İnsan-mekân-ışık etkileşimi ve ışığın mekândaki psikolojik etkileri

Metin: Mimar Aydın Bilgi

Işık; mekân algımızdaki en güçlü öğelerden birisidir. Çevreyi hissetmemizde asal alıcılarımız gözlerimizdir ve bu nedenle çevreyi aydınlatan ışık, aldığımız bilifl için aşırı bir öneme sahiptir. Işık güçlü psikolojik tepkiler yaratır (1).

Işık yaşam için çok önemli bir unsur olmanın yanı sıra, tasarım sürecinin de önemli bir parçasını oluşturmaktadır. İnsanın, mekân ve çevre hakkında bilgi edinebilmek için görsel algısına diğer algı sistemlerinden daha çok güvendiği bilinmektedir (2).

Işığın niteliği ve nicelii herhangi bir durumda deneyimlerimizin oluflumunda katkıda bulunur ve insanın duyguları, iletişimi ve davranışları üzerinde güçlü etkileri vardır (3).

Işık deneyimlerimiz kifliseldir ve evrende oluşur. Çocuklukta içinde yaşadığımız mekânlarda, şekillerin nasıl meydana geldiğini ve bize neler hissettirdiğini, küçük şekillerin oyuncaklarımız olduğunu, büyük şekillerin barınaklarımız olduğunu öğreniriz. Bunları büyüdüğümüz yerlerdeki ışıkta yaparız. Çölde yaşayan biri yaprakların arasından süzülerek gelen ışığı, ormanda yaşayan birisi de denizin ışıldayışını hayal edemez (4).

“Mimarlık, hacimlerin ışık altındaki bilinçli, doğru ve şahane oyunudur.” (Le Corbusier) Şekil 1. Villa Savoye, Poissy, Fransa, Le Corbusier. (www.fondationlecorbusier.asso.fr)

Yapı ışığın altındaki bir tasarımdır. Tonoz, kubbe, kemer, kolon ışığın karakterine bağımlı yapı elemanlarıdır. Doğal ışık, günün farklı zamanlarında ve yılın farklı mevsimlerinde ışığın nüânslarıyla mekâna ruhsal hâl kazandırır ve mekâna girip onu değiştirir (5). Mekân içinde hareket eden bir kullanıcı, mekânın biçimi ve mekâna alınan ışığın özelliği ile belirli duygulara yönelir. Görsel objelere bakıldığında yaşanan, hissedilen “kuvvetler” beynin görme merkezinde aktif olan fizyolojik kuvvetlerin psikolojik karşılığı olarak düşünülebilir. Görsel Obje? Beyinde Görme Merkezi? Psikolojik Tepki (6). Çoğu insanın yeterli ve normal olmayan ışıkta kendini mutsuz hissetmesi, günlük hayatımızda görülebilir. Günışığının çok kısa bir zaman için bile azalması insan üzerinde moral bozucu bir etki yaratır. Işığın, uzun bir zaman çok kuvvetli olmasıyla oluşan psikolojik acı karanlıkta uzun zaman kalmanın verdiği acı gibidir” (7).

Işık, mekân sayesinde insana ulaşır ve insanda bazı psikolojik tepkilerle cevabını bulur. Işığa karşı oluşan temel psikolojik davranış hâlleri; Gerilim, Rahatlık, Korku, Neşe, Dalgın, Dinamik Hareket, Duygusal Sevgi, Heybetli -Kutsal Sevgidir (8).

Işığın ve karanlığın doğal dili mimarlıkta psikolojik etkiyi ortaya koyan güçlü bir öğedir. Bu temel psikolojik davranış hallerini ortaya çıkaran altı farklı ışık türü bulunmaktadır (4).

1. Kurgulanmış Işık (Contemplative Light)

2. fienlikli Işık (Festive Light)

3. Dramatik Işık (Theatrical Light)

4. Eğretilemeli Işık (Metaphorical Light) 5. Simgesel Işık (Symbolic Light)

6. Kutsal Işık (Divine Light)

İnsanın mekânda yaşamını gerçekleştirmesi süreci, insan ve psikolojik değerlerinin mekâna girmesi ile başlamaktadır. İnsanın yalnızca bedeni değil, duyguları, düşünceleri de mekâna bağlı ve bağımlıdır.

Mekân, insan ile etkileşimi sayesinde değer ve anlam kazanmaktadır. Bu etkileşimi oluşturan faktörlerden birisi olan ışığın, fiziksel boyutu yanında psikolojik boyutu ile de incelenmesi gerektirmektedir.

Şekil 3. (Gerilim) ZymoGenetics Genel Müdürlüğü, Washington, ABD, NBBJ.

“Güneş ışığı, duvara vurmadan önce ne olduğunu bilmedi” (Louis I. Kahn) Şekil 2. Hindistan Yönetim Enstitüsü, Ahmedabad, Hindistan, Louis I. Kahn.

Çizelge 1 ile elde edilen ışıın fiziksel özellikleri, tasarım sürecinde mekânda istenilen psikolojik etkinin yaratılmasında kullanılabilecektir.

