Konutta aydınlatma yöntemleri

Metin: Yrd. Doç. Dr. Banu Apaydın Başa - Öğr. Gör. Dr. Müge Göker

Merdivenler: Konut içindeki merdivenlerin aydınlatmasında dikkat edilmesi gereken şey, ilk ve son basamağın güvenlik açısından algılanır olmasıdır. Merdivenden inen insanın gözüne direk ışık gelmemelidir. Basamakların birbiri üzerinde gölge oluşturması, merdiveni inen kişinin emniyetli bir şekilde inişinin sağlanması açısından önem taşımaktadır. Çok katlı konutlarda ise merdiven sahanlıklarında otomatik düğmelerinin ışıklı olması, ayrıca asansör bulunan konutlarda asansör önünün aydınlatılması gereklidir.

2. Yaşam Mekanlarının Aydınlatılması

Oturup dinlenmek, müzik dinlemek, sohbet etmek, çay, kahve, içki içmek v.b. etkinlikler için görsel konforun sağlanması yeterli olacaktır. Yaşam mekanlarında gözü yormayan endirekt-dolaylı aydınlatma kullanılmalıdır. Ayrıca mobilya vb. elemanları aydınlatmak ya da dolaylı aydınlatma yapmak için yer değiştirebilen ayaklı aydınlatma elemanları, akrobat lambaları vb. ışık kaynakları kullanılabilmektedir.

3. Yemek Odalarının Aydınlatılması

Yemek odaları teorik olarak yemek yenen ve servis yapılan yerlerdir ve buna göre aydınlatılırlar. Yemek odalarında temel ilke yemek masalarını aydınlatmaktır. Kare ve yuvarlak masalarda merkezden aydınlatma yapılmalı, dikdörtgen masalarda ise iki veya daha fazla aydınlatma elemanı bir metre yükseklikte tavandan sarkıtılarak kullanılmalıdır. Yemek masası üzerinde asılı armatürle yapılan aydınlatma tavana ışık yayar ve dolaylı olarak ışığın aşağıya doğru yansımasını sağlar.

4. Mutfakların Aydınlatılması

Dünyanın pek çok yerinde yaşam mutfakta odaklanır.

Fonksiyonel Aydınlatma (Tezgah Üstü Aydınlatması-Bölgelik Aydınlatma): Sebze temizleme, yemek hazırlama, pişirme ve bulaşık yıkama gibi eylemlerin rahatlıkla yapılabilmesi için rahat ve iyi bir aydınlatma gereklidir. Işık doğrudan göze gelmeyecek şekilde ana çalışma alanlarına b. Çocuk Odalarının Aydınlatılması: Çocuk yatak odalarında göz önünde tutulması gereken çocuğun yaşıdır. Aydınlığın sağladığı görsel algılama çocuğun psikolojik gelişimine etki eder. Bebek odası: En önemli şey güvenliktir. Lambalar ve armatürler çocuğun ulaşamayacağı alanlara yerleştirilmelidir. Hem çocuğun uyuma esnasında hem de daha sonra çocuğun kontrolü için homojen, düşük seviyeli aydınlatma sistemi tercih edilmelidir.

İnsanoğlunun duyduğu gereksinimler, uygarlık düzeyi yükseldikçe artar ve karmaşıklaşır. Bu doğrultuda mekan kurgusu ile ilgili farklı gereksinimler ön plana çıkar. Aydınlatma da bu gereksinimlerden biridir. En temel ışık kaynağı güneştir. Güneş ışığının yetersiz olduğu durumlarda yapay ışık kaynaklarından yararlanılmalıdır.

(ocak, eviye, hazırlama) mutfak dolaplarının altına yerleştirilen flüoresan lambalar ile uygun bölgesel aydınlatma yapılmalıdır. ‘Mutfaktaki yüzeyler evdeki diğer yüzeylere göre yansıtıcı özellik taşırlar. Paslanmaz çelik, laminant, porselen, fayans gibi su geçirmez yüzeyler ahşaba göre daha çok ışık yansıtırlar.’’(Effron 1988, 42)

Genel Aydınlatma (Dolap İçi Aydınlatma-Tavan Aydınlatması): Depolamaların aydınlatmasında genelde çalışma yüzeylerinden yansıyan ışıktan faydalanılır ancak çoğu ışık kaynağı raf altına yerleştirilmişse genel bir ışık kaynağına ihtiyaç a.Ebeveyn Yatak Odalarının Aydınlatılması: Ebeveyn yatak odalarında kişiye özgü ışıklandırma yapılabilir. Yatak odasında başucu aydınlatması, dolap içi ve tuvalet masası için bölgesel aydınlatma türlerinin yanı sıra göze gelmeyecek şekilde tavandan genel bir aydınlatma yapılabilir. Başucu aydınlatmasında yarı saydam aplik veya komodin üstüne abajur kullanılabilir. Ayrıca, karyola baş tarafına duvarda ışıklı bir bant da kullanılabilir. Giysi dolaplarının aydınlatması ihmal edilen bir alandır. Dolap önü aydınlatması dolabın 50-80 cm. önüne yerleştirilmeli ve yönlendirmeli aydınlatma elemanları kullanılmalıdır. Tuvalet masası aydınlatmasında önemli olan, kişinin kendinin nitelik ve nicelik olarak gerekli aydınlıkta görebilmesi için ayna önü aydınlatmasıdır.

