İdoller ve örnek modelleri

Bir toplumun iyi işleyen doğru örneklere, kendisine yön verecek modellere ihtiyacı vardır. Bu modellerin başarılı olması için, takip edilebilecek ve gerçek olan bir felsefesi olmalıdır. Örnekler olmaksızın gençler hayattaki hedeflerinin ne olacağını bilemez. Hareket­ lerimiz için örneklere ihtiyaç duyarız. Onlar olmaksızın toplumda dayanağımız olmaz, çılgın bir ortam içinde oluruz. Her kendini iyi pazarlayan, sunduğu şeyin içeriği olsun veya olmasın kendisini takip edecek birilerini bulacaktır. Bu aydınlatma tasarımcıları toplu­ mu için de geçerlidir. Bugün dahi çalışmalarımızda örnek aldığımız, bize yol gösteren Richard Kelly veya Hans T. Von Malotki gibi örneklerimiz olmasaydı ne yapardık acaba?

Örnek modellerimiz

Başarılı olanlar

Yan basamakta birlikte ilerleyenler

Gerçekçiler: Genç tasarımcılar, asistanlar, proje liderleri

İdealistler ve ümit dolu olanlar

Henüz başlayanlar, ilgi duyanlar, hayranlık duyanlar

Bilgisi olmayanlar

Piramit Vizyoner

Richard Kelly tanımlayabilirim. Tabii ki onlara ihtiyacımız var; çünkü ışık ile bilgiyi aktaracak yeterli sunumlar yapacak örnek kişiler yok.

Wikipedia’daki açıklamaya göre örnek bir kişi, genelde bir gencin kendisini özdeşleştirdiği, davranış kalıplarını taklit ettiği veya taklit etmeye çalıştığı kişidir. Günlük konuşma dilinde “örnek” kişinin genelde, örnek alanla hiç bir şekilde yakınlığı olmayan; ancak hayranlık duyması nedeniyle bilinçli şekilde model olarak seçilmiş olmasına rağmen, sosyologlar ve psikologlar rol modelleri denince genelde çok yakın sosyal çevredeki (ebeveyn, akranları) kişilerden, davranışları bilinç dışı taklit edilenlerle ilgilenir.

Aydınlatma tasarımı toplumunun da önde giden, yöneten ve sorum­ luluk alan insanlara ihtiyacı vardır. Sadece siyasi değil, içerik anlamında da görmek gerekir. Mevcut bilgileri memnun olmayan, sürekli daha fazla bilgi ve yenilik arayışında olan, daha önce hiç olmamışı, bugüne kadar olandan farklı olarak, mükemmele yakın olanı arayan planlamacılara ihtiyacımız var. Bu tarz insanlar geçmişte olanla mutlu olmayan, tarih ve mevcut bilginin üzerine inşaa eden planlamacılardır. Her projeyi bir meydan okuma gibi görürler. Hiçbir şey, hiçbir tasarımın tekrarlamadığı ve hiçbir bilginin tam olmadığı yönünde her zaman geçerliliği olan düşüncenin dışında, standartın bir parçası değildir. Her zaman harekettedirler ve kendisini sürekli yeni tanımlayan hedefe doğru bir yolculuk içindedirler.

Acaba aydınlatma dünyasının bugünkü örnekleri 30 veya 60 yıl önce neler yaptılar? Felsefeleri neye dayanıyordu? Onların örnek­ leri olmamıştı. Bilgileri tamamen deneyimlerinden, hatalarının toplamından ortaya çıktı. Aydınlatma tasarımında henüz örnekler yok iken o dönemin aktif çalışan planlamacıları kendilerine ilke edine­ cekleri sınırları kendileri oluşturdular. Onlar bir toplumun öncüleri. Her şeyi kendileri çalışarak elde etti ve zorlu tartışmalarda felsefelerini savundular. Bir sektör eli ayağı olan bilimsel belgeler sunduğunda yeni bir mesleğin yer edinmesi müm­ kün oluyor. Bu nedenle, tasarlayan ışık planlamacısının mesleğinin gelişmesinin temelini araştırma oluşturuyor.

