Gökyüzü ve Güneş

I. Yüksek – düşük! Çağdaş insani ihtiyaçlar açısından kurulabilir. Kazuyo Sejima’nın, 2010 Pritzker Mimarlık Ödülü töreni esnasında söylediği şu cümle bana çalışmalarımda ilham verdi: “Ben, açıklık duygusu yaratan bir mimari geliştirmeye çalıştım.”

Bilindiği gibi dünya nüfusunun yüzde ellisi artık şehir ortamlarında yaşadığı için, şehirlerimizdeki yaşam şartlarını iyice düşünme vakti geldi. Doksanlı yıllarda yaşanan teknolojik gelişmeler, binalar içinde en uygun suni iklim ortamlarını yaratmaya olanak sağlayan bir dizi tasarım araçlarını beraberinde getirdi. Binalar kapalı kutular şeklinde tasarlandı. İç ve dış alanlar birbirinden ayrıldı. Binaları kalın izolasyon malzemeleri ve çift cam ile donatınca, kullanıcıların en uygun yaşam ve çalışma ortamlarında bulunacağına inanıldı. Araştırmalar artık bu tür kapalı yapıların çeşitli sağlık problemlerine neden olduğunu ve performansı olumsuz etkilediğini gösteriyor.

Bugün modern gelişme gösteren ülke ve toplumlar tekrar doğal yaşam koşullarına dönmek istiyorlar. En azından dış alanda geçirilen zamanın daha değerli olduğunu biliyorlar. Yaşadığımız ve çalıştığımız iç mekânların, uygulamada olmasa da görüntü açısından dış alan ile ilişkilendirilmiş olması gerekiyor. Eski kapalı yapı tarzına daha fazla pencereler eklenmeli. Tamamen kapalı olan bina cephelerine, güneş ışığı ve gökyüzü ışığı girişine olanak verecek ve bu ışığı günlük yaşantımıza dahil edecek filtre ve şeffaf bölmeler uygulanmalı. Araştırmalar, bugüne kadar, yerine başka bir şey konulamayan gün ışığının, performansımız ve verimliliğimiz üzerinde eşsiz etkisi olduğunu kanıtlıyor. William McDonough’da bu görüşe katılıyor ve şu soruyu soruyor: “Binalar canlı olsaydı nasıl olurdu? Eğer evlerimiz ve iş yerlerimiz çevrelerine üretken bir şekilde katılan yaşayan organizmalar-ağaçlar gibi olsaydı, neler olurdu?

Benzer düşünceler Berlin’deki Realities United mimarlık ofisinin de aklına geldi. Şirketin mimarları kapalı mekânlardaki yaşam için alternatif bir konsept önerdiler. Yüksek nitelikte gelişmiş yapı kaplama konulu araştırma projesinin adı “Open the house”. Geliştirilen projeye göre kullanıcı normal olarak, kabul edilebilir ısının çok altında veya üzerinde bir mekânda rahatça yaşıyor. Her iki planlama ofisi (McDonough ve Realities United) bir gerçekliği ortaya koyuyor. Buna göre yapılandırılmış ve doğal çevre, yaşam kalitemizi iyileştirme potansiyeli olan birbirine bağlı tek gerçeklik olarak kabul ediliyor. Her iki çevrenin tek bir yaşam sistemi olarak görülmesi halinde mimari olduğu gibi değişiyor.

Bana göre aşırı sanal bilgi ve teknoloji yepyeni bir ihtiyacı ortaya çıkardı: Gerçekten fişi çekmek, hiç kimse ve hiç bir şey tarafından rahatsız edilmemek, daha düşük (teknik) teknoloji ihtiyacı. Doğada daha fazla şeyler yaşama isteği, boş zamanlarda yaptığımız o görülmeye değer aktivitelerle sınırlı olmamalı. Doğal ögeleri binalarımıza da entegre edebilmeliyiz.