İlk yapay ışık, ateşin bulunması ile elde edilmiştir. İnsanoğlunun yağların yakılması ile ışık elde edebileceğini keşfetmesi ile ilk yapay aydınlatma araçları ortaya çıkmıştır. Önceleri içi oyulmuş taşların içine konan hayvan yağı ile yakılan kandiller, daha sonra bitki lifleri ile yapılan fitilli lambalar ve günümüzde 2000 yıl önce ortaya çıkan mumlar 19. yüzyıla kadar başlıca yapay ışık kaynakları olmayı sürdürmüştür. Thomas Edison’un icadı olan akkor telli lamba ile aydınlatma tekniğine büyük bir yenilik gelmiştir. Bugün yapay aydınlatma elektrikli ışık kaynakları ile sağlanmaktadır. En temel kullanım mekanları olan konutların insan yaşamında geniş bir yeri vardır. Konut aydınlatmasının planlamasında kullanım amacı önemli rol oynamaktadır.

1. Genel Kullanım Alanlarının Aydınlatılması: Günlük yaşam içinde zamanımızın büyük çoğunluğunu geçirdiğimiz, birbirinden farklı yaşam ve kültür değerlerini barındıran bireylerle ortak paylaşılan hacimlerdir.

Girişlerin Aydınlatılması: Bir konutun dış çevresi gün boyu görsel olarak baskınken yerini geceleri yapay ışığa bırakmaktadır. ‘’Geceleri insan gözü dışarıda kamaşır. Girişlerde önemli husus; insan gözünün kamaştırılmadan uygun aydınlatmanın yapılması gerekmektedir. Parlak bir ışık karanlıkta çok fazla kontrast olabilir ve göz kamaştırır.... Genellikle tek bir ışık kaynağı yerine çoklu daha düşük ve yumuşak ışık kullanımı daha uygundur. Çıplak ışık kaynakları ekonomik olması ve güvenlik açısından lamba gücü düşük tutulmalıdır. Açık renkli yansıtıcı yüzeyler de yayalara yürüyüş yolunda ve merdivenlerde yardımcı olur.’’(Effron 1988, 26) Konutun girişi geniş ise loş bir ortam izlenimi yaratılabilir. Bu nedenle, tüm giriş yerine yalnızca giriş önü bölgesel bir aydınlatma ile aydınlatılabilir. Ayrıca kullanılacak aydınlatma armatürler hava şartlarına (düşük ısı, korozyon, kir vs.) dayanıklı olmalıdır.

Hol: Holler az kullanılan mekanlar olduğu için, homojen aydınlatma ile yayınık bir aydınlatma düzeyi kurulması yeterlidir.

Koridor: Güvenli geçiş için yeterli miktarda ışık kullanılmalıdır. Aydınlık düzeyi fazla olan bir me- vardır. Geniş yayılımlı, yumuşak kaynaklı lineer halojenler veya flüoresanlar tercih edilir. Tezgah önünde çalışan kişinin gölgesinin, tezgah üstüne düşerek rahatsızlık vermeyecek şekilde kullanılmalıdır.

5. Yatak Odalarının Aydınlatılması

Genç odası: Çocuk okuyabilecek seviyeye geldiğinde elektrik aletlerinin akım ve ısıya karşı bilgi sahibidir. Ancak kullanılacak lamba, çocuğun oyun aktivitelerini etkilemeyecek şekilde olmalıdır.

6. Banyoların Aydınlatılması

Banyolar güne başlarken kendimizi ilk gördüğünüz ve gün biterken son gördüğümüz yer olduğu için aydınlatması oldukça önemlidir. Doğru bir banyo aydınlatması, aynanın her iki yanına da çizgisel olarak ışık kaynakları koymakla sağlanır. Tavandan sarkıtılan lambanın aydınlatmaya katkısı yoktur. Banyolardaki nem dikkate alınmalı ve buna uygun armatür seçilmelidir. Sıva üstü, önü camlı veya kapalı tip armatürler banyoda kullanım için uygun olabilmektedir.

