Aydınlatmak mı, aydınlatmamak mı?

Metin:

Görüş

Yüksek bina ve köprülerin dış aydınlatması ve bunun kuş ve balıkların yaşamı üzerindeki olumsuz etkisine yönelik bir makale. Profesyonel aydınlatma tasarımcılarının mutlaka bilmesi gerekenleri okuyun. Son yüzyıl içinde insanoğlu gece gökyüzünün görüntüsünü radikal bir "ekilde değiştirdi. Sanayinin gelişmesi, yaşam tarzı ile kitlesel tüketimin değişimi, günün saatine göre, gezegenimizde büyük alanların doğal karanlığını yok etmeye katkıda bulunuyor. Bugüne kadar yapılan araştırmalar, karanlıkla birlikte devreye giren ışık uygulamalarının, bitki ve hayvan alemi üzerinde olumsuz etkisi olduğunu gösteriyor. [1]

Yüzeye sıra sıra dizilmiş kuşların arşiv fotoğrafı.
Fatal Light Awareness Program (FLAP) üyeleri tarafından Kanada’nın Toronto kentindeki bankalar bölgesinde 2003 yılının sonbaharında yaşanan kuş göçü esnasında toplanan 2000 kuş ölüsü. Fotoğraf: Mark Thiessen/National Geographic Society.

Suni aydınlatma kuş, balık, yarasa ve böcekler gibi belli organizmaların yaşamlarını etkiliyor. Gözlemler, aşırı suni ışığın ve özellikle renkli ışığın gece faaliyette olan hayvanlar üzerinde büyük etkisi olduğunu gösterdi. Işık, hayvanların biyolojik ritmini bozuyor. Hayvanların gece hareketliliğinin başlıca nedenleri; düşmanlardan kaçmak, sıcak havadan rahatsız olmak, güvende yemek yemek ve üremek olabilir. Geceleri ortam ışığının değişmesi ile üreme, uygun yaşam alanlarına ulaşamama, mevsimlere bağlı göç hareketlerinde değişiklikler, hatta belli hayvan türlerinin azalması ve ölmesi söz konusu olabilir.

Giderek artan sayıda dış aydınlatmanın, bitki örtüsü ve hayvanlar üzerinde olumsuz etkileri konusunda yapılan araştırmalara rağmen, bu araştırmaların sonuçları aydınlatma tasarımı uygulamalarında dikkate alınmıyor. Çünkü, biyolojik farklılıklar alanında uzmanlaşan araştırmacılar ve bilim adamları deneyimlerini, ışığı planlayan profesyonel aydınlatma planlamacıları ile paylaşmıyorlar.

Diğer tarafta, aydınlatma tasarımcıları bu konuda yeterli bilgiye sahip değil ve ayrıca uygulamalarda dikkat edilecek, kabul görmüş kurallar yok.

Bu makale ile dünyada doğal ışığa bağımlı olanlarla ilgili bir tartışma başlatmak istiyorum. Ayrıca, yaşam biçimlerinin evrimi içinde her doğal yaşam alanının, özellikle beyaz ve renkli ışığa karşı hangi doğal hassasiyeti olduğunu incelemek istiyorum. Bunun dışında dış aydınlatmanın kuş ve balıkların yaşamlarına olumsuz etki etmesini azaltmada yardımcı olacak bir dizi kural önereceğim.

Büyük bina ve yapıların aydınlatması Akkor flamanlı lambanın icadından beri mimarlar, bina sahipleri, aydınlatma planlamacıları ve kamu binalarının dış cephe aydınlatmalarını büyük beğeni ile izledi. Mimarinin aydınlatması genel olarak güç ve itibar ile ilişkilendiriliyor. Ancak, insanın çevre bilincine erişmesi ile dış alan aydınlatmasına bakış değişti.

