Işık ve insan psikolojisi

İnsanlar ışığı ilk zamanlar yalnızca güvenlik ve ihtiyaçları için kullanmaya başlamışlardır. Özellikle 20. yüzyılın başlarından itibaren yeni ışık kaynaklarının bulunması ve bunların geliştirilmesi sonucunda üretilen yeni armatürler ve tekniklerinde yardımıyla hayatın birçok alanını şekillendiren bir unsur haline gelmiştir. Günümüzde ışığın yalnızca aydınlatmasına bakılmamakta, bunun yanında mekâna kattığı estetik, ışık kalitesi ve görsel konfor gibi özelliklere de dikkat edilmektedir.

Mimari aydınlatma tasarımı eğitimi insanın algılama yetisini irdelemekle başlar. İnsanın görüntüleri algılaması, gözün ışığa ve renge karşı verdiği tepkilerin incelenmesi gibi konularla devam eden bu eğitim değişik ışık kaynakları, bu kaynakların insana ve çevreye etkileri gibi bazı teknik konularla devam eder. İncelenen bu konuların hepsi insanın ışığa ihtiyaç duyduğu mekânlarda oluşturulması gereken aydınlatmanın en doğru şekilde planlanabilmesi içindir.

Görsel konfor aydınlatma tasarımı projelerinde tasarımcı için çok önemli bir konudur. Tasarlanan mekân olsun, mekânı şekillendiren objeler ve bunlara hayat veren ışık olsun insanın bulunduğu ortamda kendini rahat ve konforlu hissetmesi içindir. Doğru kullanılan ışık her zaman insanın seçiciliği konusunda önem kazanmıştır.

Uzun araştırmalar ve deneyler sonucu birçok mekân için belirlenmiş aydınlık seviyesi standartları vardır. Örneğin ofisler de masa üzerindeki aydınlık seviyesinin 500 lux, park yerlerinde risk seviyesine göre 20-50 lux, yollarda yolun özelliğine göre 10-100 lux‘lük aydınlık düzeyi aranır. Mekânlarda standartlar sağlandıktan sonra estetik bakımdan gerekli aydınlatmalar yapılabilir. Aydınlatmanın genel olarak birbirini tamamlaması ve uyumlu çalışması önemlidir.

İnsan aktivitelerinde ışığın kalitesi performansı direkt etkileyen bir faktördür. Özellikle performans beklenen ortamlarda (üretim tesisleri, ofis...) doğru ışık, ışık rengi, ışığın geliş açısı, ışık şiddeti gibi konular tasarımı yaparken referans olarak alınacak önemli konulardır. Uzun süre vakit geçirilen ortamlarda insanı rahatsız etmeyecek, hatta psikolojik olarak rahatlatıcı bir aydınlatma performansı doğrudan üst seviyelere çıkarabilir.

Işık renklerinin insanlar üzerinde değişik etkileri vardır. Genelde kırmızı ve sarı renk ve tonları yani sıcak renkler insanlara daha rahatlatıcı gelir. Özellikle soğuk ülkelerde mekânları insanlara daha sıcak gösterebilmek ve hissettirebilmek için sıcak renkler ve aydınlık düzeyi tercih edilir.

Buna karşılık sıcak ülkelerde ise ışık rengi soğuk beyaz ve mavi tonları tercih edilmektedir. Bu renklerde insana ferahlık hissi vermektedir. Işık kaynağının rengini kullanarak da mekâna değişik özelikler katabilir, mekanın çekiciliğini artırabiliriz. Buna en iyi örnek ise otellerin resepsiyon bölümleridir. Buralarda yapılacak tasarımlarımlar da davetkar bir sıcaklığın müşteriye verilmesi tasarımın ana amacıdır.