7. Çalışma Odalarının Aydınlatılması

Genel bir aydınlatmanın yanı sıra çalışma, okuma, yazma vb. eylemler sırasında farklı bir ışık kaynağına daha ihtiyaç vardır. ‘’Çalışırken ne kadar ışığa ihtiyacınız olduğu yaptığınız işin; * boyutuna (büyük objeler küçük objelere göre daha kolay görünür)

* çalışma süresine (süre uzadıkça daha çok ışığa ihtiyaç duyulur)

* kişinin yaşına göre değişmektedir.’’(Effron 1988, 62)

Hız, hassasiyet ve ölçü gerektiren işler de daha çok ışığa ihtiyaç vardır. Masa başı işler için akrobat lambalar en uygun seçenektir.

8. Dekoratif Amaçla Kurulan Aydınlatma Sistemleri:

Işık ve gölge oyunları ile yaratılan değişiklikler, kapalı mekanların ışıklandırma tasarımında vazgeçilmez estetik öğelerdir. Noktasal ışık kaynakları kullanılarak, hayal gücünü güçlendirecek yansımalar da doğru hesaplandığında sanatsal değeri yüksek hacimler yaratılabilir. Bu tür aydınlatmalarda neon-soğuk katotlu lambalar tercih edilir..

Tablolar: ‘’Işık tablonun ortasına dikey 30olik açı yapacak şekilde ulaşmalıdır. Bu şekilde aydınlatma camdan yansımayı, çerçeveden ve boyadan kaynaklanan gölgeyi önler. Işıklandırılmış obje ile etrafı arasındaki ışıklandırma farkı istenmez. Çok yüksek düzeyde ışıklandırma resmin yüzeyini de bozabilir.’’ (Grosslight 1998, 20)

Tabloların aydınlatılması için tipik teknikler şöyle özetlenebilir:

* Tüm duvarın aydınlatılması (korniş sistemi) * Tek tek çerçeveye yerleştirilmiş aydınlatma * Sadece resme odaklanmayan aydınlatma (projektör veya spot lambası)

* Dekoratif malzeme içine saklanmış alttan ışıklandırma.

Heykeller: Bir heykel aydınlatmasında, heykelin üç boyutunun, dokusunun, renginin iyi algılanması önem taşır. Noktasal ışık kaynaklarını içeren aydınlatma armatürleri (spotlar, projektörler, bireysel spotlar) heykel için en uygunudur. Ayrıca heykellerin arkadan ışıklandırılması da etkili bir yöntemdir.

Bitkiler: Bitkilerin ışığa doğru büyüdükleri aydınlatma armatürlerini yerleştirirken dikkate alınmalıdır. Isının zarar verici etkisinden dolayı ışık kaynakları (özellikle akkor telli lambalar) bitkiye çok yakın yerleştirilmemelidir. Bitkilerin farklılıkları göz önüne alınarak, yarı şeffaf yapraklılar arkadan, opak yapraklılar da önden aydınlatılmalıdır. Nişler: Aydınlatma yöntemi nişte sergilenecek olan objenin niteliğine bağlıdır. “Aydınlatma; bir veya daha fazla yönden gelen akkor telli lambalar ile, kenarlarda dikey ve yatay olarak saklanmış akkor flüorışıl kaynaklarla veya objenin arkasında siluet etkisi yaratacak saklı lambalarla yapılabilir.’’(Grosslight 1998, 21)

Bitirirken; Aydınlatma; fiziksel, psikolojik ve ekonomik açıdan, tasarım bütünü içinde; (form-malzeme-teknik gibi) insan sağlığını oldukça etkileyen bir kavramdır. Sağlıklı ve huzurlu ortamlarda yaşayabilmek için, tasarlanacak uygun aydınlatma sistemlerinin seçilerek tasarımla bütünleştirilmesi (enerji, tesisat, donatım) sağlanmalıdır.

Konut içi aydınlatma da bu bütünün en önemli parçasıdır. Yaşamın büyük bir bölümünün geçtiği konutlarda istenen mekan etkilerinin yaratılması büyük önem taşır. Bu nedenle aydınlatma tasarımcılarının amacı, mekan kullanıcılarının gereksinimlerini, çevresel ve ekonomik durum ve isteklerini, estetik ve görsel değerleri de dikkate alarak akılcı ve fonksiyonel bir aydınlatma sağlamak olmalıdır.

Kaynaklar

Conran, Terence. 2000. Essential House Book. New York: Crown Publishers Erco .2000. Licht zum Wohnen-Aydınlatma Kataloğu Esen, Aydın. 2000. Aydınlatma Ders Notları. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi Effron, Edward. 1988. Planning&Designing Lightining Grosslıght, Jane. 1998. Effective Use of Day Light and Electric Lighting in Residential and Commercial Spaces, Turner, Janet. 1998. Designing with Light. New York: RotoVision SA Yıldız, Mualla. 1995. Ders Notları. İstanbul: M.Ü.G.S.F. İçmimarlık Bölümü www.mobilya-dekorasyon.org kandan girildiğinde de gözün kamaşma yapması dikkate alınmalıdır.

Dergide s. 46.