Aydınlatma tasarımı ve dijital medya

Metin: Brad Koerner

Mimari aydınlatma, kalıcılık konusunu yeni inovatif uygulamalar ve çıkışlar ile tamamen değiştirmek üzere. Bu, yeni zamana geçişi özetlemek için yapı sanatının tarihini Mies van der Rohe ve o meşhur anlamlı cümlesi “less is more” (az daha fazladır) ile bir inceleyelim. Daha fazla fazladır şeklinde yola çıkıldığı dönemlerde modern mimari, sanayi döneminin zenginliklerine göre hareket etti.

Daha az daha fazladır: Modern mimari, sanayi döneminin zenginliğine göre hareket ediyor. Daha az sıkıcıdır: Post modern mimari, minimalizmi tüketim toplumu ile uyum içine sokmaya çalışıyor.

Daha az, yoksa: “Kalıcı” stratejileri, daha önceden varolan paradigma ve teknolojiler ile geliştirme savaşı.

Bu durumda yeni bir strateji önermemize müsaade edin. Çok daha az için daha fazla: Kültür açısından bakıldığında herhangi bir suçluluk duygusu olmadan, bugüne kadar olan tüm trendler kadar zengin ve rahat olan kalıcı bir yaşam tarzının geliştirilmesi olarak görülebilir. Görünen o ki dünya çapında tüm aydınlatma tasarımcıları, sürekli olarak metrekare başına düşen Watt hesabını yaparak yüzyıllardır aynı teknoloji ve denenmiş aydınlatma çözümlerini kullanmaktan yoruldular. Aydınlatma tasarımcıları, mimarlar ile birlikte çalışarak yeni ve yaratıcı tasarımlar geliştirmek için her çıkan yeni teknolojiye, lambaların yeni kullanım alanlarına ve fırsatlara seviniyorlar. Yaşam kalitemizden ödün vermeksizin kalıcı tasarımlar yapmak istiyorsak mesleğimizde yer edinmiş olan kapsamlı düşünce kalıplarını değiştirmeliyiz. Ancak bunun için metre kare başına tespit edilmiş Watt değerlerini sağlamanın dışında bir görüşe ihtiyacımız var.

Keyfi değişkenliği ve karanlığı mükemmel bir fenomen olarak görme Bina teknolojisi ile ilgili olarak “kalıcı tasarım” konusuna yönelik yapılan farklı girişimlerle, bina teknolojisi, tektonik temelli “izole edilmiş üstü kapalı yapılar: Insanlara karşı doğa” prensibini terkediyor ve binaları, enerji ve kaynakları üzerinden çevrelerindeki eko-sistemler ile sürekli alış veriş içinde olan canlı dinamik organizmalar gibi görmeye başlıyor. Bina tasarımı yapan planlamacıların her iç mekânda ve de ışık ve hava açısından kesin eşit değeri olan bir ekolojik ortam yaratma duygularının üstesinden gelmeleri gerekir. Doğal değişkenler keşfetmeleri ve bunları iyice incelemeleri gerekmektedir.

Aydınlatma açısından bu şu anlama geliyor: Onlarca yıldır süregelen, sabit kullanımlı ışık tekniği ürünlerinde bulunan, açığı kapatacak ve değişiklik gerektiğinde bu değişikliği yapacak herhangi bir işleve sahip olmaksızın, önceden belirlenmiş performans beklentileri içindeki eski “kendisini kanıtlamış metodları” umursamamak demek. Aslında, ışık ve gölge desenlerini, değişken renk yelpazesini, optik desenleri ve dinamik değişimin diğer biçimlerini, doğada görüldüğü gibi keşfetmek gerekir.

Medya cepheleri, renk dinamiği ve bilgi bombardımanı altında olunan bir zamanda az ögeler taşıyan kalıcı konseptlerle başarılı olmak mümkün mü? Aşırı renklerin hâkim olduğu bir zamanda toplum “az ile daha fazla” konseptine hasret duyuyor olabilir. Sadece tasarımcının yaratıcılığı gerekli...

Karanlık muhteşemdir. İnsanlara ışığı görmelerine yardım eder. Planlamacılar bundan korkmamayı öğrenmelidir. Değişkenlik, planlama ve konstrüksiyon aşamalarından geçtikten sonra mekânı canlandırır.

“Ortalama Lux değerlerinin basitliği”

Neden bir binanın her köşesi önceden belirlenmiş aydınlık derecelerine göre aydınlatılmalıdır? Neden mimarlar mekân ve yapılarını, belli aydınlık dereceleri olan kesin ve eşit orantılı ortamlarda olan kompozisyonlar olarak görür?

