Kaygıya elveda

Metin: Kai Becker

Fotoğraf: BDP, David Barbour

İngiltere’nin Brighton’daki Çocuk Hastanesi’nin aydınlatma tasarımı hastaların ihtiyaçlarına göre geliştirildi. Hastane odasının pencere pervazına dayanarak hayallere dalarcasına hemen bitişiğindeki denize bakan küçük hastalar muhtemelen Brighton’daki Royal Alexandra Children’s Hospital’dalar (çocuk hastanesi). Çocukların burada kendilerini evlerinde ve keyifli hissetmeleri bir tesadüf değil, gün ve suni ışık planlaması için en yeni araştırma sonuçlarına dayandırılarak gerçekleştirilen profesyonel bir aydınlatma tasarımının sonucu. Hasta odalarında en ince ayrıntısına kadar tasarlanan özellikler çocukların iyileşme sürecine katkıda bulunuyor.

Hastanede yatılı tedavi görmek insanoğlunun doğuştan beri sevmediği deneyimlerden biridir. Hastanede kalmayı gerektiren fiziksel rahatsızlık, hastalar için olağanüstü zorlu bir dönemi ifade eder eder. Kliniklerde ise hastaların kendilerini rahatsız hissetmelerini sağlayacak birçok başka faktör de buna eklenir.

Hastalar sıklıkla, kendilerini huzursuz eden ortamlarda bulurlar ve sonuç itibariyle bu ortamlar iyileşme süreçlerine de katkıda bulunmaz. Steril ortamlar, renksizlik, bilinmeyen ve insana korku veren cihazlar ve uygunsuz bir aydınlatma, (Gaz boşaltmalı lambalar) hastanede kalanların olumsuz ruh hali atmosferini oluşturur. Yetişkin insanlar bu olağandışı ve sıkıcı durumu dengeleyebilirken ve geçici olarak buna katlanabilirken, çocukların hastanede kalmaları, alışkın oldukları günlük yaşamdan bir anda koparılmaları anlamına gelir.

En kötü ihtimalle yaşam yolları bir anda onları renkli ve yaratıcı çocuk dünyasından çıkartarak, doğrudan hiç uygun olmayan klinik ortamının kaygı ve endişe dünyasına yerleştirir. Hastanede kalış süreleri ile ilgili olarak birçok insan bu tür deneyimler edinmiş olabilir ancak bunun böyle olması gerekir mi? Tabii ki cevabımız hayır olmalı, en azından yeni yapı projeleri itibariyle değil. Karşılaştırma yapıldığında, mimarisi ve iç dekorasyonu açısından hem hastaların rahat etmesini sağlayan hem de psikolojik ve fizyolojik unsurları dikkate alan az sayıdaki modern hastaneye gelenler kendilerini mutlu hissedebilir.

Deniz kenarına yukardan bakan eğri biçimli bina, bir geminiyi andırıyor ve kısa bir süre içinde tasarım ekibi tarafından “Nuh’un gemisi” lakabını aldı. Uzun süre hastanede kalmaları gereken çocukların odaları denizi görüyor.

Brighton kentindeki yeni hastane bu tür bir tesis. İnşaat planlaması, İngiliz planlama bürosu Building Design Partnership (BDP) tarafından yapıldı. Sorumlu mimar Benedict Zucchi planlama çalışmaları sürecinde, insanların kolayca yönlerini bulabilecekleri, güneş ışığı alan ve insanlarda klostrofobik tepkilere neden olabilecek koridorlara sahip olmayan açık bir bina yapımını hedefledi. Baştan söylemek gerekir ki, mimar bu stratejiyi başarı ile uyguladı. Bu yıl beşinci kez gerçekleştirilen Uluslararası Tasarım ve Sağlık Akademisi Dünya Kongresi (International Academy for Design and Health) kapsamında proje, Uluslararası Sağlık Ödülleri çerçevesinde verilen Büyük Ödül ile onurlandırıldı. Projenin tanıtımı esnasında ayrıca binanın tamamında varolan mükemmel günışığı ortamları ve de pencere konumlarının çocuk ölçülerine göre ayarlanması övüldü. Bu aydınlatma planlamasının başarısını, BDP Lighting aydınlatma tasarımcıları Martin Lupton ve Laura Bayliss sağladılar.