Bu konu artık çok “sıcak” bir konu. Milyonlarca yıl boyunca kuşlar gece ve gündüz döngüsü içine evrimleştiler. Günün yoğun güneş ışığı geceleri yerini ay, yıldız ve gezegen ışığına bıraktı. İnsanların gece gökyüzünü özellikle sanayileşen bölgelerde suni olarak aydınlatmaya başlaması ile durum değişti.

Dünya genelinde her yıl göç eden yüz milyonlarca kuş suni ışığa maruz kalıyor. Bunların çoğu yolculuklarını sağlam tamamlayamıyorlar. Işığın çok uzun zamandan beri kuşları çektiği biliniyor. Deniz fenerleri [2], ışıklandırılmış televizyon kuleleri ve diğer zeminden aydınlatılan yapılar ve binalara [3] çarpmak suretiyle kuş ölümlerinin yüksek olduğu tespit edildi. Araştırmacılar çoğu kuş türünün yıldızları yol gösterici olarak kullandıkları için genelde geceleri uçtuğunu [4] söylüyorlar. Ay ve yıldızlar çıktığında, gökyüzünde hiçbir bulut olmadığı ve gökyüzünün berrak olduğu zamanlarda kuşlar binaların, kulelerin çatılarının, köprülerin üzerinden uçarak birbirlerine çarpma riskini azaltıyorlar. Çoğu göçmen kuş yaklaşık 450 m’lik bir yükseklikten [5] uçuyor. Ancak görüş mesafesi iyi olduğunda bazı türler 90 m yüksekliğin altında uçuyor [6].

Yerel ve göçebe kuşların suni ışığa tepkilerinin ışık kaynağının dalga boyu özelliklerine bağlı olduğu genel olarak bilinir. Kuşların renk görme kapasitesi mükemmeldir ve bundan dolayı renkli ışık onları çeker (kuşların beş farklı görme pigmenti ve yedi farklı foto reseptörü vardır). Araştırmalar uzun dalga boylarının, kırmızı ve beyaz ışıkta olduğu gibi, ışık frekansları açısından göç eden kuşların oryantasyon kabiliyetini etkilediğini gösteriyor.

Kısa dalga boylarında oryantasyonu etkileyecek hemen hemen önemli bir bulguya rastlanmadı (mavi ve yeşil ışık gibi) [7]. Dalga boyuna gore suni ışık, bir kuşun beynindeki iç pusulasının işlevini (ana oryantasyon mekanizmasını) bozabilir. Gökyüzünde yolu gösterecek unsurlar olmazsa ve yıldızlar, bulutlar tarafından örtülmüş ise göçebe kuşlar manyetik oryantasyondan faydalanır [8].

Gece göğü önünde yükselen aydınlatılmış kule.
Gece göğü önünde yükselen aydınlatılmış kule.
Kule cephesindeki ilk aydınlatma düzeni.
Kule cephesindeki ilk aydınlatma düzeni.
Kule cephesindeki ikinci aydınlatma düzeni.
Kule cephesindeki ikinci aydınlatma düzeni.
Kulenin üst bölümünü öne çıkaran gece aydınlatması.
Kulenin üst bölümünü öne çıkaran gece aydınlatması.
Kulenin daha düşük ışık düzeyindeki görünümü.
Kulenin daha düşük ışık düzeyindeki görünümü.

Ayın görünmediği suni ışık ortamları kuşların oryantasyon kabiliyetini azaltır. Işıklandırılan cam binalar nedeniyle yollarını şaşıran kuşlar aydınlatılan pencerelere karşı uçar. Binaların daha düşük seviyelerinde çoğu zaman pencerelerdeki ağaç yansımalarına doğru uçtukları da görülür.

Laboratuvarda yapılan deneyler göçebe kuşların manyetik oryantasyon için tayfın mavi yeşil bölümündeki ışığa ihtiyaç duyduklarını gösteriyor [9].

