Doğada Suni Işığın Etkileri

Metin: Jan Blieske

Göze hitap eden estetik; ancak, bitki dünyası doğal olmayan ışığa nasıl tepki gösteriyor? 2002 yılında İsveç’in Alingsas kentinde PLDA’nın workshop’larında gerçekleştirilen geçici uygulama, doğaya yapılan müdahaleler konusunda tartışmaları hararetlendirdi. Uygulamanın asıl düşüncesi, mekanın tanımlanması ve perspektif üzerineydi. Yönetici: Prof. Jan Ejhed, PLDA/İsveç ve Anders Winell/İsveç.

İsveç’in Alingsas kentinde gerçekleştirilen PLDA çalışma atölyelerinin bu yılki odak noktası, kırsal alanda bulunan Nolhaga Parkı’nın seçilmiş bölgelerinin aydınlatılması üzerine. Çalışma atölyesinin konusu aynı zamanda suni ışığın doğayı koruma ile ilgili haklı sorunlar ile nasıl örtüştüğü sorusunu da beraberinde getiriyor. İlk bakışta görülene karşın, konu tamamen aydınlatma planlaması tarafından işlenen bir konu değil, özellikle astronomlar, biyologlar ve peyzaj planlamacıları tarafından tartışılıyor. Internette “ışık kirliliği“ kelimeleri girildiğinde, hobby astronomların ve saygın çevre korumacılarının konuyu enine boyuna tartıştığı sayısız forumlara rastlanıyor. Aslında burada aydınlatma planlamacılarının sorumluluk alanlarından bahsedilse de, bu kişilerin herhangi bir yayını görülmüyor.

Suni ışığın doğa üzerine etkisi konusunda bir dizi araştırma sonucu mevcut: Bilim adamları 1950’li yıllardan beri ışığın bitkiler ve hayvanlar üzerinde etkisini araştırıyorlar. Araştırmalar en üst seviyesine 1990’lı yıllarda ulaştı. Özellikle ABD’nin bu konu ile ilgili yayınladığı literatür, en olağan dışı türleri ve ekolojik koşulları kapsıyor. Çok derine inmeden, araştırma raporlarının birbirinden bir hayli farklı olduğu ve bu nedenle bir genellemenin yapılamaz olduğu görülüyor. Çoğu zaman yayınlanan rakamlar, örneğin Almanya’da (Çevre, Orman ve Kırsal Alan Eyalet İdaresi) her gece ölen bir milyarın üzerinde haşere olması konusu bilimsel olarak neredeyse ispatlanamıyor. Bu tür tezlere karşı çıkmak veya bunları desteklemek zaten bu makalenin asıl konusu değil.

Geçmiş yıllarda, suni ışığın bitkiler ve haşereler, kuşlar, balıklar, memeliler, sürüngenler ve amfibiler üzerinde etkisi üzerine sayısız bilgi edinildi. Bu bilgilere göre suni ışık, bitkilerin filizlenmesini, büyümesini ve açmasını olumsuz etkiliyor. Ayrıca çok uzun bir zamandır, göçmen kuşların, uçuş hatları üzerinde bulunan yoğun ışık kaynakları tarafından çekildiği ve kuşların bu nedenle yollarını terkederek saatlerce bu ışıklar etrafında uçtuğu biliniyor. Sonbaharda gerçekleşen kitlesel göç uçuşlarında kuşların yüksek ve aydınlatılmış binalara çarparak öldükleri kaydediliyor. Denizde yaşayan canlıların doğal döngüleri ışık değerinin sadece bir Lux değerinin altında olması halinde dahi rayından çıkabiliyor. Yine de bilimsel araştırmalar suni ışığın tüm eko sistem üzerinde hangi etkileri yarattığı tam olarak tayin edilemiyor.