İnaki Abalos’un “Naturaleza y Artificio” adlı kitabında açıkladığı gibi, doğa ve bina (trick, craft, cunning, skill) arasındaki çatışma, sanayileşmenin henüz zarar verici etkilerinin bilinmediği, sanayi öncesi devrimsel döneme geri dönme konusu değil. Modern insan sürekli teknolojik gelişmeler arayışı içinde. Ancak doğa veya doğal ögeler, kentleşme ve teknik karşıtı tepkiler gösteriyor. Çünkü doğa, kainat ile varlığımız arasındaki dengeyi bulmamızı sağlıyor. High-tech ve Low-tech (ileri teknoloji ve az teknoloji) birbiri ile kaynaşmalı. İnsanoğlunun en eski ve bildik ışık kaynakları olan güneş ve gökyüzü, geleceğin yeni ışık kaynakları olacağa benziyor. Aydınlatma tasarımı, bugünün insanının ihtiyaçlarını ve gün ışığı konusunda edinilen en son avantajlarını ve özelliklerini değerlendirebilir? Gün ışığı analizi “yeni” aydınlatma tasarımı fikirlerine ilham verebilir mi?

Bugün gün ışığı konusunda, Alvar Aalto’nun otuzlu yıllarda Villa Mairea’yı tasarladığı 50 yıl öncesine göre çok daha fazla bilgiye sahibiz. Bugün gün ışığının avantajları ve işlevi (enerji konuları dahil); sağlık, insanın kendisini iyi hissetmesi ve mekânı şekillendiren gün ışığının gücü ile ilgili. Merete Madsen bu üç faktörü “Tageslicht als Baumaterial / Yapı malzemesi olarak gün ışığı” adlı makalesinde işlemişti. Belirtilen üç faktöre bir başka faktör daha eklemek istiyorum : Biyo-Zaman. Biyo kelimesi yaşam anlamında ve zaman kelimesi ise değişiklikler anlamında kullanılacak. Biyo-Zaman hususları belli bir dönem içinde doğa ve diğer canlılar ile irtibatı, beden ve ruhun rahatlamasına yönelik arayışları kapsıyor. Birincisi pencerelerden dışarı bakarak gün akışını (gündüz-gece ve değişen hava şartları) algılamakla ilgili. İkincisi doğal öge ve canlılar. Üçüncüsü ise doğrudan güneş ışığı ile ilgili. 1977 yılında William M.C. Lam tarafından açıklanan “görünen bilginin biyolojik ihtiyaçları”nı inceledim ve hiyerarşik yapısını yeniden tanımladım. Biyolojik ihtiyaçlarımızı zaman açısından incelendiğimizde (ışık ortamlarında değişiklikler), biyo-zaman, bugün mimari aydınlatma planlamasında yukarıda sayılan unsurlara öncelik vermeyi destekliyor. Bunların ortak noktası dinamik özellikleri ile geçen zamana olan ilişkileri ve insanların hissettikleri neşeye bir mekân üzerinden katkı sağlayan, hayati önem taşıyan koşullar.

II. Kütüphane salonları kütüphanenin sadece giderek artan sanal kitap sayısı açısından değil, orada yapılan faaliyetler açısından da dönüşüm sürecinde olan bir mekân olduğunu kanıtlamaktadır. Burada konu; aydınlatılması gereken işler, cisimler ve mekânlar ile tasarlanan ışık ve yaratılacak ortamlar olduğu için aydınlatma tasarımcılarını ilgilendiren bir alan. Aydınlatma tasarımcısı, planlama ekiplerinin ve böylece mimaride planlama süreçlerinin bir parçası olmalı. Bu bağlamda konu sadece kullanım gereksinimlerini ve talepleri karşılamak değil, gün ışığının insanın kendisini iyi hissetmesine katkısını artırmak söz konusu. Profesyonel bir aydınlatma tasarımcısı, bir alanda varolan gün ışığına göre elektrikli aydınlatmanın da nasıl olacağını söyleyecektir.

Yukarıda belirtilen temel teorik fikirlerden yola çıkarak Stockholm Kraliyet Teknoloji Enstitüsünde Prof. Jan Ehjed ve aydınlatma tasarımcısı Deike Canzler yönetiminde altı ay bir süreyle araştırmalar yapıldı. Hedef, güneşin ve gökyüzünün, geleceğin olduğunu belirttiler. Kendilerine neden gün ışığının önemli olduğu sorulduğunda ise “Gün ışığı bana enerji veriyor”, “İlham veriyor ve uyanık, konsantre kalmamı sağlıyor”, “Beni zinde ve konsantre tutuyor”, “Gün ışığında daha az yorgun oluyorum, özellikle kış aylarında” gibi cümlelerle cevap verdiler.