Magenta, mavi ve indigo kullanımının oryantasyon kabiliyetleri üzerindeki etkisi çok az iken, kırmızı ve beyaz renkler olumsuz bir etki yaratıyor. Kuşlar aydınlatılan alanlarda “hapis kalıyor” ve tekrar karanlığa veya göç yollarına geri dönemiyorlar [10]. Araştırmalar bu durumun, ışığın 590 nm (sarı ışık) altında olmasına bağlıyor. Buna göre, manyetik oryantasyon için gereken kısa dalgaların eksik olması nedeniyle sarı ve kırmızı ışık, kuşların şaşırmasına neden oluyor. Bu noktalarda kuşlar ışığın etrafında uçmaya başlıyorlar [11].

Büyük kulelerin çatı ve duvarlarında uçuş güvenliği açısından uyarı ışıkları uygulanacak ise bu ışığın doygun kırmızı veya yanıp sönen kırmızı ışık olmaması gerekiyor. En son araştırmalar doygun veya yanıp sönen kırmızı ışığın, beyaz yanıp sönen ışıklara göre, gece uçan kuşları kendisine çektiğini gösteriyor. [12].

Göç etmeyen, örneğin kentlerde ve kırsal alanda yaşayan Avrupa Karatavuğu (Turdus merula) gibi kentsel alanlarda yaşayan kuş türleri açısından yapılan araştırmalarla, suni aydınlatmanın neden olduğu ışık kirliliği nedeniyle kuşların geceleri rahatsız oluğu anlaşılıyor. Kuşların davranışları ile psikolojik süreçleri bozulmuş.

İnsanlarda olduğu gibi mavi katkısı yüksek olan beyaz ışık melatonin hormonunun az salgılanmasına neden oluyor. Bu durum sabah saatlerinde kuşların ötmeye başlamasını [13] ve bazı kuşların üreme davranışlarını [14] önemli ölçüde etkiliyor.

Mevcut “gökdelenler” ve diğer yüksek binaların dış aydınlatmasına yönelik yapılan bir analiz bunlardan sadece bir kaçının kuş dostu uygulama olduğunu ve çok azının profesyonel aydınlatma tasarımcıları tarafından planlandığını ortaya koyuyor.

Planlamanın en göze çarpan örneklerinden biri; Londra’nın merkezindeki 30 Street Mary Axe projesi. Mimar Norman Foster tarafından tasarlanan ve Speirs and Major Associates tarafından aydınlatılan projede herhangi bir dış alan aydınlatması yok. Böylesine bir karara rağmen kentteki bina her cepheden görünüyor. Binanın gün içinde ve karanlıkla birlikte bir mimarlık ikonu olarak ortaya çıktığı kabul ediliyor.

Bir başka bahsedilmesi gereken duyarlı aydınlatma fikri ise Japonya’dan geliyor. Kalıcı bir fikri desteklemek, enerjiden tasarruf etmek ve CO2 emisyonunu azaltmak için Lighting Planner Associates (LPA) tarafından dört farklı aydınlatma görüntüsü önerildi. Güneşin doğuşundan saat 20:00’ye, 20:00’den 23:00’e kadar ve 23:00’den sabah 02:00’a kadar ve sabah 02:00’den güneşin doğuşuna kadar.

Küresel boyutta düşünüldüğünde 2008 yılında kurulan, kendisini “Lights Out Boston” (Boston’dan Çıkan Işıklar) olarak adlandırılan yeni bir girişimden bahsetmek gerekiyor. Bu gönüllü programa katılan bina sahipleri ve işletmeler, mimari anlamda dış ve iç aydınlatmanın tamamını bahar döneminde (1 Mart’tan 1 Haziran’a kadar) ve sonbaharda yaşanan göç döneminde

Petronas Kuleleri’nin gece aydınlatması.
Petronas Kuleleri’nin gece aydınlatması.
Eyfel Kulesi’nin akşam kent silüetindeki görünümü.
Eyfel Kulesi’nin akşam kent silüetindeki görünümü.