Suni ışığın etkileri en ayrıntılı biçimde gece kelebeği örneğinde incelendi. Diğer faktörlerin yanısıra gece kelebekleri için doğal ışık belli davranış akışlarının zaman göstergesi ve kendi iç saatlerinin ayarlanması için gerekli. Ayrıca geniş alan uçuşlarında uzaktaki ışık noktaları oryantasyon desteği sağlıyor. Dolayısıyla suni ışık kaynakları, hayvanların hassas zaman akışlarına etki edebiliyor ve oryantasyon duygularını bozuyor. Bu bozulma neticesinde ise böcekler ışık kaynağına doğru uçuyor. Mavi ve UV alanındaki yansıma özellikle kelebekleri çekiyor. Her ne kadar gece kelebeği tarafından iyi görülse de sarı ışığa doğru uçan hayvan türü az. Renk tayfındaki dağılıma göre, lambaların çekim etkisi farklı. Çoğu araştırmalarda yapılan incelemelere göre aşağıda en az çekim gücünden en fazla çekim gücüne sahip lamba türleri sıralanıyor:

- Sodyum buharlı düşük basınçlı lambalar (LST)

- Sodyum buharlı yüksek basınçlı lambalar (HSE)

- Kompakt flüoresanlar - Cıva buharlı yüksek basınçlı lambalar (HME)

Monokrom sarı ışığı nedeniyle, özellikle böcekleri çektiği bilinen sodyum buharlı düşük basınçlı lambalar belli bir aydınlatma planlaması çerçevesinde kullanımı için çoğu zaman düşünülemiyor. Halen dış alan aydınlatmasında giderek daha fazla kullanılan halojen metal buhar lambalarının (HIT) çekim etkisi konusunda ise, geçerli yayınlarda herhangi bir bilgi yer almıyor. Tayf içinde dağılımı açısından, sodyum buharlı yüksek basınçlı lamba ve kompakt fluoresanslar arasında bir yerde olabilir. Lambanın renk tayfındaki dağılımı yanı sıra, hayvanların çekim davranışını etkileyen birçok başka faktör daha var. Hava şartları, özellikle ayın döngüleri ve çevrenin aydınlık olması ve lambanın aydınlığı ile çevre aydınlığı arasındaki kontrastlar önemli ölçüler olarak sayılıyor.

Böceklerin suni ışık kaynaklarına doğru çekim mesafeleri konusunda, literatürle çok farklı verilere rastlanıyor. Bunlar en az 200 metre olarak belirtiliyor. Hatta bazı yayınlar 700 metreye kadar bir mesafeden, diğerleri ise birkaç kilometreden bahsediyor. Birbirinden çok farklı olan bu rakamların nedeni, muhtemelen çekim ve uçuş mesafesi gibi terim tanımlarının her zaman doğru kullanılmadığını gösteriyor. Çekim mesafesi, haşereler ile ışık kaynağı arasındaki mesafe olarak tanımlanır. Uçuş mesafesi ise buna göre çok daha fazla bir mesafe olabilir, çünkü burada geniş alan uçuşu yapan veya göçmekte olan kuşların da lambanın çekim mesafesine girmesi ve böylece ışık kaynaklarına uçmaları sözkonusu olabilir. Dolayısıyla uçuş mesafesi, lambanın direkt etki alanının kanıtı olarak değerlendirilmeye alınmamalıdır.

Lambaların etrafında uçuşan dişilere göre, kanatlı erkek böceklerin sayısında görülen artış; daha önceden ışığın çekimi nedeniyle gelen dişi uçan böceklerin Pheromon salgılaması nedeniyle, çok daha uzun mesafelerden erkek türlerini çektiklerini düşündürüyor. Bu durum PHEREMON’ların, rüzgar yönü ve gücüne göre, ışık kaynaklarının çekim mesafesinden çok daha uzun bir mesafeye sahip oldukları gerçeğini kuvvetlendiriyor.

Halka açık parkların ışıklandırılması, geceleri de iyi görmek, güvende olmak ve kendilerini rahat hissetmek isteyen şehir insanının ihtiyaçları ile doğa arasında bir uzlaşma anlamına geliyor. Özellikle alt geçitler, çoğu zaman korkuyu uyandıran mekanlar olarak algılanıyor. Alingsas 2005 workshop’undan elde edilen sonuçlar. Yönetici: James Wallace, PLDA (Avusturya)

Ancak, ışık tarafından çekilen uçan böceklerin otomatik olarak lambada ölmeleri gerekmiyor. Birçok yayına göre hayvanların, lambanın içine girmesi ve yanarak ölmesi ilk neden olarak veriliyor. Her iki nokta da, lambaların bugünkü teknik koşullara göre kullanımı gözönünde bulundurulduğunda, artık engellenebilir. Ancak bundan daha önemli bir ölüm nedeni, lamba çevresinde bulunan diğer düşman hayvanların olması. Çünkü ışık kaynağına çekilen kelebeklerin yüzde 20-30’u yarasa, kuş ve örümceklere yem oluyor. Ölüm şiddetli çarpmalar ile de gelebiliyor. Özellikle daha büyük ve hızlı uçan böcekler bundan ilk etkilenenler arasında. Saatte 70 kilometre uçuş hızı ile bu çarpmalar, sıklıkla bahsedilen görülmeye değer kitlesel uçuşlarında binlerce hayvanın ölmesine sebep olabiliyorlar.

