Değişim içinde müzeler

Metin: Prof. Dr. Heinrich Kramer, FPLDA

Fotoğraf: Luc Laurent Bernard

1946 yılında kurulan “International Council of Museums (ICOM - Uluslarası Müze Konseyi) sanat eserlerinin korunmasına yönelik giderek daha fazla tavsiyeler yayınlıyor. Sanat eserleri için bugün, daha geçerliliği olan ışık ve iklimlendirme koşulları aşağıdaki şekilde sıralanıyor:

Sanat eserleri ışık hassasiyetlerine göre 3 sınıfa ayrılır:

1. Işığa hassas olmayan malzeme (metal, taş, cam ve diğerleri), aydınlatma gücünde kısıtlama yapmak gerekmez, 2. Yağlı boya ve Tempora tabloları, 100 ile 150 Lux arasında, 3. Sulu boya, kağıt, fotoğraf ve deri, yönlendiriliyordu. Mekânlar çok büyük ve kalın duvarlar, obje barındıracak yapıda oldukları için mekân içinde iklimlendirme genelde olmuyordu. Uygun bir suni ışık tekniği de henüz mevcut değildi.

Işığın sanat eserlerine zarar verebildiğinin kanıtlanması, ışık ile ilgili koruma kurallarının geliştirilmesine neden oldu. ICOM tarafından belirlenen kurallar artık sanat eserlerini ödünç olarak verenlerin ve sigortalayanlar için baz teşkil ediyor. Aynı kurallar yeni yapılan bina ve mevcut yapıların onarımını da temelden etkiledi. Özellikle ışık ve ev tekniği konuları yepyeni yönler kazandı. Ortaya çıkan bir başka konu ise bu tür düzenlemeler ile binaların masraflı teknik donanım gerektirdiği ve ziyaretçilerin müzelere çekilmesine mutlak katkı sağlamamamış olduğudur. İşte bu durum da güneş ve suni ışık ile yepyeni bir yaklaşımın geliştirilmesine neden oldu.

20.Yüzyılın ortalarına kadar müzeler yoğunlukla günışığı ile aydınlatıldı. Günışığı çatı pencerelerine yerleştiren mekânın sınırlarını gösteren cam tavanlardan veya yan pencerelerden sergi alanlarına ziyaretçiler sevmiyor.

Tanınmış sanat koleksiyonları ve müzeler turist çeker ve kentlerin gelirlerini artırır. Bunların en güzel örneği Paris’deki Louvre Müzesi, Amsterdam’daki Rijskmüzesi, Londra’daki Ulusal Müze, Madrid’deki Prado, New York’daki Gugenheim, Floransa’daki Uffizien, Kahire’deki Ulusal Müze ve daha birçoğudur. Bunun için çoğu kent, müzelerini genişletmiş ve hatta yeniden inşa etmiştir. Ancak zaman içinde sadece mimari değil, ışığa olan yaklaşım da modern dünyada artık farklı görülmekte.

Germanisches Müzesi). 20. Yüzyılın seksenli yıllarına kadar bu alışageldik bir uygulama oldu.

İnsan gözü 50 Lux’da mümkün olan renklerin sadece üçte birini görebildiği için ve 100 Lux’da dahi renkleri tam göremediği için, yeni aydınlatma stratejilerinin geliştirilmesi gerekti. Buna ek olarak müze ziyaretçileri, gün içinde günışığı ile aydınlatılmış alanları görme beklentisindeydiler. 50 Lux’luk bir aydınlatmayı ziyaretçi “karanlık oda aydınlatması” gibi algılıyor. Aslında 100 Lux’da dahi çoğu insan kendisini henüz rahat hissetmiyor.Müzeler giderek daha fazla kamu bütçeleri ile finanse edildiklerinden, daha geniş ziyaretçi kitlelerinin bu alanlara çekilmesi gerekiyordu. Bunun için müzelerin insanlara çekici gelecek şekilde tasarlanması gerekiyordu.

Bu noktadan itibaren müzelerde günışığının rönesansı neredeyse zorunlu başlamış oldu.

Mekan ısısı +/- 1 C’de sabit tutulacak ve havanın nem oranı %50 +/-%5 olabilir. Bu değerler, özellikle yüksek hava nemine sahip bölgelerde çok soğutucu cihazı ve havalandırma tesisatları (yapı maliyeti!) gerektiriyor.

Bu arada suni ışık tekniği gelişmeler kaydetti. Suni ışığa göre günışığı ile ICOM tavsiyelerine uyum zor olduğu için günışığını mümkün olduğu kadar müzelerden uzak tutmayı veya en azından, ICOM tavsiyelerine yaklaşan güneşten koruma tedbirleri uygulamayı tercih ettik.

Sanat objelerinin öne çıkartılması için uygun olan yansıma tekniği çoğunlukla sahne aydınlatması ve ürün sunumu için geliştirildi. Her iki alan için günışığı daha çok rahatsız edici olarak görüldü. Böylece benzer sunum teknikleri müzelere de giriş yaptı (örneğin Köln’deki Romisch- kumaş gibi organik malzemeler kullanılarak oluşturulan eserler, 50 Lux.

