Eyvah... Yeşile dönmüş!

Metin: Deborah Burnett

Geçen Eylül ayında Barack Obama’nın Birleşmiş Milletler önünde yaptığı konuşmasını izlemek için televizyonu açtığımda Başkanın hastalıklı görüntüsü ile dehşete kapıldım. Ekranda, genç, canlı ve sağlıklı bir dünya liderinin güçlü mesajını dinlemek yerine, karşımda gözlerinin altındaki halkaları belirgin yeşil bir yüze sahip, aslında sesi ve enerjik duruşu Obama’ya benzeyen ancak çok daha yaşlı, zayıf ve hastalıklı görünen bir kişi duruyordu. Konumuz: Algılamanın karışık sinyalleri.

Karizmatik dünya liderini güçlü sesiyle, çok önemli bir konuşması sırasında dinlerken çok şaşırdım. Ekranda gördüğüm Başkan Obama, bir gün önceki başka bir konuşmasında ekranda gördüğüm aynı sağlıklı ve canlı adam değildi. Karşımda, koyu yeşil, aşırı yansıma yapan bir mermer duvarın önünde duran hayaletimsi yeşil suratlı ve yüzünün matlığı ve gözlerindeki donukluk ile genel olarak herkesin bedensel bir hastalık veya rahatsızlık yakıştıracağı hastalıklı görünen bir adam duruyordu.. İnanamıyordum ama kısa bir süre sonra eski televizyonumdan kaynaklanan bir algı bozukluğu olmadığını, yoğunluk nedeniyle işini tam yapamamış olan bir aydınlatma ekibinin eseri olduğu anlaşıldı. Bu duruma hele hiç inanmak istemiyordum. Siyasetçilerin medyayı amaçları için kullanmayı bildikleri ve sadece bu araç ile seçim davranışlarını yönetebildikleri bir zamanda, aydınlatma tasarımcılarının genel hataları yapmış olmaları ve suni ışığın insan cildi üzerindeki etkilerine dikkat etmemiş olmaları büyük bir hataydı. Aydınlatma tasarımcıları, mermer duvarın yansıma ve parlama yapan yapısı için ışık seviyesini doğru belirleyememiş ve “evrimleşmeye”

Duygusal ve fiziksel şartlarımızı oluşturmadaki hataları görmek için yüz rengimizde hangi değişikliklerden faydalandığımız üzerine yapılan bir çalışma, en son bilimsel araştırmaların temelini oluşturuyor. Optik fotoreseptörlerin nasıl ve neden cilt altındaki hemoglobinin tayfa duyarlı olduğuna işaret eden en yeni örnekler, bize suni ışığın insan cildinin görüntüsüne nasıl etki ettiğinin yeniden incelenmesi gerektiğini gösteriyor. Ancak çok az aydınlatma tasarımcısı, fizyolojik tepkiler ile duygusal ve biyolojik durumumuzu oluşturan ve cildin göze çarpmayan renk değişimlerini öne çıkartmak için çevredeki her tür ışığı kullanma konusunda istekli görünüyor. Şu sıralar yapılan araştırmalar, yüzde ortaya çıkan ve göze çarpmayan renk değişimleri ile sağlık durumumuzu anlama metodunu destekliyor. Kısa bir süre önce Hollandalı bir araştırma ekibi, ciltte normalin üzerinde sarı ve kırmızı renk tonlarının sağlıklı bir görüntüye işaret ettiğini kanıtladı (2). Bir başka araştırma ise cildin görüntüsünün görsel olarak yorumlanması ile fizyolojik ve duygusal duruma bağlı “renk değişimlerine” odaklanıyor. Son yıllarda birçok önemli incelemenin, insanların nasıl ve neden cildin görünür renk değişimi işaretlerini aradığı konusunda kanıtlara dayanan spekülasyonlara neden olduğunu gözlemledik. Evrimsel açıdan bakıldığında, bu tür bir davranış, insanın var olma ihtiyacından kaynaklanıyor. İnsanoğlu, birlikte yaşadıklarının yüzlerinde, duygusal durumlarına, üreme yeteneklerine ve genel sağlık durumlarına işaret eden sinyaller arıyor. İnsan, birlikte yaşadığı diğer insanlara, bedensel ve ruhsal olarak sağlıklı olduğuna dair görsel bir işaret vermeye çalışıyor. Karşıdaki kişinin yüzünden bir şeyleri anlama konusunda ise hepimiz deneyimliyiz. Aldatma, mahcubiyet ve doğal şaşırma gibi ifadeleri anlamak, açıklık getirmek ve ayırt etmek için yüz renginin ince sinyallerini anlamada ustayız. Tıp uzmanları tarafından hemen anlaşılan cilt rengindeki değişikliklerin, karakteristik işaretleri doğal olarak var ve sadece insanlara mahsus sözlü olmayan bir iletişim şekli olarak kabul ediliyor. Aktarılan bilgi ise gerçekten müthiş. Çünkü bu bilgi, bir kişinin davranışının arkasında yatan nedenlere, sağlık durumu ile üreme durumuna işaret ediyor. Soluk kül grisi bir beniz, zayıf bir kalp ve beyin enfaktüsünün işareti olabilecek iken, yanakların giderek pembeleşmesi ve kızarması utancın işareti. Mavi kırmızı yüz rengine sahip bir kişi ise büyük bir ihtimalle sana yaklaşmakta olan öfkeli ve saldırıya hazır olan tehlikeli bir kişi! Hayat arkadaşı seçimi söz konusu olduğunda tabiat ana, türümüzün üremesini devam ettirmesi için yine çok ince bir cilt rengi değişimi öngörmüş. Yine kısa bir süre önce yapılan bir araştırmaya göre çiftleşmeye hazır olduğunun ve üretkenliğinin göstergesi olarak bir kadının dudaklarının kırmızılaşması, kesinlikle çevredeki ışığa bağlı, çünkü ancak bu şeklide renk değişimi anlaşılıyor.