Doğrudan, lambanın etrafında yaşanan kayıplardan daha çok, direkt uçuşlar nedeniyle yaşanan kayıplar daha ağır. Gece kelebeklerinin çoğu, türlerine göre belli uçuş zamanlarına sahip. Bu süreler kısmen belli saatlere sıkışan zaman dilimi içinde gerçekleşiyor. Bu türlerin iç saatlerinin akışı, suni ışık ile değiştirildiğinde, eş arama, yumurtlama veya genişleme gibi hassas faaliyetlerinin kaymasına neden olabiliyor. Bazen yumurtlama lambanın hemen etrafında gerçekleştiğinden, uygunsuz bir biyo türü ve böylece tüm koloninin kısmen veya tamamen kaybına neden oluyor. Birçok kelebek türünün yem bulamama nedeniyle ölmesi kabul edilemez, çünkü bunlar kelebek olarak belli bir evreyi tamamladıktan sonra artık beslenmiyorlar. Özetlendiğinde, araştırma sonuçlarının, modern bir aydınlatma planlamasından çıkan ışık durumları için belli koşullar altında kullanılabildiği görülüyor. Bir taraftan anılan deney düzenlemelerinde çoğunlukla serbest yansımalı lambalar kullanılıyor, diğer taraftan hayvanlar, belirleme ve sayma amacıyla bilinçli olarak tuzaklarda öldürülüyor. Pratikte ancak her ışığa doğru uçuş, bunların ölümleri anlamına gelmiyor. Çünkü bugün genelde yapılan uygulamalar çerçevesinde uçan kanatlı böceklerin önemli bir kısmının uçtukları ışığı belli bir süre sonra terkettikleri görülüyor. Aynı zamanda, suni ışık kullanımı, doğayı kanıtlanabilir ölçüde etkiliyor. İşte bu durum için Alman kanunları bazı tedbirleri alıyor. Konu ile ilgili ilk taş Alman Eyalet Emisyon Koruma Yasası ile konuyor (BimSchG).

Bu yasaya göre ışık, BimSchG’nin üçüncü maddesi ikinci paragrafında belirlenen emisyonlardan kabul ediliyor. Bugüne kadar pratikte BimSchG’de belirtilen ışık emisyonları ile ilgili hükümlerin öncelikle insanı koruyan hükümler olduğu kanısına vardırılsa da, BimSchG’nin birinci maddesi açık olarak hayvan ve bitkileri de korumaya değer olarak kapsamına alıyor. Olumsuz çevre etkileri tanımı altında emisyon koruma yasası böylece, ışık emisyonunun doğa üzerindeki olumsuz etkilerinin yasal olarak düzenlenmesi için temel oluşturuyor. Çünkü eğer belli bir yaşam alanı üzerindeki ışık etkileri zararlı çevre etkileri olarak sınıflandırıldığında ancak BimSchG’de belirtilen farklı düzenleme mekanizmaları devreye giriyor. Bunlara örnek olarak aynı kanunun 4ff maddesinde belirtilen onay gerektiren ışık sistemleri ve 22ff maddesinde belirtilen onay gerektirmeyen ışık sistemleri yer alıyor.

BimSchG’nin üçüncü maddesi birinci paragrafında çevreye zarar veren etkiler “Türün“ etki alanına veya süresine göre, genele veya komşu alana tehlike, önemli ölçüde dezavantaj veya önemli ölçüde rahatsızlık verebilecek emisyonlar olarak tanımlanıyor. Bitki örtüsü, hayvanlar ve ekosistemlerin etkilenmesi ise çoğunlukla herkes için bir dezavantaj olarak kabul ediliyor. Buradaki en önemli soru ise, dezavantajın belli durumlarda “gayet önemli“ olarak değerlendirilip değerlendirilmeyeceği (Maass: Böttcher içinde).

Konunun zorluluğu ile ilgili temelde herhangi bir yasal idari düzenleme veya teknik düzenlemeler olmaksızın, olayın önem derecesinin belirlenmesinin ancak genel prensipler doğrultusunda yapılabileceği.

