Fläsch’deki Şarap Tesisi / İsviçre

Metin: Amber Ga Young Lee

Fotoğraf: Ralph Feiner

Taş, ezelden beri mimaride yapı malzemesi olarak kullanılır. Yapı sanatında, başka hiçbir malzemenin bu kadar uzun geçmişi yoktur. Sertlik, kalınlık ve güvenlik parametreleri çok az başka malzeme ile ilişkilendirilir. Taşı, yapı kültürünün güçlü ve bükülmez bir öğesi yapan, görüntüsüdür. Ancak artık bu en sert malzeme dahi, doğru ışık ile sarmalandığında samimi ve davetkar özellikler alıyor ve o sert özü yumuşayabiliyor.

Flaesh’deki şarap tesisinin fermentasyon salonu bir rüya gibi. Günışığı, tuğlaların arasından gelen ışık ile karışıyor ve mekâna hakim oluyor. Duvar, ışık kaynağına dönüşüyor. Pencere olmaksızın ışık ile tasarımın mükemmel örneği. İyi bir şarap kadar güzel lezzet bırakan saf estetik!

Her ne kadar mimarlar genelde gözenekli bir bina cephesi oluştururken tuğla kullanmayı düşünseler de, Bearth&Deplazes mimarları bu malzemede karar kılıyor. Konstrüksiyon için neredeyse yirmisekiz bin taş kullanılıyor. Günışığını tam olarak kumanda edebilmek için her bir taş farklı bir açıda yerleştiriliyor. Zürich, Çağdaş Teknik Üniversitesi Mimarlık ve Digital Üretim bölümü öğrencileri bu büyüleyici modülleri bilgisayarda tasarlıyor. İlginç olan ise, her bir bina cephesinin Zürih’te tek tek bir robot tarafından yerleştirilmiş olması ve robotun bu çalışma için Flaesch’e getirilmiş olması.

Arka planda Alpler olmak üzere eski ve yeni bina sessizce aydınlatması ve mekân içindeki ısının çok hassas bir biçimde planlanması gerekiyor. Bu planlamada mimarlar çok orijinal bir çözüme müracaat ediyor. Gözenekleri olan bir bina cephesi inşa ediyorlar. Bu sayede gerekli ışığı veren güvenlikli bir ortam yaratılmış oluyor. Yeni yapılan bina, benzer yapı planı ve dik çatısı ile, geneline bakıldığında, mevcut olan eski binayı da andırıyor. Yeni binanın çatısında ana malzeme olarak ve eski bina ile ilişkilendirme sağlamak için tuğla kullanılıyor. Ancak, yeni binada kullanılan tuğla taşları, doğa ve gün ışığının içeri girmesini sağlamak üzere aralıklı yerleştirilmiş.

“Yıldızsız bir gökyüzü” ifadesi, içinde barındırdığı iki çelişkili terim deneniyle anlamsız görünebilir. Ancak Flaesch köyünde inşa edilen bir şarap tesisinin yeni binası için çok anlamlı. Bu projede doğal ışık bilinçli bir biçimde kumanda edilerek şekillendirildi. Dışarıdaki güneş ışınlarına rağmen, ışıl ışıl parlayan yıldızlı bir ortam yaratıldı. Hayret uyandıran bu özellik, Avrupa’da bulunan geleneksel bir şarap tesisi tasarımının zeki ve çağdaş yeni yorumu.

Flaesch, İsviçre Alplerinin tam merkezinde bulunan eski bir köy. Bu köyün sakinlerinin çoğu şarap üretiyor. Pinot Noir ile başarılı olan bağ sahipleri ve şarap yapımcıları Martha ve Daniel Gantenbein, tesislerini genişletme kararı alıyorlar. Yeni binanın inşaatı tamamlanır tamamlanmaz, Gantenbein çifti, eski geleneksel şarap üretimi usullerine dönmek için, çelik fıçıları meşe ağacından yapılmış fıçılar ile değiştiriyor.

Bu nedenle ve köyleri çok tarihi bir bölgede bulunduğu için, yeni binanın, eski bina ile uyumlu bir şekilde görünmesini sağlamak üzere, tasarımın geleneksel çizgilerde olmasını talep ediyorlar. 2008 yılında, Bearth&Deplazes Architekten firmasının mimarları projeyi başarı ile tamamlıyor. Bina içinde günışığı ana kaynak olarak kullanılarak eski bina ile bağlantı oluşturuluyor.