Şekil 4. (Rahatlık) Lotus Evi, Tokyo, Japonya, Kengo Kuma

Şekil 5. (Korku) Rodin Binası, Colonia Nochebuena, Mexico City, Meksika, Kalach+Alverez.

Şekil 6. (Neşe) Eiffel Kulesi, Paris, Fransa, Gustavo Eiffel.

Psikolojik Tepki Işık Türü Işık Özelliği

Gerilim (Şekil 3)

Şenikli ışık Eğretilemeli ışık Simgesel ışık Rahatlık (Şekil 4)

Kurgulanmış ışık Dramatik ışık Kutsal ışık Korku (Şekil 5)

Şenikli ışık Eğretilemeli ışık Simgesel ışık Kutsal ışık Neşe (Şekil 6)

Şenikli ışık Simgesel ışık Dalgınlık (Şekil 7)

Kurgulanmış ışık Kutsal ışık Dinamik Hareket (Şekil 8) Şenikli ışık Dramatik ışık Duygusal Sevgi (Şekil 9) Kurgulanmış ışık Dramatik ışık Kutsal ışık Heybetli-Kutsal Saygı (Şekil 10)

Sert, Parlak, Kör edici, Titrek Yumuşak, Parlak, Yayılan Solgun ve Titrek- Sert, Parlak, Kör edici (Gösterişli) Sert, Parlak (Karanlıkla kontrast, Doğaçlama)

Yumuşak, Solgun, Yayılan Sert, Parlak, Kör edici (Çakan)

Yumuşak(Gül kurusundan altın sarısına), Solgun, Yayılan Yumuşak, Parlak, Solgun, Kör edici, Yayılan

1) Roth, Leland M., (2002), (Çev., E., Akça), Mimarlığın Öyküsü, Kabalcı Yayınevi, İstanbul.

2) Gehl, J., (1987), Life Between Buildings: Using Public Space, VNR Company, New York., Cüceloğlu, D., (2004), İnsan ve Davranışı: Psikolojinin Temel Kavramları, Remzi Kitabevi, İstanbul., Önal, F., (1996), Yapı Adası İç Boşluklarının Kentsel Mekâna Katılımına Yönelik Bir Model Önerisi, Doktora Tezi, YTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. 3) Hayward, D.G., (1980), “Psychological Factors in the Use of Light and Lighting in Buildings, Fundamental Processes of Enviromental Behavior, New York.

4) Millet, M.S., (1996), Light Revealing Architecture, Van Nostrand Reinhold, New York.

5) Büttiker, U., (1993), Louis I. Kahn: Light and Space, Birkhauser Verlag, Basel.

6) Arnheim, R., (1966), Toward A Psychology of Art, University of California Press, Berkeley.

7) Hesselgren, S., (1960), The Language of Architecture, Essex : Applied Science Publishers, London.

8) Simonds, J.O., (1961), Landscape Architecture, McGraw- Hill Book Company, New York.

Kaynaklar Arnheim, R., (1966), Toward A Psychology of Art, University of California Press, Berkeley.

Büttiker, U., (1993), Louis I. Kahn: Light and Space, Birkhauser Verlag, Basel.

Cüceloğlu, D., (2004), İnsan ve Davranışı: Psikolojinin Temel Kavramları, Remzi Kitabevi, İstanbul.

Gehl, J., (1987), Life Between Buildings: Using Public Space, VNR Company, New York.

Hayward, D.G., (1980), “Psychological Factors in the Use of Light and Lighting in Buildings, Fundamental Processes of Enviromental Behavior, New York.

Hesselgren, S., (1960), The Language of Architecture, Essex : Applied Science Publishers, London.

Millet, M.S., (1996), Light Revealing Architecture, Van Nostrand Reinhold, New York.

Önal, F., (1996), Yapı Adası İç Boşluklarının Kentsel Mekâna Katılımına Yönelik Bir Model Önerisi, Doktora Tezi, YTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

Roth, Leland M., (2002), (Çev., E., Akça), Mimarlıın Öyküsü, Kabalcı Yayınevi, İstanbul.

Simonds, J.O., (1961), Landscape Architecture, McGraw-Hill Book Company, New York.

Çizelge 1 Işık ile oluşan temel psikolojik tepkilere karşılık gelen ışık türleri ve özellikleri. (Millet ve Simonds’un çalışmalarının incelenip çakıştırılması ile oluşturulmuştur.)

Şekil 7. (Dalgınlık) Sanat Koleksiyoncuları Apartmanı, New York, ABD, PKSB.

Şekil 8. (Dinamik Hareket) Joondalup Tren İstasyonu, Joondalup, Avustralya, Cox Architects.

Şekil 9. (Duygusal Sevgi) Sun Dağ Evi, Winthrop, Washington, ABD, NBBJ.

Şekil 10. (Heybetli-Kutsal saygı) Bruder-Klaus Şapeli, Wachendorf, Almanya, Peter Zumthor.

Dergide s. 52.