İhtisas alanı aydınlatma tasarımı ışık tekniğinin ve mimarinin tasarımsal ögesinin kesişme noktası. Eski zamanlarda aydınlatma planlaması mekândaki ışık tekniği ölçüleri­ nin hesaplanması ve sanayinin tanımladığı normlara göre uyarlanması anlamına geliyordu. Her ne kadar geçmişte planlamacılar bu kurallara sadık kalmış olsalar da, kimse Thomas A.Edison’u örnek bir aydınlatma tasarımcısı olarak tanımlamayacaktır. Edison, araştırmacılar, mucitler, ışık teknis- yenleri için bir örnek; ancak modern anlamı ile aydınlatma tasarımcılar için değil. Zaten aydınlatma tasarımı Edison’un hedefleri içinde değildi. Suni ışığın, mimaride gün ışığına alternatif bir “uyuşturucu” olarak kullanımı onun konumunu değiştirdi.

Şu anda ve bugün aydınlatma tasarımındaki örneklerin kimler olduğunu sorguladığımızda aklımıza acaba kimler gelecek? Kaçınılmaz ilginç bir soru. Çünkü kimi örnek alabileceğinizi, hangi ikna edici fikre uyacağınızı ve aydınlatma tasarımı toplumunda nasıl bir yere sahip olacağınızı bilmek istersiniz.

Bu, sadece insanın neyle özdeşleştiği sorusu değil, planlamacı olarak hangi felsefeyi temsil edeceğinizin, hangisini takip edeceğinizin ve de yapı sahibine hangi felsefeyi aktarabileceğinizin sorusudur.

Gerçek dünyada konunun içeriği açısından çok az kişinin büyük örnekleri takip edebildiğini göster­ mektedir. Buna rağmen çoğu kişi sürekli öğrenme sürecine girmeye direnmekte ve sürekli bir gelişim, yani Continuing Professional Edu­ cation (CPE) çerçevesinde yetenek­ lerini geliştirme, modern şartlara ve değişikliklere uyum sağlama ve böylece örneklerin çalışma tarzlarına yakınlaşma davranışına uzaktır. Bu tarz planlamacılar uzun vadede başarısız olacaklardır. Çünkü arkadan gelen genç planlamacılar aydınlatma tasarımına baştan çok daha yüksek bir noktadan giriş yapa­ cak, yapı sahiplerinin ve mimarların taleplerini her zaman rahatlıkla karşılayabilecekleri yönünde ısrar edenleri, bilgileri ile sollayacaktır. Bu konuda çok yanılıyorlar; ancak gerçek bu! Rekabetçi olmamak için bilgileri yok etmek gerekmez. Bilgiyi artırmamak yeterlidir. Kendini üstün görmek asıl tehlikeyi teşkil eder ve çöküşün katalisatörü gibi etki eder.

Bir zamanlar başarılı olan (aydınlatma) planlamacıların halen eski başarılarını anlatmaları ve yanlarından kimlerin geçip gittiklerini görmemeleri çok ürkütücü. Konuya yepyeni bilgiler, yeni bilimsel veriler dahil oluyor. Bu özellikle yükseko­ kullarda görülüyor. Ancak, bilgiye aç olan bu genç tasarımcılar mevcut bilgi üzerine bir şey inşa edebilir mi? Birbiri ile rekabet içinde olan, kendi başarılarını pohpohladıkları için ve sadece kendi pozisyonlarından durumu değerlendiren aydınlatma tasarımcılarının bu durumu göz ardı etme şekilleri çok dramatik bir boyuta ulaştı.