Flaesch köyündeki bu tesis “Terroir” prensibine göre işleyen bir tesis. Örneğin bulunduğu konumun yüksekliği, topoğrafyası, zemin, taş, güneşe konumu, yağmur, rüzgar, nem ve ısı değişiklikleri gibi, özel bir üzüm bağının doğal öğelerinin karışımını sergiliyor. Bu prensip, belirtilen tüm doğal öğelerin bir araya gelmesini sağlıyor. Çünkü bu öğeler şarap üretiminde büyük bir rol oynuyor ve bölgenin havasını hemen yansıtıyor. Bu nedenle binanın

Flaesch’in dar tepelerinden birine konumlandırılmış ve üzüm bağlarına doğru bakıyor. Kuzeye doğru bakıldığında, her iki bina yatay olarak birbirine paralel bir konumda duruyor. Binaların arasına inşa edilen bir koridor binalar arasındaki geçişi sağlıyor. Yeni binanın zemin katında çok geniş bir fermantasyon salonu bulunuyor. Buraya on iki meşe fıçısı yerleştirilebiliyor. Şarap mahzenleri ve şarabın şişelenmesi ve şişelerin paketlenmesi için gerekli alan, bodrum katında. Birinci katta bir salon ve mutfak ve yemek alanı bulunuyor. Uzaktan bakıldığında binanın kaplaması piksel kaplamasına benziyor. Binlerce tuğla bir araya getirilerek binanın cephesini oluşturmuş. Bu görüntü sürekli değişiyor. Ziyaretçi, binanın etrafında hareket ettikçe görüntü tamamen değişiyor. Günışığı ve belli bir ritim içinde yerleştirilen tuğla taşları, güneş bina yüzeyine çarptıkça farklı görüntüler veriyor. Desenler bize olgun üzümler, ağaçlardan dökülmüş yapraklar, küçük çakmaktaşları, geniş güneş ışınları veya hatta hafif bir rüzgar bulutu gibi doğa öğelerini hatırlatıyor. İşte bu yüzden çevrenin eski kültürünü birebir yansıtıyor.

Komiktir ki “yıldız” konsepti asıl, ziyaretçi fermantasyon salonuna girdiğinde, üzümlerin uzun yolculuklarından sonra lezzetli şaraba dönme döneminde en belirgin biçimde görülüyor. Fermantasyon işlemi burada gerçekleştiği için ısının ve ışığın çok hassas bir seviyede tutulması gerekiyor. İzleyici ise tüm salonunun yıldızlarla ışıldadığı etkisinde kalıyor. Tüm bu parıldayan ve hatta gözü kamaştıracak kadar yoğun olan ışık noktacıkları tamamen büyüleyici gün ışığı ile oluşuyor. İzleyici, yeni binanın salonuna giren ışıkla sanki hipnotize oluyor. Henüz ışığın anlamını düşünmeye ve bu efektlerin teknik olarak nasıl yapıldığını düşünmeye dahi vakit kalmıyor. Bina, güneş ışınlarını kırıcı malzeme olarak kullanılan tuğla taşları ile dikkatlice tasarlanan cephe öğeleri ve içerde zeminde büyüleyici desenler veren günışığı ile aydınlatılıyor. Dikdörtgen aralıklardan oval desenlerin oluşması da gün ışığının bir başka gizemi. Duvarlarda Samanyolunu andıran efekt, ziyaretçiye, galaksiler arasında üç boyutlu yolculuk yaparmış hissini veriyor. Zemine dağılan açık oval güneş ışığı lekeleri çok etkileyici. Bununla da kalmıyor, ışıldayan duvarlara, zeminin suyu andırır desenlerinin yansıması ekleniyor. Zemin sanki havada süzülüyor.

Fotoğrafçının küçük yardımları ile daha dikkatlice bakıldığında mekândaki atmosferin ilginç bir şekilde değiştiği görülebiliyor. Daha belirgin bir yansıma efekti oluşturmak için, zemin ıslatılmış. Böylece kontrastlar daha rahat görülebiliyor. Mat bir zemin (ortada ve alttaki fotoğraf) “sadece” zeminin açık renkte olduğunu gösteriyor ve aslında resim de net değil. Tamamlayıcı öğeler olan pencereler de mekânın saflığını azaltıyor. Burada kullanılan Downlight’lar (alttaki fotoğraf) maalesef mimarinin estetiği için bir dezavantaj. İşlevsellik, ışık tekniği açısından tam anlamıyla öne çıkartılamıyor. Geriye kalan ise, ahşabın sıcak renklerinin görüntüsü.