“yeni” ışık kaynakları olarak potansiyelini araştırmak ve bunların insan odaklı tasarım fikirlerine nasıl katkı sağlayacağını incelemekti. Araştırma şu soruya dayandırıldı: Gün ışığı, mimari aydınlatma için bir çıkış noktası olabilir mi?” Bu hipotezi desteklemek üzere gün ışığı tasarımı konusuna yönelik bir vaka incelendi.

Çalışma ortamı seçildi ve kullanıcıların memnuniyeti ile ilgili bir anket yapıldı. İçeri giren gün ışığının maksimum seviyede olduğu bir vaka kullandığım için, gerçekten bir gün ışığı analizinin mimari aydınlatma için çıkış noktası olarak kullanılıp kullanılamayacağını araştırabiliyordum. Vaka incelemesi için Kopenhag kentindeki Amager Kütüphanesini kullandım.

Kütüphane, geçerli bir vaka incelemesinde önemli olan dört kriteri sağlıyordu:

1. Gün ışığı mevcuttu.

Seçilen mekânın gün ışığı ile aydınlanıyor olması gerekiyordu. Bu faktör ile mekânın kalitesi belirgin bir şekilde artmalı ve kullanıcı davranışlarında ve kullanıcının kendisini rahat hissetmesi konusunda olumlu etki yaratması önemliydi.

2. Araştırmanın ağırlığı iç mekândaki yaşam şartlarına verilmişti. Kullanıcıların uzun süreler, kesintisiz olarak çalıştığı bir ortam aradım.

3. Mekânın İskandinav tarzı bir yer olması gerekiyordu.

4. Son beş yıl içinde inşa edilmiş olmalıydı (çağdaş mimari örneği).

Vaka incelemesi için Danimarka’nın Kopenhag kentinde on yer seçildi ve bu yerlerle irtibat kuruldu. Sonunda Amager Kütüphanesi seçildi. Bu üniversite kütüphanesi bir anket yapmamıza izin veriyordu. Ayrıca tasarım sürecine katılmış olan personel de karşılıklı görüşmeler yapılabilecek kullanıcı grup olarak bilgi vermeye hazırdı. Kütüphane binasının konseptinde, kitapların belli ışık ve nem koşullarında kapalı bir arşiv içinde tutulması ve halka açık salonların gün ışığı ile aydınlatılması öngörülmüştü. Halka açık olan salon ile ofisler L-biçimli ve arşivin etrafında yer alıyor. Birinci ve ikinci kattaki çalışma alanları vaka incelemesine yönelik alanlar olarak seçildi. Mekânın sınırları içinde binanın kuzey cephesi ve tüm katların aynı alana açıldığı bir avlu; katların sonunda ise bir çatı penceresi yer alıyor.

Üssteki fotoğraf: Günışığının avantajları, önemi ve insan odaklı tasarım.

Ortadaki fotoğraf: William Lam’ın bilgiyi göstermeye yönelik biyolojik ihtiyaçların tanımına dayanak olan Biyo-Zaman faktörleri (1977). Ortadaki fotoğraf: Güneş ve gökyüzü araştırmaları metodolojisi.

Alttaki fotoğraf: Amager Kütüphanesi zemin katı ile birinci ve ikinci katının yerleşim planı. Vaka incelemesi yapılan yer kırmızı renkte işaretlendi.

Ortadaki fotoğraf: Avlu, tavan pencereleri ve okuma alanı kesiti.

Altta soldaki fotoğraf: Dôş görüntü: Kuzey Doğu yönündeki bina cephesi. Gece görüntüsü Altta sağdaki fotoğraf: Okuma alanı – Batı köşesi. Gündüz görüntüsü.

Çalışma alanı belirlendikten sonra araştırma ekibi kendisine şu soruları sordu: “Gün ışığı analizi nasıl olmalıydı? Hangi parametreler dikkate alınacaktı?

Sonunda gün ışığı analizi işlev (enerji dahil), sağlık, gün ışığının mekânı şekillendirme potansiyeli ve de biyo-zaman gibi kriterlere göre oluşturuldu. Bu dört ana öge üzerinden veri toplamak için tamamlayıcı stratejiler oluşturuldu.

1. Gözler araç olarak kullanılarak, mekân, personel ve kullanıcı davranışları düzenli olarak gözlemlendi. Ayrıca insanların mekânda gökyüzünü, gölgeleri ve sürekli değişen gün ışığı ortamının sistemini algılama şekilleri izlendi.