(15 Ağustos’tan 31 Ekim’e kadar) saat 23:00 ile 5 arasında azaltıyor veya kapatıyor. Programa katılan binalar, bu sayede daha az enerji tükettikleri için tasarruf ediyorlar. İklim değişimi riskini azaltıyor ve bitki örtüsüyle hayvanların korumasına büyük ölçüde katkı sağlıyorlar.

Kuşları gözeten aydınlatmaya yönelik kılavuz bilgiler: ≥ Kuşları kendisine çekmeyecek veya yön tayinini bozmayacak, kuşları gözeten suni aydınlatma. ≥ Akıllı aydınlatma kumanda sistemlerini kullanma ≥ Göçebe kuşların manyetik pusulasını bozmayan (bu manyetik pusula özellikle kuşların bulutlu havalarda gökyüzündeki işaretleri göremediği zamanlar için önemli) beyaz ve kırmızı ışıktan kaçınma ≥ Göç zamanlarını öğrenmek için örneğin kuş bilimcilerden profesyonel destek alma ≥ Göçün çoğunlukla gerçekleştiği gece yarısı ile güneşin doğuşu arasındaki zamanda ışıkları kapatma ≥ Mimar ve bina sahiplerine, eğer ışıklar kapatılamıyorsa, karanlık bastıktan sonra pencereleri kapatma (ışık geçirgen perdeler, jaluzi ve panjurlar) yönünde tavsiyelerde bulunma ≥ Bina cephesinde ışığı gökyüzüne doğru yönlendirmekten kaçınma; mümkün ise lambalardan gelen ışığın kamaşmaya neden olmamasını sağlama ≥ Bina sahipleri ve işletmecilerine mekânların temizliğini gün içinde yapmayı önerme

Köprülerin aydınlatılması Hem doğrudan hem dolaylı ışıktan etkilenen bir başka hayvan türü balıklardır. Balıkların çoğunda yön tayini açısından yüzerken görsel algılama büyük rol oynar [15]. Özellikle gündüz aktif olan balıkların davranışı, ışığın veya aydınlatmanın boyutuna bağlıdır.

60’lı yılların başında Nikolsky tarafından gerçekleştirilen araştırmaya dayanarak ışığın, balıkların metabolizması, büyümesi, davranışı ve renkleri üzerinde büyük etkisi olduğunu biliyoruz. [16]. Balıklar da gözlerinde, insanlar gibi, renkleri algılayabilecekleri ve bir ışık kaynağının aydınlığına uyum sağlayacakları foto reseptörlere (göz konisi) sahip [17].

Su içindeki ışık koşulları kara üzerindekilerden farklıdır. Bu, sadece ışık yoğunluğu açısından değil, suyun derinliğine bağlı olarak farklı dalga boylarının girişine göre de farklılık gösterir. Daha uzun olan dalga boyları (kırmızı, turuncu) önce emilir. Ancak, kırmızı bölümünün yüzde 25’inden fazlası suyun ilk metresinde emilir. Mavi ile yeşil kısım neredeyse hiç emilmez. Bu nedenle biz denizin rengini mavi veya yeşil-mavi olarak algılarız.

Balıkların gördükleri tayf alanı, bulundukları yaşam alanına bağlıdır. Gölet, göl ve nehir gibi çoğunlukla durgun sularda yaşayan balıklar, uzun dalga boylarına (kırmızı, turuncu) genelde daha hassas tepki gösterirler. Buna karşılık deniz veya okyanusların derinliğine gore görsel tayf önemli ölçüde daralır. Bu daralma, mavi ve yeşil renklerde yaşanır [18]. Çoğu balık, renkleri yaklaşık 15 m’de fark eder.

Ay ışığı (0,05’den 0,1lx’e kadar) – veya daha azı – benzeri bir aydınlatma gücüne sahip ışığın, tatlı su balıklarının, nehir başlarında yaşayan balıkların davranış ve alana dağılımlarını önemli ölçüde etkilediği genel olarak bilinmektedir. Bu balıklar günün doğal ışık döngüleri ve ay döngülerine bağlı olarak yaşamaktadır [19]. Yıldızların ışığının verdiği aydınlatma gücüne (0,0005’den 0,001lx’e kadar) sahip tek bir suni ışık kaynağının ışığı dahi bir tatlı su balığının davranışının değişmesine neden olabilir [20]. Köprülerin aydınlatılması bazı balıkların göç davranışını önemli ölçüde etkileyebilmektedir. Genç somonlar deniz ve okyanuslara ulaşmak için nehir ve derelere yönelir.