Neden normlar tüm bu basit görüşü destekler? Modern ofisler korkunç iş yerleridir. Çünkü buralarda hiçbir değişiklik yoktur. Aydınlatma, havalandırma, mobilyaların ergonomisi, ses seviyesi ve artık sanatsal bir biçimde kullandılar ve keyifli kontrastlar, parlaklıklar ve algılanabilir aydınlıklar yarattılar. Eğer Philip Johnson ve Mies van der Rohe iseniz ve Seagrams binasındaki Four Seasons restoranını tasarlıyorsanız, bunların hepsi çok güzel. Ancak geri kalan bizler gibi bütçelere bağlı ticari ve temsili projelerle çalışanlar, için basit Rigip ve akustik panelleri, uygulamalarda kullanacağımız yegâne malzemeler. Kullanılamayan malzeme ve birçok mimarın “görünmeyen ışık kaynaklarına” (sıva altı yerleştirilebilen downlightlar) olan kalıcı istekleri; kontrast, parlaklık ve algılanabilir aydınlık gibi araçları birçok tasarımcının repertuvarından neredeyse tamamen sildi.

Hotel Puerta America, Jason Bruges Stüdyo: Tasarlanan bir duvar sistemine entegre edilmiş ışık kaynağının olağanüstü örneği, yol açıcı kumanda sistemini de gözler önüne seriyor. Entegre edilmiş kameralar buradaki insanın hareketlerini algılıyor ve “dijital” gölge efekti animasyonları yaratıyor.

Four Seasons Restoranı: Richard Kelly’nin aydınlatma tasarımı ve Edison Price’ın lambaları. Altmışlı yılların uluslararası tarzının çok güzel bir örneği. Kullanılan ince malzeme ve olağandışı geometrik kompozisyonları öne çıkarmak için lambalar görünmeyecek şekilde monte edilmiş.

Abu Dhabi Louvre: Jean Nouvel, İran Körfezinin yakan güneşinden korumak için üzeri perfore edilmiş kubbe biçimli bir yapı tasarladı. Perforasyonun organik deseni ile günışığının yapıya girişi zayıflatılıyor ve kubbenin altında bulunan yapılar üzerinde büyüleyici ışık desenleri oluşturuyor.

Postmodern yaklaşımlar, problemi daha da artırdı. Burada görünen ışık kaynakları kitsch olarak nitelendirilebilecek eskiden kalma objeler olarak görüldü.

“Görünmeyen” ışık kaynakları ise yine de “gerçek aydınlatma” için kullanıldı. Bu duruma göre bazen aşırı miktarda görünmeyen sıva altı lambalar kullanıyoruz ki bunlar ışığın %50’sini yok ediyor. Aslında bu çoğu zaman ümitsizce bir dizi dekoratif sarkan ve duvara monte edilebilen lambalarla sunulması gereken lambaları “görünmez” hale getirmeyi denemekten başka bir şey değil. Her ikisi de 19. yüzyılda kullanılan gaz lambalarının taklit edilmesine dayanıyor. LED aydınlatmasının en büyük avantajı, LEDlerin artık sayısız yepyeni biçimlerde sunulabiliyor olması. Örneğin, ışığına kamaşmadan doğrudan bakılabilen minicik nokta biçimli ışık bilgisayar önünde çok uzun süreler kaldığımız için hatta ofiste çalışanın bakış noktası öyle sabit ki, insanın elinden tüm doğal yapısı alınmış. Birçok ticari ve eğitim projesi de aynı kadere maruz kaldı. Yukarıda tanımlanan “çekiciliğin çalınması”nın en etkili sorgulama biçimi olarak kabul edildiği de ayrıca ironikdir. Binalarımızın kullanıcılarına gerçekten işkence yapıyoruz.

Atalım şu Downlightları Altmışlı yılların modernist mimarları, birlikte çalıştıkları ilk aydınlatma tasarımcıları ve lamba üreticileri ile, görsel odağı, cesurca oluşturdukları geometrik biçimleri ve şaşalı malzemelerine yönlendirmek ve burada kalmasını sağlamak için, görünmeyen ışık kaynakları geliştirdiler. Ayrıcalıklı mimarilerini kaynaklarından, ultra kompakt düz lamba veya lamba panellerine kadar giden çeşitlilik. LEDlerle aydınlatma tasarımları, ışığı bir malzeme olarak görebiliyor böylece kendinden ışık veren mimari ögelere yeni biçimler katabiliyorlar.