Herkes içgüdüsel olarak, gerçekten şaşırmış olan biri ile şaşırmışlık duygusunu taklit eden birini fark edebilir. Ancak bunu içgüdüsel olarak nasıl yaptığımızı hiç düşündünüz mü? Bunu beden dilini anlamamız sayesinde yapabiliyoruz.

ARAŞTIRMA Algılamanın karışık sinyalleri 71 neden olacak bir görüntü oluşturmuşlar ve konuşmacının niyetini değerlendirmeye imkân verecek uygun bir biyolojik sinyal yaratamamışlardı.

Bir kişi gerçekten şaşırmış ise, normalde yüzünün rengi soluklaşır, kısa bir süre nefes alış verişi yavaşlar ve kandaki karbondioksit miktarı artar. Bu metabolik ve fizyolojik tepki sayesinde cilt hafif mavimsi görünür. Şaşırmaya neden olan etken kan basıncını hafif düşürür ve sonra cildimiz, ırka bağlı melatonin konsantrasyonundan bağımsız olarak hafif bir mavi renk alır. İzleyen için şayet çevredeki ışık koşulları yüzdeki bu renk değişimlerini örtmüyorsa, bu tür görsel işaretler açıktır ve anlaşılır. Yanlış yorumlamanın sonuçları çok farklı olabilir. Işık ortamının olumsuz koşullarının gerçek yaşamdan en başarılı örnekleri polisin müdahale ettiği ortamlarda görülmektedir. Duygusal nedenlere bağlı olarak ve dengeli ışık ortamının olmamasından dolayı yüz renginde değişikleri doğru okunamamaktadır.