Bu sanat eserinin tamamı, taş aralıklarından sızan günışığı ile oluşuyor. Işınların birleştiği noktalarda zeminde etkileyici bir derinlik duygusu oluşuyor. Fermentasyon işleminin olduğu salonda ışık, gözlere bir oyun oynuyor. Ağır görünümlü tuğla örülü duvarlara sahip salonda hafiflik ve havadarlık hissi uyanıyor. Işık burada, biçimlendirici özelliğe sahip.

Sadece objenin görünmesini sağlamıyor, aydınlatmanın büyüsü ile objenin kalitesini de belirliyor. Özellikle günışığı ile bu işlem görülmeye değer hale geliyor. Doğal ışık mevsimlere göre gün boyu değiştiği için mekân içindeki ortam da sürekli değişiyor. Bu ortamın havası hiçbir zaman aynı değil.

Günışığının bu kalitesi ışık ile çalışan planlamacılara sayısız olanak sunar. Maalesef, çektiğimiz fotoğraftan sonra mekânın görüntüsü değişti. Artık tuğla duvarlarda, salon içindeki ısıyı ayarlayan cam paneller bulunuyor. Mekanı gece de aydınlatmak için tavana sarkıt lambalar asıldı. Yuvarlak biçimli sarkıt lambalar mimarlar tarafından özel olarak tasarlandı. Lambanın metal perfore edilmiş el yapımı gövdesi, bina cephesi ile uyumlu. Perforasyon sayesinde metalin deliklerinden küçük ışık damlacıkları yansıyor. Uygulamalar için ışık kaynağı olarak dim edilebilir kompakt flüoresanlar seçilmiş. Fermentasyon salonunun genel havası sıcak ve davetkar olduğu için, daha sıcak renk ısılı ışık kaynağı uygun olurdu.

Fermentasyon salonundan çıktıktan sonra bodrum katındaki şarap mahzenlerine ulaşılıyor. Burası, şarabın şişelendiği alan ve hemen gözümüze bir başka özellik çarpıyor. Modern olarak tasarlanmış bu alana hakim olan öğeler, büyük boyutlu mantar biçimli sütunlar. Bunlar sadece taşıyıcı yapı destekleri olarak değil aynı zamanda reflektör olarak da işlev yapıyor. Mantar biçimli mantarın çevresinde, zemine yerleştirilen dim edilebilir dört halojen ışıklığının ışığı, sütunların mat beyaz yüzeyinde yansıyor ve mekânın genel ışıklandırmasını sağlıyor. Burası, bina cephesi tasarımının oyuncul bir yorumu. Bodrum katında bir başka oda daha var. Oda bir metre genişlikte ve üç metre uzunlukta. Şarap fıçılarının depolandığı yer. Bu odanın tavanı yarı ay şekillidir. Her iki tavanda bulunan halojen tavan ışıklıkları, kubbeli tavanı aydınlatıyor ve sakin bir ortam yaratıyor. Oda içinde oluşan yumuşak ışık kemerleri, şarap fıçılarını destekliyor gibi görünüyor. Üst katlara doğru ilerlerken, ziyaretçi günışığının kullanıldığı başka öğelere de rastlıyor. Günışığını daha verimli bir biçimde kumanda edebilmek için genel olarak mat beyaz renkte dekore edilen mutfak ve yemek alanı, gün içinde günışığı ile aydınlanıyor. Işık, zemine kadar büyük pencerelerden içeri giriyor. Bu alandaki sürgülü kapılar tamamen açılabiliyor; ziyaretçiler balkona çıkabiliyor ve çevreyi izleyebiliyor. Büyük pencerelerde beyaz pamuklu kumaştan yapılmış perdeler bulunuyor. Doğal ışık perdelerden geçerek odada homojen bir biçimde yayılıyor.