2. Kütüphanenin mimari tasarımından sorumlu olan Danimarkalı “Dissing+Weitling” mimarlık ofisinin mimarları ile karşılıklı görüşmeler yapıldı. Yine personel ile uzmanlık toplantıları yapıldı. Maalesef elektronik mühendisleri ile konuşulamadı.

3. Şubat 2010 tarihinde 30 kütüphane kullanıcısına anket dağıtıldı. Anket içinde memnuniyetleri, alışkanlıkları, faaliyetleri ve oturmak için seçtikleri yerler soruldu.

4. Kullanıcıların, Kraliyet Kütüphanesinin kütüphane ve bakım personelinin vermiş olduğu bilgileri teyit etmek için farklı kaynaklar kullandım.

Gündüz ve gece ortamlarını karşılaştırmalı olarak gösteren resimlerde okuma salonlarının, kuzey cephesinden (yandan gelen ışık- öncelikli olarak gökyüzünden gelen ışık) ve güney tarafta filtrelenmiş gökyüzü aydınlatmasından (hem gökyüzünden hem de güneşten gelen ışık) gelen ışık ile aydınlandığını gösteriyor. Akşam saatlerinde ve geceleri okuma alanları, binanın kuzey cephesine paralel olarak uygulanmış olan sıva altına yerleştirilen elektrik raylarına monte edilmiş lambalar ile aydınlatılıyor. Analiz kapsamlıydı. Bu yazıda elde etmiş olduğum sonuçların sadece bir özetini vermiş olacağım. İşlevsel faktörler açısından kullanıcıların kim olduğunu, nasıl ve ne kadar süreyle bu yerde kaldıklarını mutlaka bilmek istedim. Bu faktör mimarlar için Third Place yeri (ev ile iş yeri arasındaki bir mekân) açısından birlikte değerlendirildi. Kullanıcı davranışları, faaliyetleri ve ışık ortamlarının değerlendirmesi yapıldı. Bunun dışında aydınlatma gücü ve pencere yüzeyinin tabana olan mecburi mesafesi gibi sayısal faktörler de değerlendirildi.

Ankete göre 30 kullanıcıdan 29’u mevcut ışık durumundan memnun. Kullanıcıların yüzde 70’i 20 ile 25 yaş arasında Kütüphanede çok zaman geçiriyorlar (%53’ü haftada iki ile dört defa kütüphaneye geliyor). Kütüphanede yapılan faaliyetlerin başında okumak, bilgisayar başında çalışmak veya her ikisinin kombinasyonunda bir eylem geliyor. Kullanıcılar çalıştıkları çevreyi olumlu bulduklarını ifade ediyorlar. Çoğu kişi (30 kişiden 21’i) salonun çok aydınlık olduğunu belirtti. Kullanıcıların yarısı, bilgisayar ekranlarındaki yansımalardan çok rahatsız olmadıklarını söyledi.

Neredeyse üçte biri çalıştıkları yerde ek bir ışık kaynağına ihtiyaç duyduklarını ifade etti.

Okuma alanları kuzeye baktığı için, güneşin hareketinin farklı mevsimlerde incelenmesi gerekti. Böylece kuzeye bakan bir salonunun gerçekten kamaşma yaratmadığına ve ışığın doğru dağıldığına emin olundu. Analiz, kitap raflarının, uzun yaz akşamlarında ışık kamaşmasını engellediğini gösterdi. Raflar tavana kadar bir yükseklikte olmadığı için gökyüzünün difüz ışığı mekânın derinliklerine kadar ulaşabiliyor. Enerji açısından bakıldığında, bu binada güneş ışığının potansiyeli tam olarak kullanılmamış. Suni ışık yeniden tasarlanabilir ve çok daha düşürülebilir. Kütüphane sabah saatlerinde kapılarını açar açmaz binanın tüm elektrikli aydınlatması devreye alınıyor. Işık, kütüphane kapanana kadar açık kalıyor.

