Gökyüzüne uzanmak - yukarı çıkışta yolunuzu aydınlatın

Metin: Thomas Schielke

Asansörler için aydınlatma konseptleri.

Taşıma tekniğinin mükemmelleştirilmesi ile asansörle iniş çıkışların neredeyse hissedilmez olduğu ve kompakt taşıma ortamlarının giderek rasyonelleştirildiği günümüz dünyasında, aydınlatma sayesinde dinamizm tekrar okunabilir hale getiriliyor ve bu sayede asansörlerde kalış süresinin kalitesi ve insanın kendisini iyi hissetme duygusu artırılabiliyor.

1958 yılında Brüksel’de gerçekleştirilen dünya fuarında Atomium’un belirli seviyelerine ulaşmak için asansörü kullanan ziyaretçiler asansördeki alanın muhteşemliğinden çok etkilendiler. Asansör kabininin tepesinde yer alan pencere ve hemen yanına monte edilen ve yukarı, asansör boşluğuna bakacak şekilde yerleştirilen lambalar sayesinde, ziyaretçiler dinamiği görsel olarak da deneyimleme şansına sahip oldular. Bu mekan deneyimi artık çok az yaşanıyor. Önceleri asansörler merdiven boşluklarına entegre ediliyor ve kabinler çevreyi izleyecek şekilde tasarlanıyordu.

Dolayısıyla iniş ve çıkış süresince mekan değişimi de algılanabiliyordu. Daha sonraları, asansör kabinleri izole edilerek bir asansör boşluğuna yerleştirildi ve kabin duvarları masif gövdelerden oluşturuldu. Dolayısıyla hareketin görsel algılanması sadece geçilen katları gösteren ekrandaki numaralarla sınırlandı.

Giriş olarak asansörler Zemin katında asansör için sadece küçük bir ön alanın olduğu yerlerde bina girişleri pek gösterişli olmuyor ve bu gösteriş kendisini ancak asansör kapılarının arkasında ve her bir katın fuayesinde gösteriyor. Asıl girişin, yer altındaki garajdan itibaren yapıldığı başka yerlerde bina kendisini, park alanındaki yangına dayanıklı kapılardan geçtikten sonra ulaşılan asansörde gösteriyor. Dış ve iç alanlar arasındaki geçişleri kaldırma gayreti içinde mimar, asansör kapısında mekan dinamiğinin önemli noktası ile karşı karşıya geliyor.

Yapı tarihi içinde ışık alan merdivenlerin oluşturulması konusunda çok sayıda örnek olmasına karşın, asansörler için eşit bir pozisyon henüz ok. Vittorio M. Lampugnani “Dikey. Asansör, Yürüyen Merdiven, Dizi kabinli asansör. Dikey Taşımanın Kültür Tarihi” başlıklı kitabında asansörü, çoğu zaman mekan deneyimi eksik olan teknik açıdan mükemmel bir obje olarak tanımlıyor. Değişiklik taşıyıcı parçanın atriyum içine yerleştirilmesi veya cam ile çerçevelenmesi ile başlıyor. Bu tür uygulamalarda duygular veya konforun yerine sansasyon ve sinirlerin uyarılması önem taşıyor.

Mekan hareketini deneyimleme Asansörde bir hareketi duyumlamak için iki yol var: Mekan değişikliğini gösterme veya hareketi simule etme. Birinci yöntemde kabin ve gidilen alan arasındaki değişikliği gösterme aydınlatma ile sağlanabilir. Çok hızlı hareket eden asansörler ve normal asansörler için ışık çözümlerinin dinamiği farklı değerlendirmesi gerekir, böylece hareketin dar alana uygun olarak deneyimlenmesi sağlanır.

Kabin içinde asansör hareketinin simülasyonu, dinamik ışık ortamları ile görselleştirilebilir. Farklı ışık senaryoları ile asansöre binme, hareket etme, yükseklik değişikliği ve varış olgusu iletilebilir. Daha önceden tanımlanan ışık senaryo çeşitleri ile ışık yönetilebilir. Yapı sahibi günlük kullanımda ve özel etkinliklerde farklı ışık ortamlarını seçebilir veya zaman zaman bina ile etkileşimli ortamlar yaratabilir. Girişten en üst kata kadar giden birbirine bağlı mekan konseptlerinin, planlamanın erken aşamasında; mimarlar, aydınlatma planlamacıları ve asansör teknisyenleri ile birlikte çalışılması gerekir. Binanın girişini ve asansörünü ilişkilendiren projeler henüz çok az. Aşağıdaki asansör örneklerinde asansör boşluğu aydınlatması, sanatsal ilişkilendirme, ışıksız alanlar ve dinamik projeksiyonun entegrasyonu gibi geniş bir yelpaze gösteriliyor.