Tıbbi tanı koyma esnasında yüzdeki, göze çarpmayan renk değişiklikleri kötü bir sağlık durumuna işaret eden önemli bir göstergedir. Ancak, eğer doktorun muayenehanesinde bu işaretleri ışıktan dolayı doğru okumak mümkün değilse ne olacak? “Dört yaşındaki oğlum yüzü hafif ancak ölmüş görünümü veren soluk lavanta ve gri karışımı bir yüz rengi ile yere düştüğünde yaşadığım paniği hiç unutmayacağım” diyor arkadaşım Helen ve oğlunun yoğun migren paniğini anlatıyor. “Bugün biliyorum ki, eğer o sabah mutfağıma giren doğal ışık olmasaydı, oğlumun yüzünün aldığı grimsi rengi hiç fark edemeyecek ve doktorlara anlatamayacaktım. Böyle bir işaret olmasaydı oğlum, doğru teşhis konulana ve ilaçlar verilene kadar sayısız muayeneden geçecek ve taşıyamayacağı ağrılarla boğuşmaya devam edecekti” diyor. Birçok hastalığın görüntüsünde olduğu gibi, kötü ışık ortamları nedeniyle çoğu zaman hastalığın tanısını koymaya yardımcı olan yüz rengi, atlanıyor ve hatta görülemiyor. İşte biz mimar ve tasarımcılar, ciltteki renk değişimlerinin doğru okunamayacağı türde ışık ortamları yaratıyoruz.

Yüzdeki renk değişimleri evrimsel gelişimimizi ve insan yüzünde diğer türlere göre neden tüylerin olmadığını açıklamada da bir rol oynuyor. Rensselaer Politeknik Enstitüsü Doçentlerinden Dr. Mark oluşan görsel algı sistemimizin eşsiz olduğunu anlatıyor. Kandaki oksijen artışı ve oksijen konsantrasyonundaki değişiklik ile cildin göze çarpan renk değişimlerini yorumlayabiliyoruz. Artış ve yoğunlaşma değişiklikleri ile sürekli değişebilen fiziksel durumumuz ve bazı durumlara gösterdiğimiz duygusal tepkiler kısmen ortaya çıkıyor.

Reseptörlerimiz, orta derecelerdeki dalga boylarını (yeşil) koni hücrelerini hareket ettirmede çok başarılı ki bu da derideki kırmızı tonları çok daha fazla algılamamızı sağlıyor. Şekil 1’de gösterildiği gibi oksijeni azalan hemoglobin, “cildin yeşil tonlarda görünmesine neden oluyor” açıklıyor Mark. Buna göre kişinin kötü durumda olduğu ve bedensel olarak zayıf bir durumda olduğu kanısına varılıyor. Bunun dışında Changizi, insan gözünün tayf hassasiyetinin en üst seviyesinin ilginç bir şekilde yaklaşık 535 ile 562 nm ‘ye ulaştığını ve deri yansıma eğrisinin 550 nm ile doğrudan kırmızı ve yeşil koni hücreleri arasında bulunduğunu belirtiyor. Eğri “W” şekli ile hemoglobinin en hassas dalga boyunda olduğu yerde düşüşe geçişini gösteriyor.

Changizi’nin çalışması, insan cildinin özellik olarak kırmızı ve yeşil koni hücreleri arasında dalgayı andırır “W” biçimli eşsiz bir yansıma eğrisine sahip olduğunu ve bunu yine 550 nm’de oluşturduğunu gösteriyor. Bu “W” biçimi deri içinde, demir içeren oksijenli hemoglobinle oluştuğu için deriyi kırmızıya dönen bir yanma gibi algılıyoruz ki bu da tesadüfen kırmızı ve yeşil koni hücrelerinin tayf duyarlılığının ortasında bulunuyor ve bize doğuştan sahip olduğumuz deri rengindeki değişiklikleri yorumlama yeteneğini veriyor. Changizi: “koni hücre sistemimiz bir anlamda arada kalan renk değişiklikleri seviyesine daha hassas olduğu için cilt tonunda küçük tayf değişikliklerini tespit edebiliyoruz” diyor. İşte bunun için çoğumuzun yüzünde kıl ve tüy bulunmuyor.