Sağlık faktörleri açısından anket, gün ışığının okuma ve öğrenme eylemlerinde kullanıcılar için ne kadar önemli olduğunu değerlendirmek üzere kullanıldı. Bir ile altı numara arasındaki bir ölçüm skalasında kullanıcıların %77’si, gün ışığı olmasının okuma ve öğrenme faaliyetleri için “çok önemli”

Prof. George C. Brainard’a göre “Günışığı, doğal tayf içinde 446’dan 447’ye kadar nano metre dalga uzunluğu alanında ve 55inci nano metre dalga uzunluğu alanında fazlası var. Bu şekilde hem algı ile ilgili hem de biyolojik ihtiyaçlarımızı karşılıyor.”

Mekân modülatörü potansiyeli: Gün ışığının (yıl boyunca güneş ve gölge akışı – ek yansımalar) özellikleri, iki haftalık bir zaman dilimi boyunca bir mekânın farklı hava şartları altında doğrudan görünür olduğu ortamda incelendi. Kullanıcılar tarafından tarif edilen genel aydınlık duygusu beyaz mobilya ile beyaz duvarlar ve difüz kuzey ışığının filtrelenen güneş ışığı ile gökyüzünden gelen ışığının dengelenmiş karışımı ile oluştu. Okuma alanlarının dışındaki yerlerde yoğun güneş ve gölge oyunları görüldü. Bu alanlar, okuma masasındaki çalışmalar için olumsuz bir rahatsızlık teşkil etmedi. Her şeye rağmen Biyo-Zaman faktörleri açısından önemli bir rol oynadılar. Dış alanda kar üstündeki yansımalar, okuma alanlarında difüz ışık yansımaları şeklinde görülüyor. Biyo- Zaman faktörü ile ilgili olarak gün ışığındaki varyasyonları, bitki ve saksı çiçeklerini, dışarı bakma olanağını, bina önündeki alanı ve hava şartlarının rolünü inceledim. Zarif bir cam cephe kesintisiz bir görüntü veriyor. Buradan gökyüzünü ve hatta hava şartlarındaki küçük değişiklikleri kolayca algılamak mümkün.

Mekâna rahat bir görüntü vermek için okuma alanına büyük saksılar içinde çiçekler ekilmiş. Kullanıcılara şu sorular soruldu: “Günışığında, dış alandaki değişikliklerin farkına varıyor musunuz? (Gün akışı içinde?) Eğer cevabınız “Evet “ ise bu sizin için önemli mi? Neden önemli.’’ Sorulan 30 kişiden 20’si “Evet” dedi ve bunun dışında ayrıca şöyle yazdı: “Tabii ki beni duygulandırdığı için”, “Öğrenirken, dünyadan kopmamışım hissi veriyor”, “Dışarı bakabilmek güzel bir şey. Kendimi izole edilmemiş hissediyorum”, “Zamanı unutmuyorum”.

Günışığı analizinin sonucunda, bu vaka incelemesinin başarılı olduğu teyit edilebilir; çünkü gün ışığının avantajının dört parametresini mimaride azami seviyede kullanıyor. Enerji ve Biyo-Zaman faktörleri açısından çok daha fazla şey yapılabilirdi. Genel olarak, gün ışığı ile aydınlatılan çalışma alanlarının kullanıcılar tarafından iyi bulunduğu ve tercih edildiği söylenebilir. Sürekli değişen gün ışığı, kullanıcının okuma ve öğrenme eylemleri için önemli. Elektrikli aydınlatma, günışığının varlığına göre ayarlanacak. Kumanda sistemleri monte edilmiş ama kullanılmıyor. Gün ışığı analizini değerlendirdikten sonra tartışmayı destekleyecek bir dizi soru daha ortaya çıktı. Geleceğin kütüphaneleri nasıl tasarlanmalı? Mavi saatlerde aydınlatma nasıl olmalı? Günışığı dinamik ise elektrikli ışık da dinamik mi olmalı? Elektrikli aydınlatma gün-gece döngüsünde nasıl olmalı? Vaka incelemesi (özellikle kullanıcılara yönelik hazırlanan anket)

Mavi saatler (akşamüstü) için iyi bir ışık çözümü geliştirilmesi söz konusu olduğunda, önce gün ışığı ile elektrik ışığının aynı önem derecesine sahip olduğunu anlamak gerekiyor. “Diyalog içindeki figürler” olarak görülmelidirler. Gün geceye dönüştüğünde, birinin yerini diğeri alır. Ben, bizim kullandığımız bu çalışma ortamında elektrik ışığının mevcut gün ışığına göre ayarlanmasını ve gün ile gece arasında hafif bir geçişe olanak sağlanmasını öneriyorum. Elektrikle aydınlatma, ihtiyaç olduğunda devreye alınmalı. Örneğin bir DALI sistemi ile elektrikli aydınlatma tesisatı, havanın kararması ile devreye girecek şekilde programlanabilir. Aynı şekilde sabah saatlerinde gün doğarken, elektrik ışığının senkronizasyonu ayarlanabilir. III: Tasarlanmış ışık, modern insanın biyolojik ihtiyaçlarını karşılar mı?