Koruyucu Nuh’un Gemisi Bina, şekli itibariyle yakındaki denizin üzerinde bir gemiyi andırdığından, projenin henüz başlangıç aşamasında “Çocuklar için Nuh’un Gemisi” lakabını aldı. Geminin üst güvertesi aile ve çocuklar için özel bir alan olarak tasarlandı. Burada ebeveynlerin kalabilecekleri yerler, oyun alanları ve küçük hastaların denize bakıp güneşten faydalanabilecekleri açık boş alanlar yer alıyor. Aynı zamanda bu seviyede, kliniğin günlük akışında dinlenmek, biraz güneş depolamak ve temiz hava almak isteyen hastane personelinin ve doktorların sosyal alanları da bulunuyor. Burada tüm hastane binasının tasarımında görülen kilit konu: Günışığı. Binanın tüm alanlarında en uygun ışık ortamı yaratmak üzere çalışılmış. Buna göre hastanenin tam ortasında bulunan merkez, tüm seviyeleri birbirine bağlıyor ve kompleksin geniş alanlarının yeterli günışığı almasını sağlıyor.

Binanın güneye bakan kısımları hasta odaları olarak donatılmış.

PraTİK TASARIM KONULARI Brighton Çocuk Hastanesi, İngiltere

Buralardan çocuklar denize bakıyor ve mükemmel gün ışığı koşullarında oturabiliyor.

Uzun süre tedavi görecek olan çocuk hastalar için istasyonlarda toplam 100 yatak kapasitesi bulunuyor. Bunların yarısı tek kişilik odalar olarak düzenlenmiş.

Martin Luptons ekibi, günışığı ve suni ışık planlamasında tamamen; kullanıcı, hasta ve personelin ihtiyaçlarını dikkate alıyor.

Tasarımlarını sadece, kliniğin işletimi için gerekli geleneksel tarzda çalışan fonksiyonlara yönelik değil, bunun dışında özellikle insanların algılarına ve his dünyasına uygun olmasına yönelik geliştiriyorlar. Aydınlatma tasarımın her bir yapı taşı, mükemmel sonuçların oluşabileceği bir bakış açısının değişimi kapsamında değerlendiriliyor.

Doğal ışığın kullanımı böyle bir projede kesin önceliğe sahip olsa da, suni ışık kullanımından da vazgeçilmiyor. Binanın suni ışık uygulanan bazı kısımlarında eşit oranda iyi bir ışık kalitesi elde etmek için ekip, kolay ve geleneksel tekniklerden faydalanıyor. Genelde bu tür binalarda suni ışık, tamamen fonksiyonlar açısından kullanılıyor. Bu uygulamalarda ise yatay seviyede Lux hacmi en önemli unsur. Çok az mobilya ile döşenmiş odalarda iyi kalitede ışık sağlamak için aydınlatma tasarımcıları doğrudan ve endirekt aydınlatma çeşitlerini kombine ediyorlar. Genelde düz ve kare biçimli lambaların peşpeşe dizildiği diğer alanlarda, mimari ile uyum sağlayan bir aydınlatma konseptini seçiyorlar.