Mark’ın kitabından alınan bir başka eğri (Şekil 2), kan bilgilerimizi görsel olarak nasıl algılayabildiğimizi ve bunu bedensel olarak dışarı nasıl aktarabildiğimizi gösteriyor. Böylece karşımızdakine sağlığımız ile ilgili görsel bir bilgi verebiliyoruz. Evrim süreci içinde tüm bu görsel işaretler iyi sağlık ve bedensel gücü temsil etti. Aynı zamanda yine karşımızdakinin duygusal niyeti konusunda açık bir resim çizebildik. Güç algılanan ancak son derece önemli olan bu renk değişiminin görsel işaretleri ile çiftleşme olanağını (3) yorumlayabildik. Bu sonuçları veren ilk araştırma öyle ilgi çekti ki artık birçok laboratuar, araç olarak erkeklerin en iyi üreme partnerini bulmak için, dişi partnerlerini ruj renklerine göre nasıl bilinç dışı

Changizi şu sıralar neden insanların yüzünün tamamen kıllarla kaplı olmadığını araştırıyor. Araştırmaları, insan yüzündeki renk değişimlerinin, karşısındakine gerçek duygusal niyetini açıklamanın bir aracı olduğuna dayanıyor. İyi satış yapan “The Vision Revolution” (Görme devrimi” adlı kitabında, yüzümüzün kıllı olmaması sayesinde yüzdeki renk değişimlerinin çok daha rahat anlaşıldığı ve yorumlandığını açıklıyor. Bunun dışında görsel renk algılamanın, cilt üzerindeki renk değişikliklerini anlamanın önemine ilişkin görüşlerini belirtiyor. Kitabında şöyle yazıyor: “Rengin kendisi, bir objeden yayılan tüm dalga boylarının (tayfın görülebilir bölümünde) karmaşık ışık dağılımını algılama ile ilgili. İnsanoğlu olarak, ışık miktarındaki renkleri görmek için değil, bazı obje ve yüzeyleri ve özellikle deri yüzeyindeki renkleri algılamak üzere evrimleştik” diyor.

Kısa bir süre önce Mark ile çalışması üzerine sohbet etme fırsatı buldum. Bana, “gözlerimizin, cilt tonunda ve renginde en küçük tayf değişikliklerini algılamak üzere geliştiğini” söyledi. Biz insanların, evrim sürecinde temel beklentimizden farklı bir ortam oluştuğunda, ışık yoğunluğu ve deri rengine göre bu farklılıkları hemen algılama konusunda bir hayli yol aldığımızı anlatıyor. Changizi kitabında, çubuk ve konilerden olarak seçtikleri konusunu inceliyor. Kırmızı renkli rujların dünya çapında bu kadar satılıyor olmasına hiç şaşmamak gerekir!

Profesyonel mimar ve tasarımcılar olarak doğal ve suni ışığın çevremizdeki yüzeyler üzerindeki etkisini algılayacak ve anlayacak nitelikteyiz. Hiç tereddüt etmeden, estetik açıdan istenilen sonuçlara ulaşmak için direkt, dolaylı ve difüz ışık ile tasarımlar yapıyoruz. Ancak estetik diye sunulan ışık çözümlerinin çoğu bedenlerimizin ihtiyaçlarına cevap vermiyor. Cilt rengindeki göze çarpmayan değişiklikleri algılamak ve okuyabilmek için beden ve beyinin, genel ışığın dengeli tayf dağılımı içinde hafif odaklanmış direkt ışıklı kontrast zengini ortamlara ihtiyacı var. Sadece bu şekilde, insanın yaşayabilmesi için ihtiyaç duyduğu cilt rengindeki göze çarpmayan değişiklikleri görebiliriz. Ayrıca, görülebilen duygusal tarafımızın tanınmasını sağlayan tam tayf ışığının dengesine de ihtiyaç duyuyoruz. Soru şu: Giderek yaygınlaşan yoğun mavi ışık kullanımı ile bugüne kadar ışığa bağlı olan cilt yüzeyimizde hangi sonuçları göreceğiz? Cildin göze çarpmayan ayrıntılarını fark etme yeteneğimizi, aşırı ışık altında seyretmemiz gerektiğinde heykellerin ayrıntılarını görmeyi kaybettiğimiz gibi kaybedecek miyiz? Henrik Clausen’in “Light and Communication” (Işık ve iletişim) başlıklı kitabında düşündüren resimler, bu sorunun ve durumu anlamanın ne kadar önemli olduğunu ortaya koyuyor.

