Aydınlatma ve Gölge Tasarımı

Metin: Prof. Susanne Brenninkmeijer

Biz gölgeyi ışıkla birlikte oluşan veya hatta ışığın sonucunda oluşan bir şey gibi algılarız. Aslında çeşitli dillerde ifade edilen şekilde, terminoloji açısından tersini söyler. Biz “yansıtılan gölgelerden”

Avrupalı bunu muhtemelen ışığın farklı seviyeleri olarak tanımlayabilir. O takdirde, acaba gölgeyi algılama şeklimiz geldiğimiz kültüre mi bağlıdır? Bu iki kelimenin tüm dünyada varolması ve her zaman birbirine kontrast oluşturan ögeler olarak kullanılması, bu fikri de desteklemiyor değil. Hangi dili konuşuyor olurlarsa olsunlar, dünyadaki tüm insanlar çok eskiden beri bu zıt ikiliden bahsediyorlar. Işık veya aydınlık, iyi olanın sembolü, ve gölge veya ışığın yokluğu ve karanlık ise kötülüklerin simgesi olarak biliniyor.

Silüetler ve gölgeli karakterler kesinlikle, parlayan görüntüler veya ışık saçan gövdelerden farklı bir mesaj veriyorlar. Eskiler, bunların karanlık ve gizemli olduğunu ifade ediyorlar. Karanlık figürler çoğu zaman gölgesi olmayan, insan veya doğa ötesi olarak nitelendirilecek karakterler olarak tanımlanır. Bu nedenle gölge gerçek varoluşumuzun bir parçası.

Yol gösteren ışıklar ve ışıldayan görüntüleri biz doğaüstü hatta tanrısal olarak görürüz. Bunların etrafında ışıldayan bir aura vardır ve hiçbir zaman gölgeleri olmaz.

Bunların bilgisi ışığa dayanır, ki ışık karanlığı aydınlatır. Birşeyi bir algı seviyesinde gerçekleşir, neredeyse bilinçsizce yapılır. Gölge netleştikçe daha az gizemli görünür. Gölge ne kadar objeden bağımsız görünüyorsa, o kadar gizemli bir şey olarak algılanır ve daha çok metafiziksel alana kayar. Gölge genelde objelerin alt kısımlarını işaretler, çünkü ışık doğal olarak yukarıdan gelir. Aşağıdan gelen suni ışık ise her zaman doğal olmadığı duygusunu yaratır. Bu durum özellikle çevredeki aydınlık seviyesi düşük olduğunda ortaya çıkar. Doğal ortamda insan üst görsel alanı alt alandan daha aydınlık görür. İnsan gözü ufuğun altındaki ışıklı kısma göre daha hassas olan ufuktaki aydınlığı arar. Doğuştan sahip olduğumuz görsel algılamanın yanı sıra, algılarımız, gölgeleri ve ne anlama geldiklerini anlamamızı sağlar. Şüphe duyduğumuz zaman gölgeleri aşağı doğru projekte edilmiş gibi yorumlarız. Bunu doğal ışıkla olan deneyimimiz nedeniyle yaparız. Genelde gölge, bir objenin tabanından çıkış yapar. Eğer bu şekilde oluşmuyor ise, obje havada süzülürmüş görüntüsü alır. Işık kaynağının tam olarak güneşin saat 11:00’de olduğu açıda üzerimizde olduğu varsayılır. Aslında bunun için fizyolojik bir açıklama yoktur. İki boyutlu olduğunda, şekil her zaman bu şekilde yorumlanır. Bu efekt, çok iyi bildiğimiz ve algıladığımız bakış noktamıza ayarlanması için de geçerlidir. Bir yüze baktığımızda, anladığımızda çoğu zaman “fikrin ışığa kavuştuğundan” bahsederiz. Bilmediğimiz birşey “karanlıkta” kalır. Birçok dilde doğum “ışığa kavuşmak” veya bebeği “ışığa çıkarmak”

Tüm bu aşamalarda fiziksel ve metafiziksel katmanlar tek bir katman haline dönüşür. Tüm kültürler, gölgenin esrarengiz unsurları ile büyüleyici işaretlere sahiptir. Gölge dünyanın birçok yerinde bir gelenektir. Maddi olmayan, iki boyutlu ve gizemli olan birşeyin insan algısı ile oynaması heyecan verici. Ancak gölge, bir obje veya herhangi bir şey olarak tanımlanamaz.

Gerçekten maddi değildir.

Bir gölgenin varolabilmesi için bir obje ve izleyicinin gözünden bir objenin yorumu gerekir. Gölgeyi düşünmek belli bir biçimde taslak yapmaya benzer. Üç boyutlu obje iki boyutlu gösterilir, objeyi izleyen ise bunu yine üç boyutlu birşey olarak yorumlar.

Fiziksel olarak bakıldığında, gölgeler yönümüzü tayin etmede yardımcı olur. Görsel algılarımızın analitik sürecini kolaylaştırır ve bir alanda cisimlerin nasıl konumlandırıldığını anlamamızı sağlar. Bu süreç düşük bu yüzün ortasından bir burnun çıkıntı yaptığını biliriz. Aynı yüz bize bilmece veya doğal olmayan biçimde gösterildiğinde, önce ışık kaynağının bizim tanımadığımız bir şekilde olduğunu varsayarız ve böyle bir burunlu yüzün neye benzediği konusunda bilgimizi sorgulamayız! Mekânsal durumların analizi daha üst bir algı seviyesinde idrak, bilinç seviyesinde işlenir. Buna mimari alanlardaki gölgelerin algılanması da dahildir. Üzeri herhangi bir malzeme ile kaplı bir çatı veya yapraklarla örtülü bir sundurmanın verdiği gölge gün ortası güneşinden korur. Böylece gölge alan yaratır.

