Müze ve Sergileme Mekanlarının Aydınlatılması

Metin: Doç.Dr. Alpin Köknel Yener, Ar. Gör. Feride Şener

Müze binaları çoğunlukla sergileme ön planda olmak üzere çeşitli sosyal etkinliklerin gerçekleştirildiği alanları bünyesinde barındırır, kültürel ve kültürler arası etkileşimi sağlar.

18.yüzyıldaki ilk modern müzelerin temel işlevi sanat eserlerinin sergilenmesi olduğu için bu amaçla yapılan müze binaları; dikdörtgen planlı, tepe ışıklıklı ve tüm duvarları sergileme amacıyla kullanılan binalardır. 19.

yüzyılda saydam ve esnek planlı sergi yapılarına öncülük eden Joseph Paxton tarafından tasarlanan Kristal Saray’ın yapımından sonra müze mimarisi değişime uğrayarak geometrik biçimli, saydam ve esnek kullanım alanlarına sahip yapılar mimaride yerini aldı. 20. yüzyılın başlarında ise sergileme işlevlerine ek olarak araştırma ve eğitim ağırlıklı çalışmalara da yoğun bir şekilde yer verilmeye başlandı.

Müze ve sergileme mekanlarının aydınlatılmasında iki temel kriter söz konusudur. Birincisi sergilenen eserlerin ziyaretçiler tarafından doğru algılanmasının sağlanması, ikincisi de aydınlatmadan dolayı nesnelerde oluşabilecek bozulmaların en aza indirgenmesidir. Doğal ve yapma aydınlatma sistemlerinin tasarımında bu kriterlerin dikkate alınması gerekmektedir. Farklı malzemelerin ışıktan etkilenmeleri de birbirinden farklıdır. Örneğin, sulu boyalarda solma, yağlı boya tablolardakinden daha fazladır. Bazı renkler tamamen yok olurken bazıları ilk halinde kalabilir ve bu da resimdeki renk uyumunu bozabilir.

Günümüz müze binaları ise ikonik duruşları ile kendileri de bir sanat eseri gibi davranıp ilgi odağı oluşturmakta, ziyaretçilerin dikkatini iç mekanda sergilenen nesneler kadar mimari yapı üzerine çekmeyi başarmaktadır.

Yağlı boyalarda ise boyanın kalınlığı, boyanın kimyasal yapısı ve ışığa duyarlılığı bozulmaları azaltabilir. Bu amaçla eserler, malzemelerinin ışığa duyarlıkları dikkate alınarak aydınlatılmalıdırlar. Ancak, gözün uyum sağlaması amacıyla aynı düzeylerde aydınlatılan koleksiyonların birbirine yakın hacimlerde sergilenmesi önerilmektedir. Tablo1’de eserlerin malzemelerine bağlı olarak izin verilen maksimum aydınlık düzeyleri verilmiştir (2).

Işığa duyarlı nesnelerin aydınlatıldıkları süre, aydınlık düzeyi ile birlikte ele alınarak bozulmayı önleme açısından sınırlamalar getirilmiştir. Örneğin, 50 lx ile aydınlatılması önerilen eserlerin yıllık ışığa maruz kalma üst sınırı malzemelerin ışığa duyarlılıklarına göre 15000 ile 150000 lx saat / yıl değerleri arasında değişmektedir (3). Sergilenen eserlerin doğru algılanabilmesi ışığın rengiyle de doğrudan ilişkili olduğundan lambaların seçiminde renksel geriverim indisinin (Ra) 80 veya üzerinde olmasına dikkat edilmelidir (4). Özellikle üç boyutlu eserlerin aydınlatılmasında genel aydınlatmaya ek olarak kullanılacak olan doğrultulu ışığın yönünün belirlenmesinde ziyaretçinin pozisyonu dikkate alınarak ışığın kamaşmaya yol açmayacak biçimde yönlendirilmesi gerekmektedir. Duvar, döşeme ve tavan yüzeylerinin renkleri, ışık yansıtıcılıkları ve dokuları eserlerin algılanmasında büyük ölçüde etkilidir. Zeminde ve duvarlarda oluşacak yansımaların engellenmesi için mat yüzeylerin kullanımı olumlu sonuç vermektedir.

Halka açık alanlarda aydınlatmanın psikolojik etkisi dikkate alındığında gün ışığının önemi tartışılmazdır. Biyolojik ihtiyacın yanı sıra günışığı detayların daha iyi şekilde okunmasını sağlar ve mekan algısını zenginlefltirir. Mimaride sürdürülebilirlik bağlamında da günışığının mimari aydınlatmada tercih edilmesi, enerji giderlerinin azaltılması açısından son derece önemlidir. Müzelerde günışığı ile aydınlatılmış dolaşım alanları, avlular, atriumlar ve güneş odaları, görsel odağın değişim sürecini sağlarlar. Bu mekanlar genel olarak mimarinin saydamlaştığı görsel gösteri alanları olarak nitelendirilebilir ve mimarlar bu mekanların tasarımında güneş ışığını bir tasarım parametresi olarak kullanırlar .