Bu kitapta Clausen, doğanın direkt tam tayf ışığını daha çok dalga boyunda kaydırılmış difüz çevre ışığının kullanılmasının her tür yüzeyin en ince ayrıntılarını sergilemek için en uygun koşul olduğunu açıklıyor. Prag kentinde bulunan Charles köprüsünün üzerinde yer alan hareket dolu heykellerin fotoğrafları bu koşulu gösteriyor. Değişen bulut kaplı gökyüzünün gri ışık ortamında, kadın şekli hemen görülebiliyor. Buna karşın, difüz doğal ışık ortamında, figürün estetik kalitesini ve heykeltıraş tarafından çalışılmış hareketi, simetrik dengeyi ve heykelin yapısını gözden kaçırıyoruz.

Doğal ışık şartları değiştiğinde ve güneş ışınları doğrudan heykelin üzerine yansıdığında, karanlık gökyüzüne karşılık, sanatçının büyüleyici yaratıcı ruhunu algılayabiliyoruz. O zaman sanatsal ayrıntılar ile diğer figürleri ve ebediyen taşa işlenmiş konsantre hareketi algılıyoruz.

Aynı gözlemi kaya duvarlarının fotoğraflarında yapabiliriz. Tam odaklı direkt tayf ışığı olmaksızın taş duvarın veya heykelin giysisinin göze çarpmayan ayrıntıları kayboluyor. Bunun sonucunda biz gözlemleyiciler, cilt rengindeki değişikliklerin gerçek önemini nasıl yorumlayamıyorsak objelerde saklı mesajları da göremiyoruz. Bunun dışında Clausen, difüz ışığın kullanımı ile “gözlerimizin ayrıntıları fark etme yeteneğini kaybettiğini ve daha çok, resmin büyük kısmına, geneline odaklandığını” söylüyor. Sadece direkt, odaklı ışık var ise, bütünü kapsayan küçük ayrıntıları fark edebiliyoruz.” Taş duvarın direkt ışık ile öne çıkartıldığı resimlerde, her bir taşın derinliği ve yapısını, çekirdekli yüzeyini ve birbirlerine göre boyutlarını kolayca görebiliyoruz. Böylece izleyen kişiye taş duvarın açık ve ayrıntılı bir resmi sunulmuş oluyor. İnsanın ayrıntıları her şeyde görme ihtiyacı doğal olarak bilinçaltımızda varmış hissi uyandırıyor. Yüzün özelliklerini de aynı şekilde görmeye çalışıyoruz. Retinanın haritasını oluşturma üzerine sürmekte olan araştırmalar gerçekten yüzlerde gizli bilgileri okumaya programlamış olduğumuzu gösteriyor. Smith- Ketterwell Eye Research Institute’dan Dr. Christopher Tyler birkaç sene önce, beyinde daha üst bölgede olan görsel korteksin V3A ve V4d olarak sınıflandırılan belli bölümler olduğunu ve yüzdeki bazı göze çarpmayan uyumsuzlukların tanımlanmasında bunların sözsüz iletişim aracı olarak yardımcı olduğunu keşfetti. Bunun dışında cildin göze çarpmayan, ışığa bağlı renk değişikliklerini biyolojik ve evrimsel ihtiyaçlar açısından tanımlamak, parasal konularla ilgili olabilir. Yapılan davranış ve tüketim araştırmalarının çoğu, gıda maddelerinin seçimi sözkonusu olduğunda, sebze, meyve ve ette renk değişikliklerinin algılanması, gıdanın durumunu belirlemek için dünyanın her yerinde bilinen bir araç olduğunu gösteriyor.

Burada, deri ve et üzerinde renk değişikliklerinin olmaması halinde hangi ekonomik etkiyi yaratacağı hakkında gerçek bir hikaye verilmektedir. “Epigenetik tasarım” konulu seminerlerimden birine katılan bir bayan tasarımcı ortağının, Boston’daki Irish Pub’ın tasarımı ile nasıl görevlendirildiğini anlatıyordu. Pub muhteşem yemekleri, iyi biftekleri ve tabiki İrlanda’nın yeşil hâkim ulusal bayrağının asılmasıyla biliniyordu. İrlanda konusunda kalmak için tasarımcı tüm mekânlar için ve de duvar, masa örtüleri ve perdeler için doygun ve tek renkli bir yeşil renk şeması geliştirdi.

