Henüz 1996 yılında Pierre Bideau SNTE’nin yönetimine 2000 yılının başlamasını kutlayabilecek animasyonlu bir aydınlatma konusunu düşünmelerini teklif etmişti. Ancak önerilen fikirlerden ilginç bir proje oluşmamıştı ve SNTE iki konuyu ele almayı kararlaştırdı: - Yapının dört tarafında havai fişekleri andıran bir aydınlatma olacaktı, - Kulenin ucunda ise, Gustave Eiffel tarafından yerleştirilen aydınlatmanın 1974 yılında kapatılmasından sonra yeni bir sinyal aydınlatması yapılacaktı.

Yanıp Sönme

Çok önceleri ikinci katta on adet ticari satışta olan ve her biri üç Joul’lük startflash projektörleri ile testler yapıldı. Ancak bu testler büyük hayal kırıklığı ile sonuçlandı çünkü hiç görülmüyorlardı. Kısa bir hesaplama sonunda, Paris’in her noktasından yanıp sönme işleminin görülmesi için her biri 10 Joul kapasiteli startflash’lara gereksinim olduğu ortaya çıktı. Sonunda Pierre Bideau Societe Blachere ile bağlantıya geçilerek burada özel bir üretim talebinde bulunuldu. Sadece bu şekilde 200 flash ile bir test yapılabilecekti. Bu defa denemeler son derece memnuniyet vericiydi ve SNTE bu planı uygulamaya koymaya karar verdi.

Öncelikle ışık noktalarının sayısı tespit edilmeliydi. Simülasyon ile kulenin her yüzü için 5000 ışık noktasında toplam 20000 flash hesaplandı. Blachere ile yoğun görüşmelerden sonra firma 20000 adet flash’ın Tayvan’da üretimi için sipariş verdi. Bu sistem sadece bir sene boyunca çalışmalıydı, bu da 2000 yılı boyunca olacaktı bu nedenle geçici olarak kuruldu. Geçici bir projede olduğu için Flash’lar yuvalarından ışık zincirlerine sabitlendi. Planlanan senaryoya göre karanlığın basması ile gece saat bire kadar her saat içinde on dakika süreyle yanıp sönecekti. Bunun yanı sıra yaklaşık on özel uygulama planlandı, bu planlamaya göre aydınlatma gece boyunca yanıp sönecekti. Hesaplamalara göre Flash’ların kavramı için bir milyon ışık şimşeği gerekiyordu ki bu sayı da tutturuldu.

Sistem 31 Aralık 1999 tarihinde ve C. Berthonneau ve Y. Pepin tarafından tasarlanan görkemli bir havai fişek gösterisi eşliğinde devreye girdi. Bu gösteri dünya çapında 2000 Yılı Kutlamalarının en iyisi olarak açıklandı.

Yanıp sönme efekti sadece 2000 yılı için öngörülmüştü ancak SNTE firması günlük gösterinin sonunu anons ettiğinde sayısız Parisli ve turistik organizasyonlar tarafından karşı sesler geldi. Paris Büyükşehir Belediye Başkanının isteği üzerine aydınlatma 2001 yılının Temmuz ayına kadar uzatıldı. Bu tarihten sonra Paris Belediye Başkanı SNTE firmasına sistemin sürekli olarak uygulanması konusunda on yıllık talepte bulundu.

Bu defa istekler biraz daha fazlaydı. Şartnamede aşağıdaki talimatlara uyulması isteniyordu:

- 220 Km/h’ye kadar rüzgara dayanıklılık, - IP 66 standardında koruma türü, - UV ışınlarına karşı dayanıklılık, - Sallanma ve darbeye karşı dayanıklılık (IK 08), - Ampuller için on milyon ışık şimşeği kapasitesinde garantili kullanım ömrü

20000 adet Flash’ın üretimi için ihale açıldı, ihale kararı Fransa’nın Jurancon kentinde faaliyet gösteren

Societe AE et T’ye kaldı. Sistemin uygulanması altı ay sürdü ve 2003 yılının ortalarında tamamlandı. “Fete de la Musique” başlıklı müzik festivali nedeniyle Paris Belediye Başkanı 21 Haziran 2004 tarihinde artık sürekli olarak hayranlıkla izlenecek yanıp sönen Eyfel Kulesi ışıklandırmasının devreye alınmasını sağladı.

Sinyal ışıkları

Eyfel Kulesinin en ucunda televizyon kanallarının antenleri bulunuyor. Bunların planlama aşamasında dikkate alınması gerekti ve her biri 90 derece çevrilebilen dört senkronize projektörün monte edilmesi kararlaştırıldı. Bununla ilgili olarak ve yine sert önlemler içeren bir şartname hazırlandı; bu defa sistemin zeminden 300 metre yükseklikte uygulanması gerekiyordu. Koruma türü, rüzgara dayanıklılık, sallanmaya ve darbeye karşı dayanıklılık gibi talimatlara çevre ısısı gibi gereklilikler de eklendi. Bunlar lambaların çalışmaları için talep edildi: -25 derece ve +40 derece hava sıcaklığında çalışmaları gerekiyordu. Bu da lambaların kış aylarında ısıtılmaları ve yaz aylarında soğutulmaları anlamını taşıyordu.