Sektörün tamamı; ancak aynı branşta birlikte çalışıldığında ve saygınlık sağlandığında ilerleyebilecektir. Şu sıralar yine kişisel kibir aydınlatma toplumunun yolunda en büyük engel. Aslında aynı durum 20 yıl önce de oluşmuş ve aydınlatma tasarımı mesleğinin gelişimini imkansız kılmıştı. Bazı aydınlatma tasarımcıları piyasada kendilerini kanıtladıkları için örnek olabileceklerine inanıyorlar. Aslında bu da bilmeyenlerle çalışmanın ötesine geçmiyor ve bunun dışında bir de zaman bileşeni var. Eğer kendinizi geliştirmiyor ve de yeni çerçeve şartlarına başarıyla uyum sağlayamıyorsanız, statünüzü de kaybedersiniz. Bunu yapmazsanız, sadece aracın yan basamağında iler­ lersiniz. Daha önce kamusal olarak işlenmiş bir konuyu işleyen, bilinçsiz veya bilinçli olarak kişisel parasal avantajlar sağlayan yarı bilgili bir planlamacı olacaksınız.

Hans Kudszus Alman gazeteci ve yazar (1901-1977)

Georg Christoph Lichtenberg – Alman Fizikçi ve Yazar (1742-1799)

Örnekler Şu konuyu biraz daha yapısal ince­ leyelim. Bir toplumun veya sektörün yapısını bir piramit şeklinde çizili gösterebiliriz. Piramidin en uç noktasında örnekler duruyor. Bun­ lar çoğu kişi tarafından yanlış ama “Guru” olarak adlandırılırlar. Aslında Gurular çoğunlukla tamamen ruh­ sal nedenlerden dolayı takip edilir, uzman oldukları bir konudan dolayı değil. Gurularla ilişkilendirilmek istenir, Aura’larını hissetmek ve her­ hangi bir şeyler sormadan onlar takip etmek istenir.

Yapı sahipleri aydınlatma tasarımından örnek alınacak kişileri, yaptıkları çalışmalardan dolayı görevlendirir. Bu işi son derece iyi yaparlar. Her bir projeyi yeni bir meydan okuma gibi görürler. Hiçbir şeyi olduğu gibi kabul etmezler. Aydınlatma tasarımı dünyasının günümüzdeki gerçek örnek kişileri Richard Kelly, William Lam, Howard Brandston, Hans T. von Malotki ve de Peter Gaspar, Jonathan Speirs, Mark Major, Paul Marantz ve Kaoru Mende olarak sayılmaktadır. Ben şahsen bu grubun dışında daha fazla kişi olamayacağını varsayıyorum. Muhtemelen bu kişilerden ayrıca örnek olma dışında vizyonerlikle­ ri de çıkartılabilir. Bir vizyoner, geleceği henüz gelmeden gören ve tanımlayan, onsuz herhangi bir şey geliştirilmemiş olan, bir gelişimi tetik­ leyen kişi, fikrin merkezidir.

“Aracın yan basamağında” bir­ likte seyahat edenler Toplum piramidimizdeki bu grup son derece tehlikeli ve mesleğin başarısına birlikte karar veriyor. Ben bunları “aracın yan basamağında” birlikte seyahat edenler olarak adlandırılıyorum. Bunlar yarı bilgisi olan, uzman olarak anılan veya ken­ dilerini uzman olarak adlandıran, ışık tekniğine, mimariye, tıbbi, sahne tekniği planlaması bilgisinden yola çıkarak planlamalar yapan veya aydınlatma tasarımcısı ünvanını bir hafta sonu seminerinde edinmiş olanlara veya … her neyse.