Işıklandırılmış asansör boşluğunda bir cam küp Münih’te bulunan Pinakothek der Moderne’de ışık sadece merkezde yer alan daire biçimli odaya değil, hemen bu odaya bitişik asansör içindeki alana da hakim. Stephan Braunfels etkileyici merdivenliği ile Münih Müzesi’nin tüm alanlarını, bu günışığı alan daire biçimli odaya bağlıyor. Asansörün mimarisini benzer bir yaklaşımla işliyor ve asansörün izlediği yolu şık bir yukarı çıkış olarak sahneleştiriyor. Camdan yapılmış üstü açık asansör kabininden yukarı doğru bakılabiliyor. Asansör boşluğunun arka iki kenar köşelerine yerleştirilen iki boy yüksekliğinde sıralanmış flüoresanlar ile alan aydınlık difüz bir ışık içinde görülüyor. Asansör boşluğu duvarları ile asansör arasındaki geniş tutulmuş mesafe sayesinde asansör içinde çok daha rahatlatıcı bir mekan duygusu yaratılıyor.

Işık sanatı Amerikan aydınlatma sanatçısı James Turell’in uygulaması, sadece asansör boşluğunun dışardan görülebilirliğini artırmıyor ayrıca ince ve belirgin bir renkli ışık çizgisinin oluşmasını sağlıyor.

Dikey giden ışık bandı sayesinde Dresdner Bankası’nın 1970’li yıllarda inşa edilen Gümüş Kulesi ile bitişiğindeki 2003 yılında yapılan Gallileo Gökdeleni arasında geceleri bir görsel bağlantı sağlanıyor.

Gallileo Gökdeleni’nde asansörün önündeki lobiler zeminden en üst kata kadar toplam 130 metre boyunca renkli olarak ışıklandırılmış. Üzerinde yürünebilen cam taban plakalarının altına yerleştirilen farklı renklerdeki flüoresanlar görülmüyor ve yayalar sadece renklerin etkisini algılıyorlar. Banka çalışanları, geleneksel yöntemle aydınlatılmış asansörlerden çıkarak difüz aydınlatılmış bir mekana giriyorlar ve herhangi bir malzemesi olmayan zemin üzerinde hareket ediyorlar. Cam yüzeylerin gece oluşturduğu yansımalar bir kat daha artarak atmosferi zenginleştiriyor ve kentin oluşturduğu ışıktan halıya benzer görüntünün üzerine çıkıyor. Renk değişimi uzun zaman diliminde yumuşak geçişlerle gerçekleşiyor.

New York’un 5. caddesindeki bir ofis binası için James Turrel, farklı bir ışık uygulaması gerçekleştirdi. Asansörlerin kapı çerçevelerine uyguladığı ışık ile lobinin yan duvarlarındaki ışık yüzeyleri birbirine kontrast oluşturuyor. Bu konseptte Turrel, ışık çerçeveleri sayesinde önce lobi sonra asansör kabinine bakış sağlıyor. Turrel’in çalışmalarına tipik olarak ışık tekniği burada da gizlenerek uygulanmış ve sadece difüz, yavaşça değişen ışık çizgileri asansör bekleyenler üzerinde etki uyandırıyor.

Işıksız Mekan Paris’in Champs Elysees caddesinde geçen sene açılışı yapılan Louis Vuitton Mağazası için Danimarka’lı Aydınlatma Sanatçısı Olafur Eliasson, asansörü boş bir mekan olarak tasarladı. Böylece mağazada sunulan çeşitli lüks ürünlere ve mağazanın görsel ve akustik çekiciliğine karşı

PRATİK TASARIM KONULARI Asansörler için aydınlatma konseptleri bir zıt kutup oluşturdu. “Votre perte des sens“ (Duyuların kaybı) olarak adlandırdığı çalışması asansörü dışa açılımın bir teknik yapı parçası olarak değil, bir tür geri çekilişin konsepte dayandırılarak oluşturulduğu bir mekanı olarak yorumlanıyor. Eliasson’un tasarladığı asansörlerde ses absorbe edilmiş. Kabin duvarları neredeyse tamamen siyah yüzeyler kaplı ve farklı yansıma dereceleri gösteriyor. Çalışanların ışığı dahil, aydınlatmanın olmadığı bir asansör alanına müşteriler sokuluyor.