Somonlar yumurtlamak ve ölmek için nehirde yukarı doğru yüzerler. Balıklar geceleri yol alır ve gün ışığı azalırken suni ışığı takip ederler. Bu şekilde balıklar, yırtıcı hayvanlardan, daha büyük balıklardan daha kolay kaçabilir ve hayatta kalma şansları artar.

Yapılan gözlemlerde birçok köprü aydınlatmasının, genelde köprülerin biraz ilerisinde kalan kısımlarında yüzen yabani somonlar için bir tür tuzak olabileceğini ortaya koyuyor. Avcı hayvanlar köprülerdeki aydınlatmaların altına pusuya yatarak balıkları kolluyor ve tutuyor. Bu av, göç için yola çıkan balık akınının büyümesi ile avlayan için daha verimli hale geliyor. Buna karşılık balık sayısı çok hızla azalıyor ve göç eden balıklar beklenildiği gibi yerlerine varamıyorlar [21].

Gece aydınlatılan kablolu yaya köprüsü.
Gece aydınlatılan kablolu yaya köprüsü.
Alçak seviyeden aydınlatılan kıvrımlı yaya yolu.
Alçak seviyeden aydınlatılan kıvrımlı yaya yolu.
Glasgow Köprüsü’nün mavi ışıkla aydınlatılan kemerleri suya yansıyor.
İskoçya’nın Glasgow kentinde Glasgow Köprüsü: Mavi ve beyaz ışık suda yansıma yapıyor ve balıkları çekiyor.

Suni ışığın uygulamasının olumsuz etkilerinin bir örneği Kaliforniya’nın Redding kentindeki Turtle Bay’deki Sundial Köprüsü. Benzersiz bir görüntüye sahip olan yaya geçişine olanak sağlayan bu köprü, Sacramento nehrinin üzerinde yer alıyor. Eğimli halatlı köprünün görüntüsü her ne kadar estetik olsa da, gece aydınlatması itibariyle çevre dostu bir uygulamaya sahip değil. Köprünün altındaki aydınlatma çevre için ciddi bir tehdit oluşturuyor [22]. Köprü, göç eden yabani somonlar için bir tuzak gibi. Aydınlatılan köprünün altında hayvanlar pusuda av peşinde.

Sundial Köprüsü 120 adet büyük armatürle aydınlatılıyor. Bunlardan bazılar yukarı doğru yöneltilmişken bazıları suya doğru ışık veriyor. Aşağı yönlü lambalar gece 23:00’de kapatılıyor, buna karşılık yukarı yönlü lambalar bütün gece açık kalıyor [23]. Köprü beyaz renkte boyandığı için ışık maalesef her yöne yansıyor. Bu nedenle, suyun yüzeyi sürekli aydınlık kalıyor.

Londra yakınlarındaki Kew kentinin Botanik Bahçesindeki Sackler Crossing projesi ekolojik denge açısından hassas bir bölgede yer alan başarılı bir dış alan aydınlatması için mükemmel bir örnek sunuyor. Kew Gardens önemli seralara sahip olan büyük alanlı bir park. S-biçimli güzel köprüsü yayaları küçük bir gölün üzerinden geçiriyor ve çevresine şık bir şekilde uyum sağlıyor. Parkın gece görüntüsü mimar John Pawson, aydınlatma tasarımcıları Speirs and Major Associates (Londra), lamba üreticisi ACDC Lighting ve Botanik Bahçenin [24] çevre bilimcilerinin iş birliğinin bir sonucu.