Burada ışık emisyonunun ölçümünü yapmak ve bununla ilgili kararlar almak için Eyalet Komisyonunun Emisyon koruması (LAI) ile ilgili düzenlemelere müracaat edilmektedir. Ancak burada düzenlemenin ana yapısı suni ışığın insanlar üzerinde rahatsız edici etkisi üzerine yoğunlaşmıştır. Düzenleme ekinde, ışık emisyonunun sadece gece faaliyet gösteren böcek ve kuşlar üzerindeki etkisine değinilmektedir.

BimSchG’nin 22inci maddesi birinci paragrafına göre Eyalet Emisyon Koruma kanununun tanımladığı ışık emisyonu konusunda sadece ticari tesisleri işletenler için yükümlülükler getirilmiştir. Dolayısıyla, çok daha üst makamlarca işletilen veya kayıtlı bir dernek tarafından işletilen ışık kaynakları kanun kapsamında yer almamaktadır. Buna göre, kamusal sokak alanının aydınlatması, sinyal ışıkları ve de trafikte araçların farları BimSchG’nin üçüncü maddesi beşinci paragrafına göre tanımlanan tesisler olarak kabul edilmemektedir. Bu tür tesisler için ışık düzenlemelerinin de uygulanması sözkonusu değildir.

Parklar, kent ve doğa arasındaki sınır alanlar. Bu alanların kullanılması, insanlara uygun ışık ortamlarının yaratılmasını gerektiriyor. Aydınlatılan parklar hayvan ölümlerinden, araç ışıkları veya stadyumların yoğun ışıkları kadar sorumlu. Alingsås Workshop sonuçları: 2004, Yönetici: Kai Piippo, PLDA/S.

Planlama öncesinde ve planlama aşamalarında “çevrenin kaldırılabilirliği kontrolleri“ (UVP) ve müdahale düzenlemesi (Madde 8 BnatSchG) ile doğayı koruyucu etkileri engellemek mümkündür. Her iki enstrüman planlama aşamasında bir etki tanımı gerektirir. UVP sonuçları tahmin edici bir düzenleme iken ve meydana çıkabilecek etkilerin giderilmesi konusunda sadece genelleme yapabilecek bir yapıda iken, yasal müdahale düzenlemesi ile, belli çözüm ve görevlerin adının konulması, özellikle engelleme yasağı ve eşitleme ve yerine başka tedbirleri alma yasası sağlanabilir. Mevcut araştırma sonuçları ile yukarıda belirtilen eksik ifade gücü nedeniyle aydınlatma tesislerinin çevre üzerindeki etkisi hakkında bilimsel zemini olan bir öngörü neredeyse mevcut olmadığından, UVP ve müdahale düzenlemelerinin de uygulanabilirliği konusu da açıktır?

Temel olarak, ışık kaynağının uygulanması ile toprak üzerinde değişiklikler meydana gelirse ve etkilerin önemi ve kalıcılığı sözkonusu ise müdahale düzenlemesi, ışık emisyonu ile doğanın dengesi ve kırsal alanın görüntüsü etkilendiğinde de devreye girer.

Çevre görüntüsünün etkisi konusunda korunacak her objenin, kendi türüne göre durumu değerlendirilir. Değişimin estetik kalitesi değil, çevrenin kendine özgü yapısının bozulup bozulmadığı sorgulanır. Dış alanda çevre etkileri ışık direkleri ile olduğu gibi, görülebilir ışık ile de etkilenmiş olabilir. Ancak yasal düzenlemeleri devreye sokmak için, etkilerin önemli ölçüde veya kalıcı olduğunun tespit edilmesi gerekir. Böylece, kırsal alanda sadece kısa bir süreyle uygulanan veya çok az algılanan ışık tesisleri kullanılır (Maass: Böttcher içinde).

BauGB çerçevesinde düzenlenen inşaat yönetimi planlaması sayesinde idari makamlar, doğa ve kırsal alanın ışık emisyonları ile daha ilk aşamada etkilenmemesini engelleyebiliyor veya bu etkileri azaltabiliyor.