Her şeyden biraz biliyor olma ihti­ malleri de var. Bu kişiler her yerde. Yan basamakta seyahat eden olarak anılmak isterler. Bu nedenle bu tür planlamacılar kendilerini uzman olarak kabul ettirmek için, buna karşı durmak ve daha az yetenek­ lerle ortada kalmamak için her şeyi yapacaklardır. Yarım bilgileri ile zaten iyi para kazanıyorlar ve ne pahasına olursa olsun ekonomik olarak hayat­ ta kalmak istiyorlar. Bu nedenle kendilerini aydınlatma tasarımında uzman oldukları alana geri çekiyor ve bu alanı aşırı değerlendiriyorlar. Eğer bu yaşam savaşlarına uymaz ise aydınlatma tasarımının aynı öneme sahip olan diğer alanlarını reddedi-yorlar. Aslında bu kişileri suçlama­ mak gerekiyor; çünkü geçmişte onları zaman zaman uzman olarak kabul ve takdir ettik. Onlar da tabi bilinçli veya bilinçsiz bir şekilde bu durumdan faydalanıyorlar.

Bu grupdakiler birçok açıdan tehlike oluşturuyor. Bir taraftan yarı bilgi­ leri ile rekabetin büyük havuzunda düşük fiyatlarla hizmet sunuyorlar. Diğer kapsamlı bilgisi olanlarla karşılaştırıldığında zaten başka ne yapabilirlerdi. Diğer taraftan işverenlerine tasarım açısından kalıcılığı kısa süreli çözümler sunu­ yorlar. İşverenler ışık kalitesi ve planlama kalitesini çoğu zaman her yerde yaptıkları sunumlar ile egolarını artırıyorlar. İyi bir şey yap­ mak ve bunu anlatmak, kendilerini geliştirmekten daha önemli gibi görünüyor.

Bu planlamacılar sektörün lider aydınlatma tasarımcıları olarak isim yapabildiler ve başarılı pazarlama ile bunun sürmesini sağladılar. Kesinlikle iyiler ve bazıları hatta çok iyi. Ancak, daha önceki idollerde olduğu gibi ortaya yeni trendler veya temel fikirler çıkarmıyorlar.

Bazıları başarılarının yeni trendler ile sorgulanmasından korkuyor. Bu tür insanlar aydınlatma planlamacıların tipik bekçileri, örnek kişiler arasında kesin yer alacak planlamacı grubu.

Profesör olarak görev yapanlar Bu tür bir görevde statülerini korumak için mi yoksa aydınlatma tasarımı toplumunu ileriye taşımak için mi kullandıkları sorusu akla geliyor. Onlara göre araştırma ken­ dilerine daha fazla şeyler yapma şansı veriyor. Ancak yapı itibariyle aydınlatma tasarımı toplumu zaten henüz o noktaya gelmiş değil. Bu gruptaki kişileri tüm ihtisas dergi­ leri ve sunumlardan tanıdığımız aydınlatma tasarımcıları olarak ışığın, enerji tüketimi dışında bir şey olduğu fikrini savunanlar ilgisi olanların kategorisinden idealist kategorisine geçecektir. İlgisi olanlar fikirlerini, birkaç gün içinde toparladıkları bilgi ile savunurlar ve kendilerini yıllar boyu edindikleri bilgi ile çalışan uzmanlarla kıyaslayabileceklerini düşünürler. Bu kişiler buz dağının sadece ucunu bilmektedir. Öz eleştiri yapmam gerekirse, maalesef çok da önemi olmayan gazeteciler de bu gruba girer. Çoğu zaman ilgisi olanlar gru­ bundan çıkamazlar. Ama bekleyin, asıl şimdi en kötüsü geliyor…

Işık havarisi Eğer ışık tekniği ve ışık endüstrisi için Thomas A. Edison’u vizyoner olarak tanımlayacak isek, aydınlatma tasarımı konusunda Richard Kelly’i söylemek isterim. Fikirleri, aktif çalışmalarından 70 yıl sonra dahi geçerliliğini koruyor. Yine de bir sınıflandırma kendi içinde zamansal ve mevcut bilgi ögelerini taşıyor. 80’li yıllarda Christian Bartenbach örnek veya vizyoner olarak görülür­ ken, bugün muhtemelen başarılı bir planlamacı olarak kabul edilecekti.

