Işığın insan üzerindeki psikolojik etkileri

Metin: Öğr. Gör. Dr. Müge Göker

Fotoğraf 1. Worlds End School, Einfield Mimar: Architects’ Co-Partnership (ACP) (Kaynak: Daylighting-Natural Light In Architecture, s:114-118)

Fotoğraf 2. Sainbury’s Supermarkets, Greenwich Mimar: Chetwood Associates Yıl: 1999 (Kaynak: Daylighting-Natural Light In Architecture, s:164-168)

Mimari mekana ışık aracılığı ile verilecek etkinin temelinde üç mekan çeşidi yer alır. Bunlardan en temel olan iki kavram aydınlık ve karanlık mekanlardır. Birinde ışık fazlasıyla hakim olduğundan iç mekana, bir dış mekan izlenimi verir. Diğerinde ise karanlığın hakimiyeti vardır.

Bir mimari mekan içerisinde doğal ışığın mekanı oluşturmasında küçümsenemeyecek bir yeri vardır. İngiliz mimarisinin önde gelen araştırmacılarından biri olan Chris Abel, bu durumla ilgili olarak binasını anlatan yazısında tepeden gelen ışığın yarattığı etkiyi şöyle anlatmıştır: “…Bu ışınlar gökyüzü aydınlığıdır ve tabanda oynayan bir kaynağa sahiptir. Sekizgenin her köşesinden geçen ve sızan bu ışığın etkisi kendisine ait daha küçük ve özel ışıkları yaratır.” (1)

“Işık tasarım sürecini tamamlayıcı ve mekanın biçimlenişinde önemle gerek duyulan bir öğedir. Bir mimari mekandaki ışığın nitelik ve niceliği, insanın duygularında, çevreyle iletişiminde ve davranışlarında, aynı zamanda mekana anlam vermesinde büyük etkendir. Işığın ve gölgenin doğru ve uygun kullanılması mimarideki estetik algılamanın etkinliğini artırır, çeşitli duygular uyandırır.” (2)

Işığın Denetim Altına Alınması Mimari mekanla ilgili bir çok tanım yapılmış ve mekanın incelenmesi için farklı kuramlar geliştirilmiştir. Tüm tanımlamaların ardından, mimari mekanın bir boşluğa karşılık geldiği sonucunda birleşilmiş ve mimarlık kuramcıları tarafından da kabul edilmiştir.

Yapılan bu tanımlamalar neticesinde mekana sınırlandırılmış boşluk olarak, bakacak olursak, boşluğa karşılık gelen bir kavramın, insanın algılaması için üç boyutlu bir yapıya kavuşturulması gerekliliği karşımıza çıkar. Üç boyut oluşturulması için çeşitli sınırlandırma elemanlarının kullanılması gerekir. Bu elemanlar çeşitli düzlemler, yüzeyler olabileceği gibi tam kapalı olmayan, strüktürel oluşumlar da olabilir.

Doğal ışığın mimaride kullanımı, mimarlık için vazgeçilmeyecek bir noktadır. Mekan, fiziksel yapısı, ona yüklenilen anlam vb. çeşitli katmanların birleşerek oluşturduğu varoluşsal yapısıyla karmaşık bir oluşuma sahiptir. Bir insan, mekan izlenimine ve kavrayışına ancak görerek ulaşır.

Mimarlık tarihi boyunca her mimari yapıda doğal ışık var olmuştur. Günışığının anlamsal kullanımı, içmimaride çeşitli yollarda gerçekleştirilir. Doğal ışığın mekan içindeki kullanımını belirleyen ve onu mekana alan, binanın strüktürel yapısıdır. Kullanılan konstrüksiyon ve strüktürel oluşum, ışığın mekana ne kadar alınması gerektiğini belirler. Bu iki kavram bina kütlesinin dış kabuk tasarımını etkilediği için doğal ışık bu noktada da etkisini hissettirir. Strüktür ile ışık beraber ele alınarak tasarımın bir parçası olarak kabul edilip içmimaride hacmin temel yapısını oluşturmalıdır. Bu durumu Kahn, “duvarlar böler, kolonlar sınırlar ve içeri girilmesine izin verilen ışık yapı sistemini yarattığında, mimarlık kendiliğinden otomatik olarak başlar” sözleriyle dile getirmiştir.

Hacim Aydınlatmalarında Işık Kaynaklarının Saptanması İçmimari; yapıların iç mekanlarının tasarlanıp uygulamalar yapılması ile işlevsel ve düzeyli hale getirilmesi, insan, mobilya ve mekan ilişkileri kurularak, kullanılan biçimler, renkler, gereçler, detaylar, kısaca küçük ve büyük ölçüde biçimleniş, parça-bütün uyumu ve türlü yüzey özellikleri ile bir bütündür. Işığın günümüzde daha ekonomik hale gelmesi ile ışık kaynaklarının hacim içinde daha serbest ve değişik amaçlara daha uygun bir biçimde yerleştirilmesi, ışık dağılımının yansıtıcı ve geçirici yüzeylerle işin gereğine uygun bir biçimde düzenlenebilmesi, ışık kaynaklarının içmimari ile uygun bir biçimde örtülmesi, giydirilmesi gibi önemli olanaklar hazırlamış ve bunun sonucu olarak, “seçilen lambanın, hacmin neresinde ve nasıl kullanılacağı” sorusuna cevap aranmaya başlanmıştır.