İhaleyi kazanan firma Fransa’nın Tremblay kentinden Sky-Light oldu. Firma İngiliz yapımı deniz projektörlerini önerdi. Bu projektörler, montaj ve çalışma koşullarına uygun olacak şekilde ayarlandı. 6000 Watt gücünde bir Xenon lambası kullanıldı, bu lamba 75 cm çapında diroitik parabol reflektöre sahipti. Yansıma açısı iki dereceydi. Dört projektör sürekli 360 derecelik açıda dönüyordu ve ışık akımının senkron aralıkları 270 derecelik açıda ışığı “kapatıyordu”. Elektronik yönetimi bilgisayar üzerinden yapıldı. Veriler ışık iletkenleri üzerinden transfer edilerek, televizyon vericilerinin yoğun manyetik alanları ile oluşan bozulmalar engellendi. Açık havada ışık huzmesi 80 kilometrelik bir mesafeden görüldü.

Pierre Bideau Conception Ingenieurie Etudes deLumiere, La Riche Paris’te Eyfel Kulesini 1 Ocak 1986 yılında ışıklandırarak, Fransa’da mimari aydınlatmayı gerçek anlamda başlatan bir elektronik mühendisi. Aynı zamanda yanıp sönen ışıkları ve sinyal ığını tasarlayan, 2000 yılından beri Eyfel Kulesine, özelliğini ve uluslararasıbilinirliğini artıran siluetini veren kişi.

2003 yılında SNTE firmasının teknik yönetimi, 1986 yılından beri çalışmakta olan projektörlerde ve tüm sistemde kalite kaybı tespit etti. Bunun sebebi öncelikle hava kirliliği ve iklimsel etkilerdi. Pierre Bideau’dan aynı kavram çerçevesinde yeni bir sistem kurulumu istendi.

Önceleri 1000 Watt’lık yüksek basınçlı sodyum buharlı lambaların yeni pazara sunulan 600 Watt’lıklar ile değiştirilmesi düşünüldü. 130 Lümen/Watt gücünde olan önceki lambalar ile karşılaştırıldığında bunlar 150 Lümen/Watt’lık ışık yayımı sunuyorlardı. Ancak sadece bu faktör yeterli değildi. Son 20 yıl içerisinde optikler ve projektörler de bir hayli geliştirilmişti ve etki dereceleri 0.7’nin üzerindeydi. 1986 yılında kullanılan HNF-206 projektörlerinin etki derecesi sadece 0.46 idi. Yeni sistemi en güncel teknolojiye göre planlamak çok kolaydı ve yeni 600 Watt’lık projektörlerin başlangıç ışık akımı çok daha uzun süre sabit kalabiliyordu. Hedeflenen enerji tasarrufunun yanı sıra daha az sıklıkta değiştirilen ampuller ayrıca maliyetleri de düşürüyordu. Çeşitli kategoriler gözden geçirildikten sonra bu lamba türü için beş derecelik yansıma açısı olan başka projektör olmadığı tespit edildi.

SNTE ve planlama bürosu ile görüşüldükten sonra bu tür bir projektörün üretimini sağlamak için üretici ile görüşülmesi gerektiğine karar verildi. Üretici, aydınlatma kavramı ve yapıya özgün koşulların sağlanması için tüm talepleri karşılayacaktı. Fotometrik değerlerin dışında, şartnamede daha önce tanımlanmış olan son derece sert koşullar yer alıyordu.

En ikna edici öneri Philips firmasından geldi. Firma, “Arena Vision” modeli mevcut bir projektörün geliştirilmesi için ekstra bir bedel aldı. Çeşitli kontroller, testler, değişiklikler ve ayarlamalardan sonra yeni projektörler sonunda teslim edildi ve 2004 yılının ilk yarısında monte edildi.

Yeni sistemin çeşitli avantajları bulunuyor:

- Enerji kaybı ve işletme giderleri yüzde 38 oranında düşürülmüş, - Ateşleme tertibatı sabit ve projektörün takıldığı yere çok yakın monte edildiğinden işletmesi ve ampulün yanması daha da iyileştirilmiş, - Çok daha küçük boyutlar ve cihazların daha hafif olması sayesinde estetiği iyileştirilmiş, - Özel bir donanım sayesinde projektör kapakları yağmur ile temizleniyor ve çamur izi bırakmıyor; böylece temizleme aralıkları uzatılmış.

En son olarak yeni aydınlatma 1986 yılındaki aydınlatma ile kıyaslandığında, giderlerin sadece yüzde16’sını oluşturuyor.

Dergide s. 32.