Başarılı olanlar Bu grupta aydınlatma tasarımcısı olarak para kazanabilmiş ve kazana­ bilmekte olan ve çalışmaları ile isim yapmış tüm planlamacıları buluyoruz. Kişiliklerini zekice kullanıp piyasada bir isim yapmış olanlar. Sahip oldukları bilgi köklü ve memnun edici. Ve gerçekten hem işverenleri hem de kendileri yaptıkları şeyden memnunlar. Bu gruptaki çoğu kişi için başarılı bir planlamacı olmak dışında başka herhangi bir şeyin önemi yok. Tek tük özel egoları olan ve bunu göster­ mekten kaçınmayan planlamacılar da görüyoruz. Davet edildikleri yaşamak isterler. Yanlış olanı ve yanlış gelişmeleri protesto eder­ ler ama sorgulamazlar ve birlikte düşünmezler.

Kendi kendini değerlendirme Bu yapılandırma deneyinde ilginç olan, herkesin kendini nasıl değerlendirdiği ve kendi durumun­ dan memnun olup olmadığının sorgulanmasıdır. Çoğu başarılı kişi kendi konumunu pazarlama ve sunum ile sağlamlaştırabileceğine inanır. Çalışmalarını beğenen birkaç kişi olduğu için kendilerini örnek kişi olarak görürler. Tüm bunlar örnek olmaya yetmez. Piramit toplumunun tamamı kategorileri değerlendirir ve böylece örnekleri tanımlar. Onlar öyle olmak ister ve örnekleri gibi çalışırlar. Ancak çoğu zaman sadece başarılı elemanlardır ve yine yan basamakta seyahat edenlerdir.

Çoğu planlamacı pazardaki konumlarını tanımlamak için başka yollar ararlar. Meslek derneklerine katılarak kendi kalitelerini satın alabileceklerini düşünürler.

Şu konuda hiç şüphe olmasın; bir meslek derneği meslek için mecburidir ve büyük bir şanstır. Derneklerin görevi bilgi ve kalitenin artmasını organize etmektir.

Derneğin üyeleri bu platformu aktif kullandıklarında ve mesleği birlikte tasarladıklarında buna ulaşılır. Hala daha “Paramın karşılığında ne alırım” mantığı hakimdir. Meslek derneğinin asıl gücü üyelerin ödediği aidat ve para değildir, aksine dernek içindeki yaşam ve üyenin sahip olduğu bilgiyi diğerleri ile paylaşmaya hazır olup olması, bilgiyi birlikte geliştirmesi ve kişisel ilgilerini toplum adına geri planda tutmasıdır.

Sonuç Toplumun bu anlamda bir yapılanması yeni bir şey değil. M.Ö. 400 yıllarında Yunan filo­ zof Sokrat; yapılar, itici güçler ve özellikle yarı bilgiye sahip olanlarla oluşacak yanlış gelişmeler konusuna kafa yormuştu. Bir toplumun gelişimi asla durdurulamaz; ancak mev­ cut bilgi ve öğrenme dürtüsünün olmaması bir toplumun gelişim hızını etkileyecektir.

Hiçbir şeyden haberi olmayanlar Kitleler, onlara öyle söylendiği için kompakt fluoresanları satın alır. Sorgulamazlar, sadece alırlar. Tüke­ tirler, öderler. Çünkü, başkaları bunu tavsiye etmiştir veya yasal olarak emredilmiştir. Eğer söylenmişse, mutlaka doğrudur. “Benim için neyin doğru olacağına başkaları karar ver­ sin”.