Tasarımlarına bilinçli olarak gölgeleri dahil eden bazı mimarlar, sahnesel mimariler yaratırlar. Modern Japon günışığı mimarı Tado Ando’nun çalışması, aslında Japonların geleneksel olarak ışık ve gölge ile çalışma biçimi değil. Geleneksel Japon evlerinde ışık geçirgen kağıt pencereler ışığı filtreliyor, dolayısıyla alan içindeki gölgeler yumuşak. Işığın geldiği istikamet ortadan kaldırılmıyor, hala daha duruyor. Ancak alana giren ışık daha yumuşak ve daha difüz. İşte bu yüzden Japonlar ışık ve gölge seviyelerini daha iyi algılıyorlar. Ando’nun mimarisinde gölgeler keskin ve açık kontürlere sahip. Tasarımlarındaki binalar ışığın anlık değişimi ile değişiyor.

Ando iddiası şöyle: “Mimaride alan yaratmak, ışığı daha yoğunlaştırmak ve mükemmelleştirmekten başka bir şey değil”. Onun için ışık ve gölgeler birbirini tamamlayan fenomenler. Karanlığı gölgenin, aydınlığı ışığın doğasında görüyor. Mimaride ışık ve gölge tasarımı yapmak, gölge yardımı ile alansal yapılar yaratmak anlamına geliyor. Bu da üst ve alt algıları kullanarak tesadüfen giren ışığı dikkate almak anlamına geliyor.

Herhangi birşeyin alt kısmını daha karanlık olarak algılamamız doğal. İşte bu yüzden binaların içindeki aydınlığı keyifli buluyor ve kabul ediyoruz. Modern mimari aşırı ışığı tercih ediyor ve tasarımlarında gölgeler oluşturmayı hedeflemiyor. Hatta gölgenin, tasarımın bilinçli olarak algılanan bir kısmı olmadığı dahi söylenebilir. Cam mimarisi gün ışığının binalara girmesi için mükemmel görünebilir, ki teorik olarak bu kesinlikle böyledir. Ancak pratikte, kullanıcıların kendilerini iyi hissetmesini sağlamak için monte edilen güneşten koruma sistemleri, ışık girişini engelliyor. Sonuç olarak ortaya, tüm iç mekanın difüz ve eşit oranda aydınlatılması çıkıyor. Bu durumda ışık ve gölge artık alanı biçimlendirmiyor. Alanın her bir köşesi difüz ışık ile doluyor, kontürler tam olarak algılanamıyor, gölgeler yok oluyor. Işığın nereden geldiğini göstermek zorlaşıyor, dolayısıyla yön tayini engelleniyor ve zamanı algılama kapasitemiz köreltiliyor. Mimarinin içindeki herhangi bir doğal gerilim kaybediliyor. Yön tayini için başka araçların bulunması gerekiyor. Tasarlanmış elektrik ışığı, en önemli görevlerinden biri olanı yerine getirmek için oyuna giriyor.

Mimarinin doğal aydınlatma koşullarına göre ayarlanması artık genel olarak planlama için bir kriter değil.

Eski zamanlarda, bir yapının mimarisi ışık ve gölge ile doğal olarak değişirdi ve bu tasarımı için en son kilit unsurdu. Bunun en aşikar örneği, her ne kadar klişe olsa da, Pantheon’dur. Doğal ışık ve gölgenin birbiri ile oyunu Dom’un göğün bir parçasını teşkil edecek kadar tasarımın entegre bir parçası. Bu tür entegre fikirler günümüz modern yapılarından çok uzak görünüyor. Günümüzde günışığı tasarımı genelde bilgisayar yazılımı ile “yapılıyor”. Günışığı tasarımı, başka hiçbir şeye benzemeyen günışığı hesaplamasının ötesine geçmiyor.

Giren günışığı renksiz diyagramlar ile gösteriliyor. Günışığının incelenmesi ve gölgelerin doğal biçimleri artık tasarım sürecinin bir parçası olarak izlenmiyor. Tasarımın ilk aşamasına ışık ve gölgesini entegre etmek yerine, bu unsurlar çok daha sonra bir teknik değerlendirme aşamasında analiz ediliyor. Gölgenin barındırdığı şiirsellik ve arkasındaki gerçek özelliği kayboluyor!

Gölgelerin aydınlatılması mı? Orjinalin-den daha mı güçlü?

Ağaçların yaprakları arasından yansıyan ışık ve gölgelerin doğal oyunu ve İsveç’in Alingsas kentinde gerçekleştirilen bir çalışma atölyesi avlu uygulaması.

Çalışma atölyesi lideri: Niklas Ödman, PLDA bahsederiz. Ancak gölgelerin yansıtıldığı yerde bizim aslında gördüğümüz, aynı ortamda ışığın eksikliğidir. O zaman, gölge sadece ışığın olmaması durumu mudur? Fiziksel olarak bakıldığında, evet. Bu açıdan gölge, tamamen aydınlatılmış bir ortama göre, en az aydınlatılmış yerdir. Gölgenin oluşması için ışığın tamamen yok edilmesi gereklidir ancak bu kendisini çoğu zaman farklı nüanslarda ortaya çıkartır. Japon yazar Tanizaki Jun’ichiro, “Gölgelere Övgü” başlıklı kitabında Japon binalarında değişik gölge derecelerini anlatmaktadır. Bir veya aktif olarak “günün ilk ışığını gördüğünden” bahsedilir. Genelde ölüm bize, dünyanın güneş ışınlarını almadığı kısımda, geceleri gelir. Üzerimize gölge çöker.

Dergide s. 72.