Günışığı mükemmel renksel geriverimi sunuyor olmakla birlikte eser yüzeyinde değişimler meydana getirmesi ve bünyesinde yüksek derecede ultraviyole ışınım içermesinden dolayı kontrollü kullanılmalıdır. Galeri ve müzelerde yanal pencerelerin aydınlatmada etkin kullanımı, doğru kararlar gereksindirir. Yanal aydınlatmalı sergileme mekanlarında kullanılacak pencerelerin göz hizasından yüksek, ışığı dolaylı olarak içeri alan pencereler olarak tasarlanması mekan aydınlatması için doğru bir yöntemdir (6).

Müze ve sergi salonlarında sergilenen eserleri resimler ve tablolar, heykel ve rölyefler, mücevherat ve vitrinler halinde gruplamak edilmeli, gün ışığı ile aydınlatmanın mümkün olamadığı durumlarda gün ışığına benzer bir aydınlatma uygulanmalıdır. Rölyefler için üç boyutluluk daha az belirgin olduğundan ışık kuvvetli yönlendirilmelidir. Işığın geliş yönünün doğru seçimi ve gölge, sergilenen nesnelerin yüzey özelliklerinin ve heykellerin üç boyutlu etkisinin vurgulanması açısından önemlidir.

Heykel aydınlatmasında formun anlaşılır olmasına ve gölgelerin rahatsız edici olmamasına dikkat mümkündür. Resim ve tablo sergilerinde karşılaşılan temel sorun, sergileme duvarlarındaki düşey aydınlık düzeyinin düzgün olmamasından kaynaklanan parıltı farklılıklarıdır. Aydınlatma aygıtları resim yüzeylerinde yansımalar oluşturmayacak bir biçimde yerleştirilmeli ve resimlerde kullanılan çerçeveler de gölge oluşturmayacak biçimde seçilmelidir. Camlanmış resimlerde yansıma ile ilgili sorunlar denetlenmelidir.

Mücevher ve kıymetli taşların sergilenmesi sırasında koyu renkli, pürüzlü yüzeylerin fon olarak kullanılması sergi algısını zenginlefltirir. Fiber optik sistemler genellikle mücevher aydınlatmasında olumlu sonuç veren sistemlerdir.

Vitrin aydınlatması, vitrin içinden veya dışından yapılabilmektedir.

Vitrin aydınlatmasındaki temel sorunlar; cam yüzeyinde oluşan aynasal yansımalar, ziyaretçilerin veya yansıtıcı yüzey etrafında bulunan nesnelerin vitrin üzerine gölgelerinin düşmesi ve vitrin içinde aydınlatma aygıtlarından kaynaklanan ısı artışıdır. Işık kaynağı izleyicilerden saklanarak ışık doğrultusuna dikkat edilmelidir. Vitrinlere monte edilen aygıtların bakımının yapılabilmesi için erifliminin rahat olması, onarım veya değişimi süresince sergilenen nesnelere zarar verilmemesi amaçlanmalıdır. Işık kaynağının vitrin dışında konumlandırılışı durumunda kaynak vitrinin ön yüzeyinin üstünde olmalı ve ışık doğrultusu yer düzlemine dik olmalı, izleyici gölgesinin eser üzerine düşmesi engellenmelidir(10).

Müzelerde sergilenen tarihi eserlerin olabildiğince bozulmadan kuşaklar boyu izlenebilmesi ve çeşitli sanat eserlerinin ziyaretçilere sunulmasında aydınlatma tasarımının özenle ele alınması gerekmektedir. Bu süreçte uluslar arası standartlarda verilen temel ilkelerin doğrultusunda her bir proje için özgün bir çözüm gerektiği görülmektedir.

Şekil 5. Pera Müzesi’nde duvarlardaki düşey aydınlık düzeyinin düzgünlüğünün sağlandığı gözlenmektedir (8)

İki ve üç boyutlu eserlerin bir arada sergilenmesi (9). Kaynaklar 1. http://www.artlex.com/ 2. CIE, Guide on Interior Lighting, 2.ed., Publication nr.29.2,1986 3. CIE,157:2004 Control of Damage to Museum Objects by Optical Radiation, 2004 4. CIE, Lighting of Indoor Workplaces, Standard 008/E-2001 5. http://www.daniel-libeskind.com/ 6. Lam, M.C.W., Sunlighting-As a Formgiver for Architecture, Van Nostrand Reinhold, New York, 1986 7. http://www.signandsight.com/cdata/artikel/643/ museum3_atrium.jpg 8. İTÜ Mimarlık Bölümü, Kültür ve Sanat Merkezlerinde Aydınlatma Dersi Yılsonu Ödevi, (H. Aygensu, E. Maçoro) 2006 9. İTÜ Mimarlık Bölümü, Kültür ve Sanat Merkezlerinde Aydınlatma Dersi Yılsonu Ödevi, (S. Bilgen, O. Sarıyıldız) 2007 10.IESNA, The IESNA Lighting Handbook Reference & Application, New York, 2000

Dergide s. 50.