Onlar örnek kişilerle ilgilenmezler ve sadece kendi hayatlarını daha da karmaşık hale getirmeyecekler­ se, uzmanlarla ilgilenirler. Kendi yaşamlarıyla çok fazla uğraşmadan değerlendiremiyor. Zaten nasıl olsun? Onların da yarım bilgisi var. Dolayısıyla, işverenin elinde sadece fiyat kartı kalıyor. Ah evet, bir de yarı bilgiye sahip olan planlamacılar geçmişte geliştirilen yapıların içine saklanabiliyor. Çoğu planlamacı aydınlatma tasarımı konusunda mevcut normlara, “yarı bilgiye sahip olanların İncil’ine” sarılıyor. Kaliteli aydınlatma tasarımları sunmadan, yarı bilgiye sahip planlamacıların, yaşam savaşı veren ve birlikte seya­ hat edenlerin kalıcılığını garanti eden uluslararası bir sistemin yerleşmesini sağladı.

Gerçekçiler: Genç tasarımcılar, asistanlar, proje liderleri.

Bu grup geleceğin ümidi. Bu grupta, yukarıdaki üç kategori için çalışan tüm planlamacı ve çalışanları buluyoruz. Bu grubu biraz incele­ meliyiz. Bu grupta bir taraftan hem planlamacı olarak görevlerinde ve aldıkları ücretle memnun olanları, tabağın kenarından dışarı bakmayan ve kendilerine verilen görevi yerine getirenleri görüyoruz. Ne fazlası ne azı. Ek bilgiye hemen hemen hiç ihtiyaç duymuyorlar; çünkü zaten bilgisayarları var ve ışık otoritelerine güveniyorlar, yani sanayiye ve bkz: yukarıda sayılanlara…

Ama bir de isteyenler var. Bilgiye aç olanlar ve ikna oldukları için zaman içinde bir üst kategoriye sıçramak isteyenler. Genelde yan basamakta gidenlerle aynı kulvarda olmayı planlamıyorlar. Başarılı olanlar arasında yer almak istiyorlar. Başarılı olup olmayacakları tamamen kendi­ lerine bağlı ve bu sıçrama için yeterli ikna gücüne yatırım yapmalarına ve egolarını ne kadar kontrol edebildikleri ile ne kadar açık olup rakiple­ rin performansını kıskanmadan kabul edebildiklerine bağlı. Çoğu kişinin zorlandığı da bu nokta. Bahsettiğimiz planlamacıların vizyonları var ve ken­ dilerine yön verebilecek örneklere ihtiyaçları var. Öğrenebilme kapasi­ tesi olanların heveslilerin çekirdeğini teşkil ediyorlar ve ayrıca bir sektörün geleceğinin temelini oluşturuyorlar.

İdealistler ve ümitli olanlar Kalıplaşmış yapıları sorgulamak, çatlakları tespit etmek bunları deşmek için öğrenci ve heveslilere ihtiyaç var. Mevcut konvansiyonlar ile bu planlamacılar için geliştirme aşamasında kısıtlama yok. Çoğunun yaratıcılığı ve enerjisi, öğrenme sürecinden sonra da yeni trendler geliştirmeye ve yeni fikirleri hayata geçirmeye yetmiyor. İyi ki de öyle; çünkü buna ışık sektörü de tüm dina­ miklere rağmen dayanamayabilirdi. 100 yeni girişimin sadece birkaçı uygulama aşamasına girecektir. Çoğu fikir sahibi, aydınlatma tasarımı ile olan hayallerini gerçek dünya ile uyumlu hale getirmeye gayret göste­ riyor.

Yeni başlayanlar, ilgisi olanlar, hayran olanlar Işık konusu büyüleyici ve hiçbir fikri olmayanların dışında biraz fikri olan­ lar bu konuya ilgi gösterecektir. Yine de çoğu, her zaman yüzeyde kalacak ve ışık ile aydınlatma tasarımının öne­ mini, kişisel yaklaşımlarına göre farklı değerlendirecektir.

Bunun bilgi ile alakası yok. Bunun adı fırsatçılık. Onlara ışıkla ilgili istediğinizi anlatabilirsiniz. Size inanacaklardır. Maalesef bu grupta siyasetçileri buluyoruz. Sadece

Dergide s. 56.