Hasta odaları Aydınlatma tasarımcıları hasta odalarının planlamasında ağırlığı, en iyi günışığını sağlamaya ve rahatça dışarı bakmaya olanak sağlanmasına verdiler. Norm değerlerine göre yerleştirilen pencereler yerine ekip, pencereleri daha düşük seviyede yerleştirme kararı aldı. Küçük hastalar bundan birçok açıdan faydalanıyor: Yatağından kalkabilen küçük hastalar pencereye yaslanıp bakış istikametinde herhangi bir engel olmadan denizi izleyebiliyorlar. Bu uygulamaya çocuklar açısından bakıldığında, muhtemelen çok büyük bir önem arzediyor. Çünkü her çocuğun denize hayran olduğu biliniyor. Dolayısıyla bu sayede bilinmeyen bir süre için alışık olmadıkları hastanede kalış sürelerini unutabiliyor ve günlük hayallerine dalabiliyorlar. Yatakta kalması gereken çocuklar için de denizi seyretme olanağı var. Çünkü yatağın yüksekliği pencere yüksekliği ile mükemmel bir uyum içinde. Ayrıca ikinci bir pencere odanın daha fazla gün ışığı almasını sağlıyor.

Pencerelerin boyutu ve duvara yerleştirilme yüksekliği tesadüflere bırakılmamış: Aydınlatma tasarımcıları en uygun boyutlar ile farklı modeller geliştirerek farklı pencere boylarının uygunluğunu incelemişler.

İncelemeler, tek kişilik odalarda 1,5 x 1,5 metre ve 0,75 x 0,75 metre boyutunda iki pencere kombinasyonunun uygun olacağını göstermiş. Günışığını mükemmel ölçüde alan odalar için, aydınlatma tasarımcıları özel bir lamba geliştirmiş. Bu sayede ise proje, kendi türündeki çalışmalara göre yine öne çıkıyor.

Hastanede daha önce kalmış olanlar, genelde güne ne kadar sevimsiz başlandığını bilir.

Brighton’daki hastanede hiçbir şey, sabahın erken saatlerinde odaya dalarak parlak bir ışık ve monoton bir selamlama ile hastayı uykusundan sıçratan personeli hatırlatmıyor. Odaları genelde alışıldık tavan ve yatak üstü lambalarla donatmak yerine ekip, üreticiler ile özel bir lamba geliştirmiş. Bu lamba tüm odaların aydınlatma fonksiyonlarını karşıladığı gibi başka bir özelliğe sahip.

Tasarımı açısından sade olan, hastanın başı ucundaki duvara monte edilen lambalarda uplight’lar bulunuyor ve odalardaki temel aydınlatmayı sağlıyor. Bunun dışında hastane personelinin görmesi gereken alana çalışma ışığı veriyor.

Işık kapı yakınındaki bir şalter üzerinden kumanda ediliyor. Ayrıca lambalara downlight’lar da entegre edilmiş, dolayısıyla hastalar bunları kendi isteklerine göre okuma veya gece ışığı olarak da kullanabiliyorlar. Bu lambanın asıl özelliği sahip olduğu üçüncü bir fonksiyonu. Her hastanın odasında güneşin doğuşu simüle ediliyor. Muhtemelen bu çocuk kliniği bu teknik ile donatılan ilk hastane.

Uyandırma çağrısı yerine güneşin doğuşu Bu tür bir uygulamanın planlaması, insan biyoritminin, ışığın etkisi ile kumanda edildiği bilgisine dayanıyor. Bilgiye göre gözler vasıtasıyla alınan ışık, bedenimizde bir süreci tetikliyor ve bu sürecin başlaması ile gece yorgunluğumuzun oluşmasını sağlayan melatonin hormonu salgılanmıyor (daha ayrıntılı bilgiye PLD’nin bu sayısında yer alan Martin Lupton makalesinden ulaşabilirsiniz). Bu etkiyi artırmak için, soğuk beyaz ve neredeyse mavi ışık veren 16.000 Kelvin gücünde bir lamba kullanılmış. Hastane personeli saat yedide uyandırma görevine başlamadan 20 dakika önce lamba devreye giriyor. Lamba ışık gücünü otomatik olarak kademeli bir biçimde 150 Lux’e kadar artırıyor.

Lamba yaklaşık 20 dakika sonra azami gücüne ulaştığında, sıcak beyaz lamba oda aydınlatması olarak devreye giriyor ve böylece çevrenin normal renk ısısında aydınlatılmasını sağlıyor.