Yukarıda gösterilen örnekler incelendiğinde, tasarım aşamasında objenin (bu durumda bir köprü) karanlıkla daha hareketli olacağı anlaşılıyor. Bu nedenle aydınlatılacağı veya doğal park gibi doğal olarak karanlıkta kalması gereken bir bölge olup olmadığının bilinmesi gerekiyor. Ayrıca her tür aydınlatmanın çevre için olumsuz sonuçlar doğurabileceği, objenin olağanüstü bir doğa güzelliği olan bir yerde olup olmadığının da anlaşılması gerektiği ortaya çıkıyor.

Balıkları gözeten aydınlatma için kılavuz bilgiler: ≥ Su yakınlarında dış aydınlatma için suni ışığın kullanımında oradaki balık yaşamına göre bir tasarım yapılmalıdır. ≥ Balıkları çektiği ve onların yön tayin kabiliyetini bozduğu için beyaz, mavi ve yeşil ışığın kullanılmaması gerekir. ≥ Akıllı aydınlatma kumanda sistemlerinin kullanımı, aydınlatmanın gece saatlerinde en uygun şekilde kullanılmasına olanak sağlar. ≥ Doğrudan suya doğru yönlendirilmiş veya su yüzeyine yansıtılan ışık bileşenleri, göç zamanlarında veya her zaman gece yarısından sonra kapatılmalıdır. ≥ Gece yarısı ile sabah saatleri arasında her türlü aydınlatma kapatılmalıdır. Çünkü bu saatler göçün yoğun yaşandığı saatlerdir. ≥ Her zaman lambaların etrafında bir kamaşma önleyici olmalıdır. ≥ Yansımaları en aza indirmek için mimarlara, yansıma yapmayan yüzeyler, boyalar ve polisaj kullanmalarını önerin. ≥ Balık uzmanlarından göç zamanları hakkında bilgi alın.

Yüksek binalar, büyük yapılar ve köprüler için uygulanan yanlış dış alan aydınlatması ışık kirliliğine neden oluyor. Işık kirliliği aynı zamanda suni ışığın, özellikle yoğun yerleşimli alanlarda geceleri aşırı derecede kullanımı anlamına geliyor. Bu tür çevre kirliliği, astronomların gece gökyüzünü izlemelerini zorlaştırıyor. Geceleri aktif olan bitki ve hayvan dünyası üzerinde de olumsuz etki yaratıyor. Bu tür şartlar özellikle Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya’daki gelişmiş ve yoğun yerleşimli kentlerde görülüyor.

Grafik dış alan aydınlatmasının sanayi ülkeleri ve gelişmekte olan ülkelerin kentlerindeki gelişimini gösteriyor. Veriler atmosferde ölçülen artan ışık kirliliğine dayanıyor. Dış alan aydınlatması bu şekilde gelişmeye devam ederse, bitki örtüsü ve hayvanlar üzerinde olumsuz sonuçları olacaktır.

Sonuç Son yıllarda dış alan ışık çözümleri konusunda tasarım fikirlerinde belirli değişiklikler kaydetmekteyiz. Giderek artan sayıda planlamacı, yanlış uygulanan ışığın olumsuz sonuçlar doğuracağını artık gerçekten anlıyor.

Ancak, çoğu aydınlatma planlamacısı, aydınlatılmış çevremizin bitki, hayvanlar ve evrimsel gelişimimiz üzerindeki olumsuz etkilerine dikkat etmiyor. Sadece güzelleştirmek adına yüksek bina ve köprüler suni ışıkla neredeyse bombalanıyor. Bu tür uygulamalara ve aşırı ışığın sorumsuzca kullanımından doğacak olumsuz yan etkilere karşı durmanın tek yöntemi; tüm şehirler için bir ışık master planının hazırlanması.

Belediye bazında, tüm karar vericilerin kent planlamacılarıyla iş birliği içinde profesyonel-bağımsız aydınlatma tasarımcılarını davet etmeleri ve tasarımcılardan ışık master planları geliştirmelerini istemeleri gerekiyor.