Maalesef tasarımcı, et ve deri üzerine yansıyan ortam ışığının oluşunu ve bunun görsel ve finansal etkilerini bilmiyordu.

Yenilenen Irish Pub’ın yeniden hizmete girmesinden bir hafta sonra üç metre büyüklüğündeki, yüksek yansımalı yeşil metal çerçeveli pencere kasalarının binanın güney cephesinde kullanılmasının tamamen yanlış olduğu kanısına vardı. Irish Pub’ın sahipleri panik içinde kendisini aramış ve müşterilerin yeni şarküteri alanına girdiklerinde midelerinin bulandıklarını söylemişlerdi. Ancak en kötüsü satışların aniden düşmeye başlamış olmasıydı. Özellikle yeşil pencere kasalarının tam karşısında bir kasa içinde bulunan et ürünlerinin satışı bundan etkilenmişti. Evet, doğru tahmin ettiniz. Yeşil metal yüzeyden yansıyan güneş ışınlarının çevredeki yüzeylerden gelen yansıma ile et üzerinde istenmeyen metamerinin en kötü örneği.

Çekoslavakya’nın Prag kentindeki Karls Köprüsü üzerinde yer alan heykel. Difüz ışıkta heykelin estetik kalitesi gözümüzden kaçıyor. Güneş ışınları doğrudan heykelin üzerine yansıdığında ayrıntıları çok daha iyi görebiliyor ve hareket ve heykel üzerindeki dokuyu fark edebiliyoruz.

Wikipedia bu terimi “Optikte metameri, belli bir ışık türünün farklı tayfları insanlarda aynı renk etkisini bırakması” olarak açıklıyor.”Metamer, bir rengin farklı ışık kaynakları altında farklı ton/renklerde görünmesine verilen genel isim.” Bu efekt otomatik olarak negatif değil. Yüzey ve görsel algılamanın arasındaki farklılık, özellikle lambalardan gelen ışık, düz ve difüz olduğunda görülüyor. Bu da kısmen ışık kaynağının eşit olmayan tayfsal ışık dağılım eğrisi ile oluşuyor.

İnsan retinasının eşsiz hücre özellikleri de yüzeylerin renk kaymalarını algılamamıza yardımcı oluyor. Uzun zamandan beri gözlerimizin iki farklı foto reseptör türüne sahip olduğunu biliyoruz. Çubuk ve koni hücreleri. Her gözümüzde yaklaşık 120 milyon olan çubuk hücreleri ışığa çok hassas ve az ışıklı ortamlarda çok iyi işlev görüyor. Her gözümüzde yaklaşık altı milyon koni hücresi var. Algılama tekniği açısından en çok koni hücreleri çalışıyor. Bunlar aydınlık ortamlarda çok iyi çalışan ve üç çok üstün hücre türünden oluşan renklere hassas hücreler. Tayf açısından ışığın farklı dalga boylarına tepki gösterirken, sonsuz renk olanakları sunmak için birbirleri ile uyumlu bir şekilde çalışırlar.

Koni hücrelerinin ilginç bir görevi ise mevcut ışık ortamlarına bağlı olarak çevre renklerini ayırt etmek ve doğada görülen göze çarpmayan ve yüz cildimize yansıyan renk kaymalarını anlamaktır. Keşke Sayın Obama bu yeşil duvar önünde konuşmasını yaparken, öğlen tatilinde olsaydınız!

(1) Yuka Sasaki, Wim Vanduffel, Tamara Knutsen, Christopher Tyler and Roger Tootel SYMMETRY ACTIVATES EXTRASTRIATE VISUAL CORTEX in HUMAN and NON HUMAN PRIMATES Conference Proceedings National Institute of Health January 13, 2005 (2) Stephen et al. FACIAL SKIN COLORATION AFFECTS PERCEIVED HEALTH of HUMAN FACES International Journal of Primatology (2009) 30: 845 - 857 (3) Jones, Doug et al . SEXUAL SELECTION PHYSICAL ATTRACTIVNESS and FACIAL NEOTENY Current Anthropology ( 1995 ) Vol 36: 5: 723- 748

Algılamanın karışık sinyalleri 73

Dergide s. 70.