Önemli olan ışığı olabildiğince düzgün yaymak değil, nesneleri veya yüzeyleri görsel algılamaya en elverişli biçimde aydınlatabilmektir. Söz konusu nesnelerle; objenin üç boyutlu, iri dokulu, renkli, renksiz, mat, parlak, kırık, köşeli, yuvarlak, iç bükey, dış bükey vb. olması kastedilmektedir.

Cıva buharlı lambalar; yeşil ve mavi tonlarını kendi içinde barındırdığı için genellikle bu renk tonlarının daha çok bulunduğu açık hacimler olan parklarda kullanılmaktadır. Kapalı spor salonlarında ve beyaz ışığın elde edilmesi istenilen yüzme havuzlarında, anıt aydınlatmalarında yine cıva buharlı lambalar kullanılmaktadır.

Akkor telli lambalar; ev, otel, yatak odaları, restoran gibi kullanma süresinin az olduğu hacimlerde tercih edilir. Toplantı salonları, sinema gibi kişi sayısının yoğun olduğu alanlarda akkor telli lambalar yerini flüoresan lambaya bırakır. Halojen lambalar; düşük gerilimli lambalar olup, otel odaları, lobiler, toplantı salonlarında kullanılır. Direkt olarak kullanıldığında kamaşma yaptığından dolaylı, dekoratif aydınlatmalarda kullanılır.

Işığın Psikolojik Etkisi Bir mekanı aydınlatırken, kullanılan aydınlatma türü ne olursa olsun, ışığın şiddeti, parlaklığı, rengi, yönü ve gölge oranlarının insanın fizyolojik, psikolojik gereksinimlerini dikkate alarak değerlendirmek gerekir. Tasarımcının görevi, koşullara göre fiziksel ve duygusal kullanım ve beğeni sağlayacak bir mekan yaratmaktır. Duygusal isteklerin ve ihtiyaçların uygun çözümleriyle mekanlardaki insanlar duygusal açıdan tatmin edilebilmelidir. Tasarımcının yaratacağı çevrenin algılanmasında birinci etken olan ışık öğesini bilinçli olarak kullanabilmesi için ışığın fiziksel özelliklerinin yanı sıra psikolojik etkilerinin de iyi bilinmesi gereklidir. Işığın psikolojik etkisi söz konusu olduğunda ışığı gölge ile birlikte ele almak gerekir. Işık-gölge mekanın yaratılmasında, mekana karakter kazandırmada ve anlam yüklemede büyük rol oynayan önemli bir tasarım öğesidir.

Yapılan araştırmalarda ışık; ilk olarak rahatlatıcı, rahatsız edici, ferahlatıcı, sıkıcı, huzur verici özellikleri ile insan üzerinde etkili olmaktadır. İkinci olarak, kesin gölgeler ve yarı gölgelerin oluşturduğu aydınlık ilginç, heyecan verici, olağanüstü olarak algılanmaktadır. Üçüncü olarak ise, boyut ve heyecan faktörü oluşturmaktadır. Tasarım yaparken, belirlenen duygusal faktörler dikkate alınarak, yapılardaki saydamlık oranları ve buna bağlı oluşan aydınlık düzeyleri uygun biçimde denetim altına alınmalıdır. Aydınlatma kavramının temel ilkesi; yapay ışığı doğala yaklaştırmaktır. Işığı doğru kullanmak, nasıl bir ortam istediğimizi iyi bilmekle başlar ki; sonra da bu beklentilere cevap verecek ışık kaynağı ve bu ışık kaynağına göre tasarlanmış aygıt seçimi yapılacaktır. Hacmi ışıklandırmak, içindeki eşyaları iyi görebilmemizi sağlar. Böylece mekanda uygun aydınlatma uygulamalarıyla görme yeteneği ve kalitesi arttırılarak, algılama bozukluklarına dayanan kazalar büyük ölçüde azaltılır ve güvenlik sağlanır. İyi aydınlatılmış bir ortamda çalışma verimi arttırıldığı gibi amacına göre aydınlatılmış ticari mekanlarda ekonomik verimlilik de artacaktır. Dolayısıyla aydınlatma; bilinçli olarak uygulandığında, aynı zamanda görsel olarak da mutluluk duyacağımız ortamlar yaratmış olacaktır.