Aydınlatma tasarımcıları bu efektin küçük hastalar üzerinde olumlu etki bırakacağını ve onların çok daha yumuşak bir şekilde güne geçiş yapmalarına katkı sağlayacağını ümit ediyorlar. Aynı zamanda personel de çocukları aniden uykularından uyandırma gibi rahatsız edici bir görevle karşı karşıya kalmıyor.

1 Kablolama 2 Downlight için T5 ampül 3 Güneş doğuşunu simüle eden lamba 4 Uplight’lar için TC-L ampulleri 5 Alüminyum reflektör Lambalar, aydınlatma tasarımcıları ve çok tanınmış lamba üreticileri işbirliğinde geliştirilmiş.

Burada da bakış açısının değiştirilmiş olması hemen olumlu geri dönüşler sağlıyor. İyi aydınlatma tasarımının klinikteki görevlerini tam anlamıyla yerine getirdiği ve kullanıcıların ihtiyaçlarını makul bir biçimde karşıladığı görülüyor. Çocuklar; renkli duvarlar, çevreyi seyretmelerini sağlayan pencereler ve güne iyi başlamalarına yardımcı olan lambalar ile kendilerini rahat hissediyorlar. Bu da karşılıklı olarak olumlu gelişmeleri beraberinde getiriyor. Çünkü rahatlamış hastalardan, en çok personel memnun kalıyor. Tabii ki burasının bir hastane olduğu gerçeği değişmiyor ve tabii ki hastalar gerçekten rahatsızlar. Ancak özellikle bu istisnai durumlarda yaşam kalitesini artıracak her an, küçük hastaların iyileşme sürecini destekliyor.

Arkaya bakış, öne bakış Hastane birkaç hafta önce hizmete girdi, ancak aydınlatma tasarımcıları henüz çalışmalarının bitmiş olduğunu düşünmüyorlar. Bunun yerine, beklenen sonucun yani simülasyon lambalarının, hastaların sağlığı üzerinde olumlu etkisinin gerçekten uygulamalarda kanıtlanıp kanıtlanmadığını görmek istiyorlar. Bu nedenle klinik işletmesi ile sürekli irtibat içindeler ve işletmenin gözlemlerini bir ingiliz üniversitesi işbirliğinde değerlendirmek istiyorlar.

Kendi çalışmalarının sorumluluğunu bu derece açıkça yansıtan bu girişimlerinden dolayı bu ekibi tebrik etmek gerekiyor. Çünkü inşaat sektörünün diğer alanlarında bu tür bir değerlendirme genelde sık yapılan bir uygulama değil. Eğer gözlemler beklenildiği gibi olumlu çıkarsa, elde edilen bilgiler tahmin edilemeyecek kadar değerli olacak, çünkü gelecekteki projeleri zenginleştirecek.

Projeye katılanlar

Genç hastaların pencereden bakmak için bir sandalyeye çıkması gerekmiyor. Pencerelerin konumu yatakta tedavi gören çocukların dahi dışarı bakmalarına olanak sağlıyor. Çocuklar, binanın önününde görüşü engelleyecek başka bir şey olmadığından, pencerelerden rahatça denize bakabiliyor, hayallere dalabiliyor, hastane atmosferinden bir an olsun çıkabiliyor ve bir süre için sağlık sorunlarını unutabiliyorlar.

PraTİK TASARIM KONULARI Brighton Çocuk Hastanesi, İngiltere

Mimar: BDP, Benedict Zucchi Aydınlatma tasarımı: BDP Lighting, Martin Lupton, Laura Bayliss Uygulanan ürünler:

Yatak başındaki lamba: Philips: 2 x 55 Watt TC-L (Uplight), 1 x 14 Watt T5 3.000 Kelvin (okuma ışığı), 1 x 14 Watt T5 Activia 17.000 Kelvin (“güneşin doğuşu”).

Dergide s. 44.