Kılavuz bilgiler şeklinde belgeler, ışık tasarımı yapan aydınlatma tasarımcıları, ışık teknisyenleri, mimarlar ve planlama ekibindeki diğer katılımcılara yardımcı olacaktır. Böylece sorunlu konularla nasıl baş edilebileceğine yönelik ipuçları çıkacaktır. Bu tür belgeler planlama kurumları için de yardımcı malzeme olacaktır.

Bunun dışında, farklı hassasiyete sahip bölgelerde dış alan aydınlatmasının çevre üzerindeki etkilerini inceleyen araştırmaların bir parçası olacak başka çok önemli belgelerin daha oluşturulması gerekir. Bunun için kuş ve balık bilimcileri ve de biyolojik çeşitlilik alanlarından diğer uzmanlar ile yoğun çalışılmalı ve bilgi toplanmalıdır. Böylece göç zamanları tanımlanabilir ve gece ve sabahları ışığın hangi saatlerde tamamen kapatılması gerektiği belirlenebilir.

Göç zamanları dışında da kuş-balık ölümlerinin sayısını azaltmak için belli fikir ve metotlar tanımlanmalıdır. Araştırmalardan en yeni bilgileri edinmek, kendimizi sürekli geliştirmek, sorumlu olduğumuz projelerde fikirlerimizi düzenli ve bilinçli olarak sorgulamak biz uzman planlamacıların görevidir.

Gecenin farklı saatlerinde değişen ışık seviyelerini gösteren grafik.
Gecenin farklı saatlerinde değişen ışık seviyelerini gösteren grafik.

Işık kirliliği grafiği

Dünya atmosferindeki artan ışık kirliliği açısından kentlerde, sanayi ülkelerinde ve de gelişmekte olan ülkelerde dış alan aydınlatmasının gelişimi. *Y-eksenindeki sayı arttıkça elektrikli ışığın neden olduğu dünya atmosferindeki kirlilik de artıyor. Kaynak: Dr. Karolina M. Zielinska’nın 2010 yılından 2013 yılına kadar Polonya’nın Gdansk Teknik Üniversitesi, Mimarklık Fakültesinde yürüttüğü araştırma çalışması.

  1. Doğal parklar, olağanüstü doğa güzelliğine sahip kırsal alanlar (Samanyolu net olarak görülebiliyor)
  2. Kırsal alanlar (Ufukta biraz ışık kirliliği. Uzak galaksiler gözle görülebiliyor)
  3. Kırsal alanlar ve kentlerin karanlıkta kalan banliyöleri (Işık kirliliğinin bariz görüldüğü yerler. Samanyolu görülebiliyor; ancak ayrıntılar anlaşılmıyor)
  4. Kentsel dış bölgeler (Işık kirliliği 45 dereceye kadar ufuk çizgisinin üzerinde)
  5. Kentsel dış bölgeler (Samanyolu gökyüzünde görülüyor ancak ufukta görülmüyor. Bulutlar gökyüzünden daha aydınlık görünüyor)
  6. Aydınlık banliyöler (Samanyolu gökyüzünde biraz görünüyor. Gökyüzü 35 dereceye kadar ufukta gri olarak görünüyor)
  7. Geceleri çoğunlukla hareketli olan kentler ve kent merkezleri (Kent üzerindeki gökyüzü beyaz veya turuncu olarak parlıyor/ışıldıyor. Yıldızların ışığı zayıf görünüyor ve hatta hiç görünmüyor).