Buradaki asıl sorun, enerji tasarrufu ile ilgili yeni fikirleri, yapı sahibinin beklentilerine ve zamana uymayan norm şartlarının sınırlarına dâhil etmek. Bir başka sorun ise daha pragmatik. Zaman ögesi mimari planlarda nasıl dokümante edilir? Temel soru şu: Aydınlatma tasarımcıları olarak kullanıcının bir mekân içindeki geçici deneyimini az lamba kullanarak nasıl zenginlefltirebiliriz?

Selam Bill Gates: Aydınlatma tasarımı artık arayüz tasarımına dönüşüyor Doğası itibariyle mimari, doğal çevresi ile ilişkili. Yine de mimarinin ilgilenmesi gereken gayet değişken bir ortam var ki bu da dijital dünya. Bugün binalar artık sadece hava şartları ve doğal afetlerden koruyan yapılar olarak değil, aynı zamanda dijital içerği olan portallar olarak da görülmeli. İnsanların yaşadığı dünya ve dijital dünya arasında içeriği bol olan değişken portallarda yeni aydınlatma teknolojileri ve medya gösterimleri nasıl yapılacak? Binalar, içinde oturanları ile veri alış veriflini nasıl yapacak? Aydınlatma tasarımcıları kısa bir süre sonra bir dizi yeni teknolojileri edinmek zorunda kalacak. Bunlara OLEDler, düşük ve yüksek çözünürlüklü video ekranları, “Dijital Content Server” olarak adlandırılan veriyi güven altına alma ve dağıtmaya yönelik sistemler ile interaktif yer temelli kumanda sistemleri ve bunların bant genişliğinde genel olarak kullanılan araçlarını temin etmek zorunda kalacaklar. Aydınlatma tasarımcıları, bina cephelerine fotovoltaik tesisleri de entegre etme konusunda gayet iyiler. Işık sanayisinde kaliteli inovasyonlar çok az olduğu için aydınlatma tasarımcıları giderek yapı öne çıkacak şekilde aydınlatma veya renk üzerine gelecek ışığı azaltmak daha küçük kapasiteli lambalarda aynı görsel efekti sağlıyor mu? Canlandırılmış bir alanı olan mekân daha doğal görünebilir mi?

Tiyatroda görev yapan aydınlatma tasarımcısı ile mimaride çalışan aydınlatma tasarımcısının geniş bir alanda kesişmesi nedeniyle, ço€u ışık uzmanı bu tür dinamik tasarım stratejileri ile bafledebiliyor.

Deneyim tasarımcısı (eskiden ışık tasarımcısı olarak bilinirdi) Dijital olarak kumanda edilen akıllı aydınlatma sistemleri giderek ucuzluyor ve yaygınlaşıyor.

Günışığının akıllıca ve yaratıcı biçimde kullanımı, mimaride daha fazla yerini alıyor. Bu nedenle tasarımcıların artık ZAMANIN dinamik ve deneyimlenir ögesini, düşünce biçimlerine tekrar dâhil etmeleri gerekiyor. Mimari bir kompozisyon, dinamik bir sahne olarak sınıflandırıldığında ortaya birçok soru çıkıyor. Bir alan ne zaman karanlık olabilir? Ne zaman aydınlık olmalı? Aydınlatma dış ortama gore mi yapılmalı? Bir renkten bir diğerine geçişte rengi sahibi müşterilerinin ihtiyaçlarını karşılayabilmek amacıyla teknolojiye güvenmek zorunda kalıyor. Ancak tüm bu teknolojilerin mimariye en sert kalıcılık şartları altında entegre edilmesi lazım. O zaman, mimariye entegre edilen ve gerçekten A’dan Z’ye kadar kalıcı olacak şekilde geliştirilen medya sistemleri sonunda neye benzeyecek?

Sonuç Medya tasarımının yeşil yapı teknolojileri ve sistemleri ile kesiştiği nokta, tasarımcı ve üreticiler için aynı inovasyon şansı zenginliğine sahip bir geliştirme alanı sunuyor. Bir sonraki bina jenerasyonu, enerji ve ışığı doğal değişim sistemleri ile tasarruflu kullanan canlı ve nefes alan organizmalara benzeyecek. Binaların dinamik değişkenliği yoğun ve dijital içeriği çok olacak. Aydınlatma sistemlerinin geleceği hiç bu kadar iyi olmamıştı.

GreenPIX “Zero Energy” Media Wall, Simone Giostra & Partners:

GreenPix projesi, sanatsal olarak camdan oluşan bir bina cephesine sanatsal olarak entegre edilmiş fotovoltaik güneş hücrelerine dayanıyor. Her panel arkadan bir LED pikseli ile aydınlatılıyor. Gün içinde hücreler gerekli enerjiyi topluyor ve geceleri “düşük çözünürlükle” yapısal video efektlerle aydınlatılıyor.

Dergide s. 74.