Kızılötesi miktarı, sanat eserleri üzerinde ısınmaya neden olmamalı ve UV miktarı 75 Mikrowatt/ metrekare ile sınırlandırılmalıdır. Bunlar, çok yüksek yansıma gücü ve tayf içindeki UV veya IR miktarı nedeniyle günışığında uyulması zor şartlardır. Ayrıca günışığı sürekli değişir. Güneşten koruma tedbirlerini, sürekli değişen ışık koşullarına ayarlamak zorunda olmamak için pencere ve çatı pencerelerini ortalama bir değerde tutmak ve belli bir genişlik ölçüsü vermek gerekti. Günışığı değerleri değiştikçe aradaki değer farkı çok yüksek olduğu için belirlenen veriler yine de istenmeyen çok yüksek uç değerlere veya çok karanlık tutulmuş mekânların oluşturulmasına neden oluyordu. Birinci seçeneği eser koruyucuları sevmiyor, ikincisini ise müzelerin günışığı ve suni ışık ile aydınlatılmasını temelden etkiledi. 90’lı yıllarda mekânı oluşturucu öge olarak algılanan günışığı, son yüzyılda tekrar müzelere geri döndü. ICOM tavsiyeleri herkes için bağlayıcı olmaya devam ediyor ancak artık daha ziyaretçiye yönelik tedbirlerle sağlanıyor. Suni ışık tekniği de değişti. Ürün sunumunda ve stüdyo tekniğinde kullanılan aydınlatma cisimlerinin hakim tasarımı, yerini çok daha çekimser bir tasarıma bıraktı. Emirlerin başında aydınlatıcının mimariye entegrasyonu geliyor. Çok daha renk verimi olan ışık kaynakları geliştirildi. Ancak akkor ampulün yasaklanması ile müzelerdeki suni ışık tekniği zorluklarla karşılaşmaya başladı, çünkü günümüzde müzelerde en çok kullanılan ışık kaynağı preslenmiş camdan yapılmış ampuller. Bunlar da yasaklı ve daha uzun süre durum böyle sürecekmiş gibi görünüyor.

Sol: Almanya’nın Bonn kentinde bulunan sanat müzesi - Günışığı ile aydınlatılmış yağlı boya koleksiyonu Orta: Hollanda’nın Otterlo kasabasındaki Kröller-Müller Müzesinde bir geçici sergi Sağ: Almanya’nın Köln kentinde yer alan Romisch Germanisch Müzesinde “Ürün sunumu” tarzında sergileme.

Üniversitesinde yapılan kapsamlı araştırmalar sonucunda artık renk pigmentlerinin ışıkla hasar görmesi ve organik malzemeler konusunda bir hayli bilgi sahibiyiz. Bu sayede izin verilecek yansıma dozajı sınırları daha iyi tayin edilebiliyor ve kontrol edilebiliyor.

Yine de, ziyaretçilerine diğer müzelerden ödünç alınmış meşhur eserleri sergilemek isteyen her müzenin, ICOM tavsiyelerine uygun birkaç mekâna ihtiyacı var. Çünkü ödünç veren büyük kuruluşlar (örneğin Peggy Guggenheimstiftung veya Mısır Ulusal Müzesi) ve sanat sigortacıları, ICOM tavsiyelerine bağlı kalıyor ve bu düzenlemelere uyulup uyulmadığına yerinde bakıyor. Bu nedenle çoğu müzede geçici sergi salonları bulunuyor. Salonlar ışık ve iklim tekniğinin sunduğu olanaklarla donatılmış. Hiç olmazsa tüm müze mekânlarının o pahalı ev tekniği ile donatılmasına gerek kalmıyor.

Müzeleri daha geniş ziyaretçi kitleleri için çekici hale getirme gerekliliği,

Müze direktörleri, ziyaret saatleri esnasında özellikle gün ışığında, sanat eserlerinin üzerine çok daha yüksek aydınlatma gücü uygulatmaya başladılar. Bugün çoğu yerde uygulanan aydınlatma gücü değerleri aşağıdaki gibi:

Sulu boya ile yapılan tablolar 150 Lux’a kadar, yağlı boya ve Tempora ile yapılan tablolar 500 Lux’a kadar ve hatta gün ışığında 700 Lux’a kadar. Kızılötesi ışınları pencere camındaki iyi filtreler ile %99,9 oranında yok edilebiliyor. Filtre etkisi sanat eserlerini görme durumunu neredeyse hiç etkilemiyor.

Esere verilebilecek hasar aydınlatma gücünün miktarı ve etki süresine bağlı olduğu için, aydınlatma süreleri duruma göre kısaltıldı. Bunu yaparken çoğu zaman ziyaretçi saatlerine dokunmak gerekmedi. Mekânlar, müzenin açılış saatleri dışında tamamen karartıldı. Bunun dışında artık neredeyse her değerli tablo bir “ışık pasaportuna” sahip. Bu pasaportta tablonun “ışık geçmişi” yer alıyor. Berlin Teknik

Dergide s. 74.