Tarihi eserlerin aydınlatılması

Metin: Begüm Erdoğmuş

- Çevre - Sokak - Yapı aydınlatması şeklinde kademelenen tarihi koruma olgusu ile biçimlendirilmiş aydınlatma tasarımları yapılmalıdır. Böylece kent temsil edilir, tanınır, yaşanır. Şehir trafiği geceleri aydınlatma ile belirlenir, yönlendirilir. Kent yapıları, sokağı, peyzajı ile bir bütündür. Bu bütünün gece ve gündüz doğru algılatılması, tarih ilişkisinin mimari ile kurulması için oldukça önemlidir. Bu çalışma profesyonellik gerektirir ve birkaç disiplini bir araya getirir. Teknoloji ilerledikçe tarihi eser aydınlatması konusu ile ilgili araştırmalar yaygınlaşmaktadır ve bu sayede konuya dair birçok farklı disiplin, çalışmalar ortaya koymaktadır. Böylece de konu birçok açıdan daha da gelişmektedir. Dinamik, statik farklı tip aydınlatma teknikleri de bu kapsamda olup, yeni bir uygulama olarak konu olmaktadır. Söz konusu yöntemle değişik tarihsel, mimari algıların sağlanması araştırılmıştır. Tarihi eser ve kent aydınlatma sadece restorasyon bilimi, koruma kavramları gelişimi açısından değil, kimliği barındırması ile biçimsel kimlik oluşur. Aydınlatma ile gece karanlıkta kalıp, fonksiyonunu yitiren tarihi eserler görünür ve yaşanır hale gelir. Bu sayede güncelliğini yitirmiş kentsel alanlara kimlik kazandırılır ve tarihi çevre korumanın gerekleri başarılı bir uygulama ile yerine getirilir.

Tarihi eserlerin kent kimliği açısından aydınlatılması oldukça günceldir. Bu konudaki gelişmeler, turizmin, kent korumanın, bilincinin, sosyal ve psikolojik toplumsal, tarihsel yapının gelişmesini sağlar. O nedenle birçok alan iç içedir.

Restoratör mimarın, aydınlatma tasarımcısının, sanat tarihi, toplum bilimcisinin, şehir plancısının beraber çalışması gereken, gün geçtikçe profesyonelleşen interdisipliner bir alandır. Bu alanda çalışan kişilerin ortak çalışabilmesi için bir dil birliğine varması gerekir. O nedenle amaç bu bağlamda aydınlatma tasarımları oluşturabilmek için saptamalarda bulunabilmektir.

Aydınlatma tasarımı ile mimariye farklı anlamlar yüklemek mümkündür. Işığın konumu, yönü, geliş açısı, rengi, kullanılan projektör tipi, büyüklüğü, özelliği ışığın yapı üzerine etkilerini değiştirir. Böylece kentteki yapılar; yüzeyler ve hacimler, sokaklar yani yapılı tüm çevreler, gece de kendi özgün karakterlerinde ortaya çıkarılabilir. Tarih ve kültür yaşatılabilir. Gündüz karmaşık siluette kaybolan yapılar gece bu profesyonel müdahale ile karşımıza çıkabilir. Dünyada bu tip tarihi yapılar, ışık festivalleri ile de gündeme gelmektedir. Konunun dünya çapında birçok uygulamasını görmek mümkündür. Bu tip uygulamalar tarihi yapısını koruyan kentlerde yaygındır.

Her şehrin bir karakteri ve tarihi vardır. Örneğin, İstanbul bu konuda dünya şehirleri arasındadır. İstanbul’un simgesi haline gelen yapılardan Ayasofya örnek olarak alınırsa, ana kütle ve minareler arası farklılığın gece ortaya çıkarıldığı ve kente böylece farklı mesajlar verildiği görülmektedir. Hem mimari, hem tarihi açıdan farklı derecelendirmelerle yapılan aydınlatma sayesinde kentlilerin algısı ve bilinci geliştirilebilir. Bu sayede kentsel koruma sağlanır, turizm geliştirilir, tarihi çevre korunur ve çevreye bakım artar. Metruk alanlar karanlık ve izbe yerler olmaktan kurtulur. Aydınlatmayla bölgelerin estetik dokusu da ortaya çıkar. Mimari detaylar vurgulanır. Daha sonra ışık kirliliğine neden olmayacak şekilde her güzergah detaylı incelenip yapıların tek tek mimari ve tarihi özelliklerine, restorasyon kararlarına göre de bir aydınlatma önerilebilir. Ülke - kent ülkenin turist çekerek kalkınması, kültürünü gelecek nesillere taşıyabilmesi için de büyük bir adımdır.

Birçok firma da tarihi eser aydınlatma projelerine sponsor olup, tarihi eserlerin yanında kendi kurumsal kimliğini de tanıtmaktadır. Amaç, kültür mirası ve tarihi değerleri koruyarak gelecek nesillere aktarmaktır.

Kentsel dönüşüm kapsamında çevreye ve yapılara doğru fonksiyon verilmesi ile eserler aydınlatılarak belirginleştirilebilmektedir. Bu müdahale ile kentte kimlik oluşumu birkaç açıdan sağlanır. Kentin sosyal ve kültürel kimliği oluşur ve kent yaşadıkça özellikle sosyal kimlik gelişir. Kentin aydınlatmasının bütününde hem aydınlatılan çeşitli öğelerle, hem de yeni ve eski yapı aydınlatmasının bir düzen içinde olmasıyla modern kent kültürü oluşur. Böylece kent bir sanat eserine dönüşür. Bir sanat eserini de ifadelendiren ışık ve gölge oyunlarıdır. Kentin bir sanat yapıtı belirlenmelidir. Eser ya bütünüyle algılatılabilir, gündüz görünümü gece de sağlanabilir, ya da eserin özellikli parçaları ön plana çıkarılabilir.