Alışveriş yapanlar burada lüks ürünler ile bir ilişki göremiyor, aksine tamamen kendileri ile başbaşa bırakılıyor. Peter Marino ve Eric Carlson adlı mimarlar asansörü görülmeye değer bir sahne haline büründürdüler. Asansör yedinci kata ulaştığında tavanda asılı krom çubuklardan oluşan olağanüstü bir ışık kubbesine giriyor.

Hareket eden projektörler Hollanda’lı mimarlık bürosu UN Studio, Stuttgart’da bulunan Mercedes Müzesi’nin tam merkezine üç asansörü bir dönüşüm aracı olarak yerleştirmiş. Ziyaretçiler otomobil sanayisinin başlangıcından bugüne kadar tarih içinde hareket ediyorlar. Asansör ile yukarı ulaştıklarında helezon biçimli bir rampa üzerinden şimdiki zamana, aşağı doğru iniyorlar. Bu zaman gezisi için ziyaretçiler göz hizasında dar görme aralıkları olan ve eski Amerikan Streamliner tasarımlı trenleri andıran gümüş renginde asansörlere biniyorlar. Değerli Alcantara derisi ile kaplı asansör kabininin içinde uygulanan flüoresanlar ile sıcak bir hava yaratılmış. Otomobil tarihi içinde filmleri andırır seyahat, asansörün dışında HG Merz tarafından tasarlanan konsepte göre sürüyor. Asansöre yerleştirilen ses uygulaması ile akustik ortam yaratılıyor ve yarışma öncesinde Formula 1 araçlarının motor sesleri duyuluyor. Zaman gezginleri asansörden ayrılırken, kişneyen atların seslerini duyuyorlar. Bu efekt ise atlar tarafından çekilen bir arabaya işaret ediyor. Projektörler asansörün daha alt kısımlarına yerleştirildiğinden, asansör aşağı ve yukarı doğru hareket ederken video filmleri otomatik olarak asansör ile aynı hızda karşı beton duvara yansıtılarak gösteriliyor. Binanın dinamik yapısı ve atriyumda sürekli aşağı ve yukarı hareket eden projeksiyonlu asansörler ziyaretçide, sürekli bir hareket içinde olan bir dünyada bulunma duygusunu uyandırıyor.

LED Göstergeli Kabin Duvarı Multimedya sanatçısı Ben Rubin, Minneapolis Kütüphanesinin asansöründe kitap kiralama sürecini ışık olarak görselleştirdi. Kütüphanenin veri bankasına bağlı olan asansörün dış kenarındaki LED göstergeler, kütüphanenin yayınladığı ve iade ettiği veya kullanıcıların online katalogda bulabileceği kitap adlarını gösteriyor. Asansör aşağı doğru harekette iken, büyük ışıklı harfler yukarı doğru ilerliyor. Asansör çıkıyorken, metin aşağı doğru kayıyor. Böylece kitap başlıkları sanal bir mekanda havada süzülüyor duygusu yaratılıyor.

Asansör ise veriler için bir okuma cihazı görevini üstleniyor. Bakımı kolay ve dayanıklı olan LED’lerin avantajı hareket ortamında bir kere daha ortaya çıkıyor. Pelli

Asansörlerin hemen önündeki alanda James Turrell, Light Shaft projesi ile farklı renklerde flüoresanlar kullanarak renkli bir ışık çizgisi yaratıyor ve böylece Frankfurt am Main’daki yeni ve eski Dresdner Bank binasını birbiri ile ilişkilendiriyor. Fotoğraf: Wolfgang Günzel, Offenbach Thomas Schielke

Clarke, Pelli Architects firmasının cam mimarisinde “Four Stories” başlıklı uygulaması, kütüphanedeki görümeyen lojistik iş sürecini işliyor. Bu ışık uygulaması kendisini, hareket eden asansörde hissedilen bir gerilim ve neredeyse durur gibi görünen metinler ile gösteriyor.