Kaynakça

  1. Outen A.R., The possible ecological implications of artificial lighting, Hertfordshire, Biological Records Centre 1998.
  2. Barington R.M., The migration of birds as observed at Irish lighthouses and lightships, R.H.Porter, London 1900.
  3. Overing R., High mortality at the Washington Monument, „Auk” 1938, no. 55, p. 679.
  4. Gauthreaux S.A., Belser C., Effects of artificial night lighting on migrating birds [in:] Ecological consequences of artificial night lighting, Island Press Covelo, California 2005, p. 67.
  5. Able K.P., A radar study of the attitude of nocturnal passerine migration, „Bird-Banding“ 1970, no. 41, Vol. 4, p. 282–290.
  6. Mabee T.J., Nocturnal bird migration in northeast Oregon and south-east Washington, „Northwesten Naturalist“ 2004, no. 85, p. 39–47.
  7. Pot H., Green Light for Nocturnally Migrating Birds, „Ecology and Society“ Vol.13, issue 2, art. 47, p. 10; http://www.ecologyandsociety.org/ vol13/iss2, [accessed: 1 October 2013].
  8. Deutschlander M.E., The case for lightdependent magnetic orientation in animals, „Journal of Experimental Biology” 1999, Vol. 202, p. 891–908.
  9. Verheijen F.J., The mechanism of the trapping effect of artificial light sources upon animals, „Archives Neerlandaises de Zoologie” 1958, no 13, p. 1.
  10. Ibid., p.1–107.
  11. Gauthreaux S.A., Belser C., Effects of artificial night lighting on migrating birds in Ecological consequences of artificial night lighting, Island Press Covelo, California 2005, p. 67–88.
  12. Gauthreaux S.A., Belser C. G., The behavioural responses of migrating bird to different lighting systems on tall towers, [in:] Evans W. R., Manville, A. M., Avian mortality at communication towers. Transcripts of Proceedings of the Workshop on Avian Mortality at Communication Towers, August 11, Cornell University, Ithaca 1999.
  13. Dominoni D.M., Goymann W., Helm G., Partecke J., Urban-like night illumination reduces melatonin release in European blackbirds (Turdus merula): implications of city life for biological time-keeping of songbirds. “Frontiers in Zoology”, 2013, 10 (1): 60., also Nordt A., Klenke R., Sleepless in Town – Drivers of the Temporal Shift in Dawn Song in Urban European Blackbirds. “PLoS ONE” 2013, 8 (8): e71476.
  14. Kempenaers B., Borgström P., Loës P., Schlicht E., Valcu M., Artificial Night Lighting Affects Dawn Song, Extra-Pair Siring Success, and Lay Date in Songbirds. „Current Biology”, 2010; Vol. 20, Issue 19, p. 1735-1739.
  15. Delbeek CH. J., The Effect of Light on the Behaviour and Well Being of Marine Fish: Who Shut Off the Lights?, „ATOLL” 1986, no 2, Vol. 1.
  16. Nikolsky G.V., The Ecology of Fish, Academic Press, London 1963.
  17. Levine J.S., MacNichol Jr E. F., Color vision in fish, „Scientific American” no 216, p. 108–117; also Nicol J.A.C., Somr aspects of photoreception and vision in fish, [in:] Russel F.W. (editor), Advences in Marine Biology, Vol. 1, Photobehaviour, Academic Press, London 1963.
  18. Folmar L.C., Dickhoff W.W, Evoluation of some physiological parameters as predictive indicates of smoltification, „Aauaculture” 1981, no 23, p. 309–324.
  19. Moor M. V., Kohler S.J., Artificial light at night in freshwater habitats and its potential ecological effects [in:] Ecological consequences of artificial night lighting, Island Press Covelo, California 2005, p. 376.
  20. Ibid., p. 377.
  21. Nightingale B., Longore T., Simenstadt Ch. A., Artificial Night Lighting and Fishes, [in:] Rich C., Longore T., Ecological Consequences of Artificial Night Lighting, Islandpress, Washington 2006, p. 267.
  22. http://www.skykeepers.org/vancalsal.html, Vanishing [accessed: 1 May 2013].
  23. http://www.skykeepers.org/ sundialbridge.html [accessed: 1 May 2013].
  24. Terricone P., Royal Treatment, „LD+A August” 2007, p. 53–55.

Dergide s. 18–28.

PLD Türkiye, sayı 50 (PDF)