Biyolojik saat insan hayatının ışıkla olan ilgisini bizlere gösteren ve gündelik yaşamı yönlendiren en önemli olgudur. Güneş ışınlarının şiddeti ve aydınlık seviyesi ile alakalı olan bu konu gece-gündüz kavramı, uyku düzeni, vücut sıcaklığı seviyesi, hormonların çalışma düzeni gibi noktalarla gündelik hayatımızı şekillendirmektedir.

Özellikle uzun mesafeler arası sürekli seyahat eden kişilerde biyolojik saat bozukluğu sonucu uyuyamama veya uyku düzeni bozukluğu gibi problemler yaşanabilir ve sonuç olarak da psikolojik rahatsızlıklar baş gösterebilir. İnsanın bulunduğu ortama zaman içerisinde adaptasyonu bu tür şikâyetleri sonlandırır. Sürekli geceleri veya karanlıkta çalışmak zorunda olan insanlarda değişik rahatsızlıklar görüldüğü gibi uzun saatler yüksek aydınlık seviyesi altında çalışan insanların beyin aktivitelerindeki düşüş araştırmacılar tarafından tespit edilmiş bir konudur. Sonbahar ve kış döneminde günışığı miktarının azalmasıyla ortaya çıkan kış depresyonunun yapay parlak ışık uygulamalarıyla tedavisi birçok psikiyatri doktoru tarafından uygulanan bir tedavi metodu olarak bilinmektedir.

İnsanların biyolojik saatini hedef alarak aydınlatması tasarlanan mekânlara en iyi örnek herhalde Las Vegas kumarhaneleridir. İnsanlar kumar tutkuları ile makine ve masaların başlarında otururken zamanın nasıl geçtiğini anlamazlar. Buralarda tercih edilen aydınlatma stili, kullanılan renkler, aydınlık düzeyi insanın zaman kavramını bir anlamda yok etmeyi veya yavaşlatmayı amaçlar. Dış mekândaki aydınlık seviyesine göre sürekli değişen aydınlık düzeyi insanlara daha gece olmamış hissini verir ve orada daha fazla vakit geçirmelerini sağlar. Bu örnek insan psikolojisi ve ışık arasındaki ilişkiyi apaçık ortaya koymaktadır.

Aydınlık düzeyi ve ışık renginin insan psikolojisi üzerindeki etkileri konusunda bir başka çalışmada 2003 yılında Almanya Wismar üniversitesi Mimari Aydınlatma Tasarımı bölümünde benimde içinde bulunduğum bir grup tasarımcının katıldığı bir deney. Bu deneyin ana konusu ışık renginin, çalışma alanlarında ve insanların birtakım seçimlerinde bir faktör olup olmadığının anlaşılmasına yönelikti.

Yeryüzünde birçok değişik renge sahip yiyecekler vardır. İnsanlar yiyecek maddelerini seçerken yiyeceğin renklerinin doğal rengine yakınlığına göre tazeliğine karar verir. Yiyecek maddelerinde görülebilecek doğal renk harici renkler insanı psikolojik olarak rahatsız eder ve yiyeceğin bozulmuş olabileceği düşüncesini verir. Örneğin evlerimizde her gün tükettiğimiz ekmekler üzerinde görülebilecek yeşilimsi bir renk ekmeğin küflendiğini gösterir.

Bu gerçek, yiyecek maddesi satan mekânlara ve restoranlara da etki etmiştir. Birçok kasap reyonlarındaki etleri daha taze olarak gösterebilmek için özel ampuller kullanır. Buna benzer bir örnek de restoranların oluşturmaya çalıştıkları konseptlerde ve sattıkları ürüne göre farklı ışık kaynaklarını tercih etmeleridir.

Fast food tarzı yiyecek satan bir dükkânda, ışık rengi olarak beyaz ve ışık şiddeti düzeyi olarak da yüksek bir aydınlatma kullanılarak insan sirkülâsyonunun hızlı olması, restoranlarda ise daha sıcak renkler ve düşük ışık şiddeti kullanılarak daha loş ortamları oluşturmak amaçlanır. Böylece müşterilere daha uzun zaman geçirebilecekleri bir ortam sağlanmaktadır.