Yapı; kemerli, kolonadlı, dolu-boş kurgusu kuvvetli, çıkmaları, saçakları, cephe öğeleri özellikli, bezemeleri farklı ya da dönemsel akımı gereği belli bölümleri karakteristik olarak vurgulu olabilir. Bu niteliklere göre aydınlatma tasarımının kriterleri belirlenir. Yapının dokusu, rengi ve malzemesi irdelenir. Yapının rengine ve verilmek istenen etkiye göre ışık rengi seçilir. Yapının cadde, su üzerinde veya bahçe, yeşillik içerisinde olmasına göre armatür yerine, özelliğine ve tipine karar verilir. Yapıya zarar vermeden, aydınlatılacak öğeye, seçilen ışık rengine ve armatürün konumuna göre elemanın gücü, sayısı ve dolayısı ile kablosunun kesiti belirlenir. Yapı üzerine monte edilecek elemanlarda cephe özelliklerine göre elemanlarının ve kablolarının estetik kaygı ile nasıl düzenleneceğine, monte edileceğine karar verilir. Yapı çevresine monte edilecek elemanların da yapıya uygun şekilde tasarlanan koruyucu kapaklar, birimler içine alınarak yerleştirilmesine dikkat edilir.

Kurgulanan aydınlatma sistemi dinamik veya statik olabilir. Bu yeni gelişen sistemler ve son teknoloji ürünleri ile yakalanmak istenen algıya en yakın, tarihi esere en az zarar veren müdahale gerçekleştirilebilir. Tarihi eser aydınlatması yapılırken çevrenin yeni veya tarihi olmasına göre de kararlar verilir. Yeni eser bitişiğinde bulunan bir tarihi eserin aydınlatılmasında, yeni yapının da nasıl ışıklandırılacağı düşünülmelidir. Örneğin bu iki eser arası gabari, yapı tekniği farklılığı ışıkla ifade edilebilir. Yapı aydınlatmasından çevre, sokak ve genel kent aydınlatmasına geçilir. Siluet veya belli aksların aydınlatılması bir kompozisyon içerisinde yapılabilir. Bu kompozisyon uzmanlaşan restoratör mimarları ve aydınlatma tasarımcılarını işbirliğine çağırmaktadır.

Aydınlatma, yerlere, insanlara bağlı olarak gelişen bir olgudur. İçinde ışığı ve rengi barındırır. Bu konunun tarihi eserlerle ilgili kolu için tüm açılımlar yapılmaktadır. Bu açılımlardan biri de, konunun akademik dünyada gelişen boyutudur. Üniversitelerin bu konuda yeteri kadar özelleşemediği görülmektedir. Örneğin Hildesheim kentindeki Tasarım Fakültesinde aydınlatma tasarımı eğitimi verilmektedir. Mimari, Elektro Mühendislik dallarında kişilerin gelişimi sağlanmaktadır (Roger, 2007, s.22).

Belediyelerde Aydınlatma Müdürlükleri kurularak 24 saat yaşayan kent kurgusuna ulaşılmaya çalışılmaktadır. Şehir aydınlatma haritaları oluşturularak kentin 24 saat görülebilir olması sağlanmaktadır. Konu ile ilgili eğitim verilmesi ve çeşitli etkinlikler düzenlenmesi yapılan hataların düzeltilmesini sağlayacak, doğru teknik ve mimari çözümlere gidilecektir. Tübitak’ın hazırladığı rapora göre Türkiye’de yanlış yapılan uygulamaların başında armatür seçimi gelmekte olup, yatay armatürler yerine dikey armatürler seçilmesi uygulamadaki yanlışlıklardan biridir. Yanlış yönlendirilen armatürler yüzeyleri değil, uzayı aydınlatmaktadır (www. forumgazetesi.com).

Görüldüğü üzere aydınlatması yapılan tarihi eserlerde teknolojiye bağlı gelişimler olmaktadır. Örneğin Rumeli ve Anadolu Hisarlarının aydınlatmasında teknik detaylar da yeterli ve sürekli bir aydınlatma için çözümlenmiştir. Kablo seçiminden başlayarak oluşacak etki ve aydınlatma sürekliliği için tüm tasarım detayları ön plana alınmalıdır.

Bir mimar, ya da bir elektrik mühendisinin alanları birbirinden farklıdır. Bir mimarın, bir aydınlatma tasarımcısı gibi tekniğe hakim olması beklenemez, ancak restoratör mimarın kente dair psikolojik, sosyolojik ve kültürel olguları saptayıp, ona göre tarihi yapıların korunmasını yönlendirebilmesi gerekir ki, tarihi eser aydınlatması da toplumun belleğini etkileyen önemli bir müdahale tekniğidir.

Sonuç olarak bir tarihi eserin aydınlatması yapılacağında öncelikle tarihi eserin tarihçesi, özelliği, konumu araştırılmalıdır. Yapılan saptamalara göre eserin aydınlatılması sonucu kentliye verilmek istenen algı, aydınlatma tasarımcısı ve restoratör mimarın ortak çalışmasına göre

Dergide s. 58.