Eğer aşağıda belirtilen faktörler dikkate alınırsa, mimaride günışığı insana yararlı bir şekilde ayarlanabilir.

1. Günışığı tasarımı ve planlaması, farklı bakış açılarından (tamamlayıcı olan) yaklaşılması gereken karmaşık ve çok katmanlı işlemleri kapsar.

2. Bunun için; mimarlar, aydınlatma tasarımcıları, elektronik mühendisleri ve klima tekniği alanından uzmanlardan oluşan çok disiplinli ekipler gerekir. Günışığı ile suni ışık ve de doğal gün ışığı ritmi arasındaki diyaloğa bakılırsa, günışığı planlaması ve elektrik ışığı ile mimari aydınlatma alanlarından uzmanları bir araya getiren ve sürekli gün-gece döngüleri alanında çalışan ve bilgiye sahip olan yeni tasarım ekipleri gerekir.

3. Uygulamalar açısından bakıldığında, “Kim ne yapıyor?” ve “Günışığı tasarımı, elektrik ışığı ve mimari aydınlatma tasarımının sorumluluğunu kim taşır” soruları ön plandadır.

Tasarım ekibi içinde profesyonel ve uzman planlamacı olarak görev alan aydınlatma tasarımcısı, işlev kapsamını tanımlar. Muhtemel uyuşmazlıkları ve gereksiz tartışmaları engellemek için, tasarım ekibine gün ışığı ve suni ışık uzmanları entegre edilir. Bu tür ekipler artık vardır ve gelecekte çok daha önemli olacaklardır.

4. Yeni ekip tipolojisi ile profesyonel sorumluluklar, bilinçli olarak dağıtılacak ve ekibin tüm üyelerinin birlikte hedefe ulaşmaları sağlanacaktır. Tüm üyelerin; günışığının özellikleri, kullanımı ve sağlığa zararlı tüm faktörleri ile suni ışık hakkında aynı bilgi seviyesine sahip olması gerekir.

5. Ekip üyeleri arasında diyalog ve ihtiyaçları karşılayacak tasarım, geleceğe yönelik bir “High – Low” stratejisinin önemli ögeleridir. Hedef, modern zaman insanının biyolojik ihtiyaçlarına odaklı olarak yüksek ve düşük teknolojiyi zekice ve bilinçli olarak kombine ederek, gün ışığı çözümlerini biyo-zaman faktörü olarak entegre etmektir. 6. Günışığı gibi doğal ögeler biz insanların hoşuna gittiği ve hatta bizi mutlu ettiği için, insanın mekânlarda kendisini iyi hissetmesi ve tasarlanmış mekânların duygusal olarak kabul edilmiş olması, geleceğin araştırma araçları olabilir. Vaka incelemesinden ortaya çıkan diğer sorular şunlardır:

- Elektrikle aydınlatma, mevcut gün ışığı ile birlikte planlanmalı ve tasarlanmalı. Suni ışık gün ışığı kadar önemli. Binayı, gündüzün geceye dönmesi gibi yavaş yavaş değişen gün ışığı ile tamamen dolu olarak görmek bir çıkış noktası olabilir.

- Sadece mimarlar değil, aydınlatma tasarımcılarının da gün ışığı konusuna eğilmesi gerekiyor. Gündüz / Gece döngüleri tek bir sekans olarak görülmeli, gün ışığı ve suni ışık sürekli bir diyalog içinde olmalı.

- Aydınlatma tasarımcıları, gün ışığı konusunda bilgilerini artırmalı ve kullanıcıları aydınlatma sistemlerini kullanma konusunda bilgilendirmeyi ve eğitmeyi uzmanlık alanlarının bir parçası olarak görmelidir. Böylece aydınlatma sistemi ile tüketiciler arasında “faydalı bir köprü”

Dergide s. 20.