Film ve ışık noktalı kaleydoskop Hızla geçen birçok ışık resimlerinden oluşan bir kaleydoskop, New York’ta bulunan Rockefeller Merkezi’nin asansöründe bulunan ziyaretçileri hayrete düşürüyor. Asansör 67. katta bulunan panorama platformuna doğru çıkarken, asansör boşluğunda gösterilen video projeksiyonları ve kat seviyesindeki belli ışık oyunları, asasörün tavanından bakan turistleri büyülüyor. Binanın sahibi Tishman Speyer bu proje için sinematografi alanında deneyimli Bob Weis Design Island firmasını görevlendirdi.

Asansöre binerken yan duvarları karanlık ve beyaz ışıklı bir tavana sahip olan asansör, başlangıçta gayet geleneksel bir etki bırakıyor. Asansör hareket etmeye başladıktan sonra tavan şeklini değiştiriyor ve asansör boşluğunun görülmesini sağlayacak berraklığa sahip bir LCD ekranına dönüşüyor. Asansör boşluğu, hızlı ışık sahne geçişleri yapan bir kaleydoskopa dönüşüyor ve turistleri yaklaşık bir dakikalık asansör kullanımı süresince Rockefeller Merkezinin tarihçesi hakkında video görüntüleri ile etkiliyor. Asansörün üzerine yerleştirilen dört projektör bu etkileyici film kulisi içinde görseller ile asansörün içindeki dar alanı unutturuyor. Böylece asansör ile hareket süresince, mekanın büyüklüğü ve hız duygusu daha fazla deneyimleniyor. Asansörün aşağı doğru hareketinde ışıklandırılan asansör boşluğu ziyaretçiyi yine şaşırtıyor. Bu defa renkli ışık gösterisi başlıyor. “Sky Shuttle”ın çekiciliği ve panoramik görüntü platformunun ışık ve göze hitap eden uygulamaları ile yapılan anketler, yirmi yıllık bir süreden sonra yeniden açılışı yapılan Rockefeller Merkezinin, Empire State binasına göre rekabet avantajı olduğunu gösteriyor.

Işık mekanları olarak asansörler Asansörler yüksek binalarda insanları sadece aşağı yukarı taşıyan bir araç olarak değil, binalara ilk girildiğinde bina hakkında edinilen ilk intibada önemli bir rol oynuyorlar. Giriş ve varış noktası ve hareket eden araç olarak mimaride mekanın deneyimlenmesi için bir geçiş alanını ve binanın kimliğini temsil ediyorlar. Birçok noktada asansörler bir binanın üst katlarına ulaşmak için merdivenlerin yerini çoktan aldılar. Günışığı ve suni ışık bu son derece küçük ancak yoğun kullanılan alanın atmosferini etkin bir biçimde değiştirebilir ve bir asansörün iç ortamının kalitesini artırabilir ve hatta tiyatral teknikler uygulanarak tüm hareket sürecini etkileyebilir. Asansör kabininin yüzeylerine odaklanan ve asansörde bulunanların iyi görünmesini ve kendilerini iyi hissetmelerini sağlayan bir aydınlatma, mimari tasarımın en iyi şekilde ortaya çıkartılmasını ve kullanıcıların sunulan çözümü memnun edici olarak kabul etmelerini sağlayacaktır. Geç dönem modern mimari hakkında yazdığı kitapta Charles Jencks, Philip Johnson hakkında bir anekdotu anlatıyor. Buna göre, Philip Johnson kendi tasarladığı asansöre benzer cam mimari projelerinden birinde görülüyor. Noel gecesi, dışarda kar yağarken Philip Johnson New Canaan’daki camdan yapılmış hafta sonu evinin bahçesindeki lambaları yakıyor ve şu yorumu yapıyor:

“İçerde ışıklar kapatıldığında ve pencerenin dışında kar yağışına bakarken, camdan dev bir asansör içinde sanki cennete doğru çıkar gibiyim”.

New York, Rockefeller Merkezini görmeye gelen turistler için asansör gezisi bir kaleydoskop içinde seyahate benziyor. Hızla değişen ışık ortamları Bob Weis Design Island’ın konsepti. Courtesy of Top of the Rock / Fotoğraf: Paul Warchol

Dergide s. 72.