Mutfak ve yemek salonunun hemen yanında, tasarımın ana öğesi “yıldız”ı, belirgin bir biçimde yansıtan başka bir oda bulunuyor. Odalar özel kutlamalar için kullanılabildiği gibi şarap tatma işlemi için de kullanılıyor. İşi veren bu alanın özellikle rahat ve davetkar olmasını, ziyaretçinin burada kendisini çok rahat hissetmesini istemiş. Her iki oda da, mimarlar tarafından özel olarak tasarlanan lambaderler bulunuyor. Lambaderlerin, perfore edilmiş metal gövdeleri var. Perforasyon delikleri arasından yansıyan ışık, salon ve yemek salonunda, binanın diğer alanlarında oluşan gün ışığı efektlerini taklit ediyor. Tasarımın asıl amacı zekice ve anlamlı. Ancak uygulama bu amacı karşılamıyor.

Tüm alanın sihri, tamamıyla düşünülerek ve en ince ayrıntısına kadar hesaplanarak oluşturulan şiirsel ve hafif ışık miktarından geliyor. Binanın cephesinden içeri giren minik ışık lekeleri, iç alanın suya benzer yüzeyinde canlı parlak yansımalar yapıyor. Işık, duvarların içinden köşelerden içeri sızıyor. Çok sade bir lamba ile yıldızlı bir gökyüzü ortamı oluşturulmuş. Lambaderlerin, salon bölümünde tavana verdiği gölgeler ise tamamen tesadüfen oluşuyor. İç alandaki hassas parlaklık ve parıltıya göre çok daha kesin ve sabitler. Özellikle ışık kaynağı (kompakt flüoresan) daha soğuk bir renkle aydınlattığı zaman. Burada daha içine kapanık ve samimi bir havaya ihtiyaç var. Tam tayfa sahip bir lamba ile şarabın rengi veya taptaze parıltısı daha öne çıkabilirdi. Gün içinde tuğladan örülmüş duvar daha heybetli görünüyor. Karanlık ile birlikte yepyeni bir sihir başlıyor. Bina, Avrupa’nın sakin tepelerinden biri üzerinde duran parıltılı bir mücevhere benziyor.

Bina aydınlatması ile içerdeki ışık dışarı hafifçe yansıyor ve geceleri, heybetli görünümlü tuğla duvarı ışıldayan bir fenere dönüştürüyor. Bu değişime daha dikkatlice bakıldığında, binanın kendisinin bir yıldız olduğu anlaşılıyor. Uygulama, bize sunulan bir değerli armağan olan günışığının zekice kullanılması ve mekân ve şarabın kalitesinin temelinin büyüleyici örneği.

Bodrum: İnsan, bu alanı da hemen fermentasyon salonu ile karşılaştırmak istiyor ki karşılaştırma yapılmaması daha doğru olur. Çünkü, netice itibariyle burası bir depo. Ancak, binanın diğer alanlarına göre daha iyi bir aydınlatmaya sahip.

Ziyaretçilerin, şarap tatmak için ağırlandığı salon iki taraftan gün ışığı alıyor ve kırsal alana bakıyor. Hiçbir suni ışık çözümü, doğal gün ışığından daha iyi olamaz. Enerji konusu, zaten böyle bir tasarım ile en iyi şekilde işlenmiş oluyor. Buna karşılık gece saatleri için uygulanan özel lambalar kısmen başarılı. Yukarı ve aşağı doğru yansıyan köşeli ışık efektleri büyük ve daha çok başarısız bir sonuca işaret ediyor. Sert sivri uçlar agresyon yaratıyor ve daha az sevimli veya davetkar. Hatta yıldız efekti yok dahi.

Projeye katılanlar

Yapı sahibi: Martha & Daniel Gantenbein, Fläsch/İsviçre Architekten: Bearth & Deplazes Architekten, Chur ve Zürich/ İsviçre Cephe tasarımı:

Gramazio & Kohler Architekten, Zürich/İsviçre işbirliğinde, Cephe üreticisi:

Architektur & Digitale Produktion, ETH Zürich/İsviçre Sanayi ortakları: Keller AG Ziegeleien, Pfungen/İsviçre İnşaat mühendisi: Jürg Buchli, Haldenstein/İsviçre Uygulanan ürünler:

Fermentasyon salonunda kullanılan ürünler

Bearth & Deplazes Architekten özel yapımı Şarap mahzeni: Zumtobel Staff ‘PASO2 D190’

Salon, mutfak ve yemek alanı:

Bearth & Deplazes Architekten özel yapımı Kompakt flüoresanlar: Osram

Dergide s. 42.