Işık direkt olarak göze geldiğinde kamaşma yaparak görme bozukluklarına yol açar ve rahatsız edici, yorucu bir ortam oluşturur. (Örneğin bir bankada yanıp sönen spotlar, renkli ışıklar ve loş bir ortam olduğunu düşünmek nasıl uygun değilse, endüstriyel aygıtlarla aydınlatılmış, yüksek aydınlık seviyesinde bir dinlenme mekanı da bir o kadar aykırı ortamlar yaratacaktır.) Beyaz ışığın uyarıcılığı ve homojen aydınlatmanın sağladığı görüş kalitesi çalışma mekanları için ideal iken, sarı ışığın yumuşaklığı ve rahatlatıcılığı dinlenme mekanlarında huzurlu bir ortam oluşturması bakımından önem taşımaktadır.

Tasarlanan hacimlerde aydınlık düzeninin insan üzerindeki psikolojik etkisi unutulmamalıdır. Hacim tasarımlarında aydınlatma, tasarımının fikir ve uygulamalarını da destekleyen rol üstlenmesi önem kazanmıştır. (Örneğin; bir konferans salonunun; gece kulübü, bir ilkokulun da mağaza gibi görüntü almaması, hacmin yarattığı psikolojik etkiye bağlıdır.) Tekniğine uygun bir aydınlatma ile yaşam ve çalışma çevrelerinde verimin artması, göz sağlığının ve genel sağlığın korunması, okullardan ameliyat masalarına, laboratuarlara kadar çeşitli alanlarda başarının artması gibi yararların yanında, çok büyük oranlarda enerji israfının da önlenmesi amaçlanmalıdır.

Ülkemizde, ne yazık ki; aydınlatma çoğu zaman ilgi çekme aracı olarak algılandığından hacimlerde uygun olmayan gereksiz aydınlatma

GÖRÜŞ Işığın Psikolojik Etkileri 55 sistemlerinin kullanılması sonucu, doğru olmayan aydınlık seviyelerine ulaşılmaktadır. Oysaki; günümüzde, çalışmak (okumak-yazmak-çizmek), dinlenmek, eğlenmek gibi çeşitli eylemlerden her biri için hangi nitelikte aydınlığın uygun olacağı konusu uzmanlarca bilinmektedir.

Bu nedenle; olumsuz uygulamalara sebep olmamak için; tasarımcılar-mimar-içmimar ve aydınlatma uzmanı olarak ortak çalışma sağlanmalıdır. Böylelikle, ülkemizin bugün sahip olduğu elektrik enerjisi ve ışık kaynaklarından, dolayısıyla aydınlatma tekniğinden yararlanabilme olanakları sağlanarak, aynı zamanda konunun uzmanlarıyla (elektrik mühendisleri-aydınlatma uzmanları) birlikte çalışmalar sürdürülmelidir.

Tasarımcılar; mevcut sağlık koşullarının bozulmayacağı yapılar ve hacimlerin tasarımlarını yapmalıdırlar. Yetersiz aydınlatma, insanların sağlığını olumsuz etkilediği gibi, strese yol açarak çeşitli yakınmalara neden olmaktadır. Göz sağlığı açısından bakıldığında; gözlerde kuruma, kaşınma, sancı, ağrı, migren, vb. rahatsızlıklar, yetersiz veya uygun olmayan aydınlatma uygulamaları nedeniyle oluşmaktadır.

Sonuç olarak aydınlatma; fiziksel, psikolojik ve ekonomik açıdan, tasarım bütünü içinde; (form-malzeme-teknik gibi) insan sağlığını oldukça etkileyen bir kavramdır. Sağlıklı ve huzurlu ortamlarda yaşayabilmek için, tasarlanacak uygun aydınlatma sistemlerinin seçilerek tasarımla bütünleştirilmesi (enerji, tesisat, donatım)

sağlanmalıdır.

(1) Swain ELAINE, The Shadow of a Thought, Metaphysical Book Publishers; 2nd ed edition, Stocholm, 1982, s. 174, 177, 186, 208, 210 (2) İlhan ALTAN, Mimaride Işık Gölge İlişkilerinin Psikolojik Etkileri Üzerine Bir Araştırma, Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul, 1983, s.1, 21-23 (3) I. Louis KAHN, Order in Architecture, Perspecta”, s. 89

Fotoğraf 3. Chelsa Club& Chelsa World of Sport Mimar: Fletcher Priest (Kaynak: Daylighting-Natural Light In Architecture, s:150-154)

Fotoğraf 4. Squire’s Offices/77, Wicklow Street Mimar: Squire and Partners, Architects (Kaynak: Daylighting-Natural Light In Architecture, s: 86-90)

Kaynaklar ELAINE, S. (1982), The Shadow of a Thought, Metaphysical Book Publishers, Stockholm ALTAN, İ. (1983), Mimaride Işık Gölge İlişkilerinin Psikolojik Etkileri Üzerine Bir Araştırma, Y.T.Ü. Mimarlık Fakültesi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul KAHN, L.I. (1957), Order in Architecture, Perspecta, The Yale Architectural Journel, U.S.A.

Fotoğraflar

PHILIPS, D. (2004)“Daylighting-Natural Light In Architecture”, Architectural Press, U.K.

Dergide s. 54.