Bu kısa araştırma sonucu ışık renginin ve renk sıcaklığının insanların yiyecek seçimlerindeki etkilerini tespit etmek için bir hipotez oluşturuldu. Bunu kanıtlamak için ise 12 bayan ve 7

Yeşil filtre Metal Halide / 5590K, 58.8 Lux Yorumlar: Yemek kahverengi gözüküyor, renkli ışık yemek yemek için iyi değil, depresif, doğal değil, soğuk, sinir bozucu, sokak ışıkları gibi, beyazdan daha iyi erkekten oluşan denek grubuna 5 değişik ışık renginden yararlanarak uygun koşullarda bir akşam yemeği verildi ve yemek konusundaki görüşleri test edildi.

• Deneklere ilk sorumuz spagettinin rengini ne olarak gördükleriydi.

Denekler kırmızı ışık altında spagettinin rengi konusunda çok değişik cevaplar verdiler. Bazıları beyaz, bej, sarı, kırmızı hatta kahverengi cevabını verdiler. Cevaplar cinsiyetlere göre de farklılık gösterebilmekte idi.

• Salatanın rengi konusunda ise gerçeğe en yakın sonuçlar, flüoresan lamba altındaki sonuçtan geldi. Denekler flüoresan ışığı altında salatayı yeşil ve kırmızı yeşil arası olarak tanımladılar. Mavi ışık altında ise yeşilimsi, sarı ve beyaz olarak tanımladılar. Salatanın rengi konusundaki cevaplar da cinsiyetlere göre farklılık arz etti.

• Genel olarak deneklere hangi ışık rengi altında yemek yemekten hoşlandıkları sorulduğunda ise salata için çoğunluk kırmızı rengi seçti. Spagetti için ise beyaz ışık tercih edildiği sonucu ortaya çıktı. Spagettinin tadı soğuk beyaz renk altında sıcak beyazdan daha kötü olarak ortaya çıktı.

• Sürekli olarak hangi ışık altında yemek istersiniz sorusuna ise genel olarak denekler renkli ortamları tercih etmeyecekleri cevabını verdiler. Flüoresan ışık altında yemek yemenin biraz daha fazla oranda tercih konusu olabileceği sonucu ortaya çıktı. İlginçtir ki erkeklerin bazıları yeşil ışık altında her gün yemek yiyebileceklerini işaretlemişlerdi. Bayanlarda ise flüoresan halen tercih konusuydu. • Yemeğin tadı konusunda verilen cevapta ise genel olarak flüoresan ışığın tercih edildiği ortaya çıktı. Kırmızı renk konusunda ise çok değişik cevaplar vardı. Bazıları kırmızı ışık altında yediği yemeğin tadını çok iyi, bazıları ise çok kötü olarak işaretlemişti.

Deney sonucu olarak; ışık renginin, insanın yemek seçimi konusunda etkili olabileceği ortaya çıktı. Buna ekleyeceğimiz en önemli bulgu ise insanların yiyecekleri normalde nasıl biliyorsa öyle görmekten hoşlandıkları ve yemek tercihlerini de buna göre belirledikleridir. Yani insanlar genel olarak spagetti yemek istiyorlarsa bildikleri spagetti rengini tabaklarında görmek istiyorlar. Değişik renklerdeki spagettileri ise psikolojik olarak farklı algılıyorlar.

Sonuç olarak aydınlatma tasarımı insanlara daha rahat ve yaşamaktan zevk alabilecekleri mekânları yaratma amacındadır. İnsanların bulundukları ortamda kendilerini daha güvende ve daha konforlu hissetmeleri, aydınlatmanın insan psikolojisini dikkate alarak tasarlanmasından geçer. İnsanın psikolojik olarak bulunduğu ortamdan aldığı zevk ve rahatlık hissi tamamen tasarımın başarısının sonucudur.

Dergide s. 56.