Böylece, örneğin bir yerleşkenin belli alanları için, alan kullanım planında kullanım sınırlamaları önceden belirlenebiliyor. Hatta B-Planında, lamba yüksekliği, uygulanan tayf, aydınlatma gücü ve aydınlatma süresi gibi geçerli parametreler dahi belirlenir. BnatSchG’ye göre peyzaj planlaması, peyzaj programlarında ve çerçeve planlarında ve lokal planlarında önceden belirlenen doğayı koruma ve peyzaj oluşturma konularını kapsıyor.

Sonuç olarak, uygulamada aydınlatma planlamacısının, artık problemin varolduğu, ışığa olan isteğin veya talebin tanımlandığı bir dönemde sahneye çıktığı anlaşılıyor. Aydınlatma planlamacısı problemi bir nevi uygulamanın öncesinde devreye giren ihtisas disiplinlerinden öğreniyor.

Aydınlatma planlamacısı için burada, belki başta alışılmadık gibi görünen bir faaliyet alanı var. Bugüne kadar asgari aydınlatma gücü istenmiş olsa da, artık ışığı engelleme, daha doğrusu daha az, dozu ayarlanmış ve hedefi belli ışık miktarlarını da belirlemek durumunda. Tamamen “Dark Sky“ tanımına uyacak şekilde, aydınlatma planlamacısı artık karanlık planlamacısı olacak.

Bu yeni gelişmeler aydınlatma planlamacısının mesleki görüntüsü için başka şansları da barındırıyor. Belirtilen koşullar çerçevesinde iyi bir aydınlatma sağlama konusunda sübjektif duygular elde etmek, asgari aydınlatma gücünü sağlama görevinin çok daha üzerinde, yetkin bir aydınlatma planlamacısının etkili çalışmalarını gerektiriyor. Bir ışık planlamasının optimizasyonu çalışmaları süresince, doğayı koruma konuları açısından gayet çeşitli zorlukların değerlendirilmesi gerektiğinden, planlamacıya danışmanlık hatta bilirkişi görevleri de düşüyor. Bu da bu alanda yeni bilgilerin edinilmiş olmasını gerektiriyor. Özellikle türleri koruma kapsamında farklı disiplinler içinde farklı ilgi alanları olabilir (örneğin böceklerin korunmasına karşı kuş koruması ile ilgili hususlar).

1999 yılında Vilm adasında gerçekleştirilen ve literatür içinde sıklıkla bahsedilen uzmanlık konferansında ELDA bulunmadı. Doğayı koruma kapsamında ışık emisyonu açısından düzenlemelerin belirlenmesi gerektiği bir dönemde, ELDA’nın yetkinliğini bu alanda sadece başka disiplinlere bırakmaması gerekir. Mimarlar, asıl uzmanlar olarak çoktandır kentler üzerindeki kontrollerini yitirdiklerinden dolayı yasalar, etkileyici rollerini mimaride uzun zamandır sergiliyorlar. Arka planda olan bu bilgiye dayanarak, bir ihtisas disiplini olan aydınlatma planlaması, ciddi anlamda başka disiplinler tarafından belirlenen normlara tabi olmadan konu ile ilgilenmelidir. “Açık alanda ışık“ başlıklı (bu sayıda Christian Breil tarafından hazırlanan makaleye bkz.) uygulama tavsiyelerini içeren uzman raporu ile, aydınlatma tasarımcısının da konuya dahil edilmesi yönünde ilk adımın atılmış olduğu görülüyor. Umarız, diğer adımlar da bunu takip eder.

Ağaç veya büyük caddelerin renkli aydınlatılması, mekan tasarımının modern ve aynı zamanda doğal olmayan bir tarzı. Ağaçlar kentin bir parçası. Doğa, kentin modern görüntüsünde insanın kullanımına yönelik olduğundan, yepyeni bir fonksiyon kazanıyor.

Normlar

DIN 13201-1. Sokak Aydınlatması – Bölüm 1: Aydınlatma sınıflarının seçimi. Alman Versiyonu CEN/TR 13201-1: 2004 DIN EN 13201-2. Sokak Aydınlatması – Bölüm 2: Kalite özellikleri. Alman Versiyonu EN 13201-2: 2003 DIN EN 13201-3. Sokak Aydınlatması – Bölüm 3: Kalite özelliklerinin hesaplanması. Alman Versiyonu EN 13201-3: 2003 DIN EN 13201-4. Sokak Aydınlatması – Bölüm 4: Sokak aydınlatma tesislerinin kalite özelliklerini ölçme metodları. Alman Versiyonu.

EN 13201-4:2003

Dergide s. 70.