Bozdoğan Kemeri, İstanbul

Metin: Akın Tek

Fotoğraf: Korhan Şişman

Öğrencilik yıllarımızda Film Festivali’nin konuğu olarak İstanbul’a gelen Peter Greenaway ile tanıştığımız günü hatırlıyorum. Onuruna verilen davet o dönem sahne tasarımı dersi aldığımız Metin Deniz’in atölyesindeydi. İstanbul’u en yakın zamanda tekrar gelmeyi planlayacak kadar çok sevdiğini öğrendiğimiz sanatçıya şehrin tarihinin hak ettiği değeri görmediğini, insanların ve yönetimlerin eski yapılara gerekli özeni göstermediğini anlatmaya koyulduk. Bu gençlik isyanını tatlılıkla keserek kelimesi kelimesine aklımda kalan bir şey söyledi Greenaway: “Öyledir, öyledir, siz onları boş verin. Çok güzel bir ders alıyorsunuz, siz ne gibi şeyler üretmeyi planlıyorsunuz İstanbul için?” İdari birtakım meselerlerden değil de sadece tasarımdan söz etmeyi isteyen bir merak vardı sesinde. Ama gülümsemesinin ardına sakladığı kinayeyi sezenler dersi almıştı.

O günden bu yana epey değişim geçirdi İstanbul; şehrin dokusunu oluşturan birçok tarihi eserin restorasyonu yapıldı. İstanbul’un çok kültürlülüğünün yansıması olan birçok yapı hak ettikleri şekilde görünür kılındı. Bütün bu çalışmaları gıpta ile izlerken 2007’nin Mart ayında Bozdoğan Kemeri’nin aydınlatılması projesinin aydınlatma tasarımı ofisimize teklif edildiğinde İstanbul için bir şeyler üretme sırasının bize geldiğini, şehrin yenilenen yüzünde bizim de katkımız olacağını düşünerek büyük bir heyecan duyduk.

İlk iş olarak bir tasarım teması oluşturmak için eserin tarihi, konumu ve şehir insanına hissettirdikleri üzerine bir araştırma çalışmasına başladık ve aşağıdaki sonuçlara ulaştık:

Bozdoğan Kemeri İstanbul surları içindeki bölgede günümüze kalan en eski yapılardan biri. Yapım tarihi kesin olarak belirlenemese de, eserin tamamlanışının 4. yüzyılın ikinci yarısında İmparator Valens’in hükümdarlığı dönemine denk geldiği anlaşılıyor; zaten kemerin ilk ismi de bu imparatordan geliyor. Roma ve Erken Bizans döneminde hizmet veren yapı, İstanbul’un Fethi’nden önceki yıllar eski işlevini yerine getiremez durumdayken, Fetih’ten sonra Fatih tarafından onartılıp şehre tekrar su taşıyacak hale getirilmiş. Bu onarımlara ve eklemelere II. Bayezid ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde de devam edilmiş. Çeşitli dönemlerin, kültürlerin ve mimarların izlerini taşımakta olan bu eserden günümüze 800 metreye yakın hatrı sayılır bir kısım kalmış.

Ayasofya gibi dev boyutlu mimari eserler ortaya konmadan evvel inşa edilen bu kemerin o dönemin insanları için şehrin en ihtişamlı görüntülerinden birini oluşturduğu muhakkak. 19. yüzyıla kadar işlevini yerine getirmeye devam eden Bozdoğan Kemeri, artık suyu baş tacı edemese de, şehrin siluetinde ağırbaşlı bir anıt olarak yükselmeye devam ediyor. Yedi tepeli şehrin 3. ve 4. tepelerinin arasındaki vadide uzanan hat, şehrin çeşitli yerlerinden rahatlıkla görülebiliyor. İster şehir trafiği ile birlikte akarken, ister Pera’ya doğru ağır adımlarla ilerlerken, devasa bir şehir kapısının altından geçtiğinizi hissediyorsunuz.

Tasarım temasının oluşması: Tasarım teması hazırlanırken amaç yapılan araştırmanın sonuçlarına uygun ve şehre 15 yüzyıl boyunca hizmet veren bu ihtiyar delikanlıya yaraşır seçimler yapmaktı. Temanın sınırlarını belirleyen kriterler arasında eserin diğer kentsel değerler içinde nasıl konumlandırılacağı ve ileriki yıllarda oluşturulacak bir İstanbul Aydınlatma Master Planı’na uyum ön plana çıktı. Böylece, gündüzleri kendisini açıkça hissettiren tarihsel dokunun, mimari sadelik ve ihtişamın, gece görünümüne de taşınmasının gerekliliğine karar verdik. Bunun yanında su çağrışımlarının göz ardı edilmemesi; ancak mekanda araç trafiğinin sürekli aktığı düşünülerek dikkat dağıtmayacak yorumlar üzerinde durulması ve kentin birçok yerinden gözlemlenecek yapının kent siluetini bozmadan görünür kılınması yönünde fikir birliğine varıldı.

“Haliç’in siluetinde bir gerdanlık”: Bütün bu kriterleri göz önünde bulundurarak aydınlatma tasarımının temasını bu cümleyle özetledik. İki tepeyi birbirine bağlayan konumu, tarihsel değeri, ve mimari işçiliği ile paha biçilmez bir gerdanlığa benzetilen kemerin cephesinin bu üç unsuru yansıtacak sarımsı-turuncu renkle aydınlatılmasına karar verildi.

Büyüklüğünün ve uzunluğunun vurgulanması ve ihtişamlı bir giriş kapısı izleniminin kuvvetlendirilmesi için bu sıcak ışık rengi, kemerin iki cephesinde de boydan boya kullanılacaktı. Satıhlara derinlik katmak için, kemerlerin iç kısımlarını aydınlatmak üzere yapım nedeni olan suyun tazelenme ve yenilenme çağrışımlarını yansıtan beyaz tercih edildi.

Yapılandırma süreci: Temanın belirlenmesinin ardınan, çalışma tamamlandıktan sonra ortaya çıkacak görünümü yansıtacak benzeşim modelleri, yine şehrin çeşitli yerlerinden çekilmiş fotoğraflardan faydalınarak oluşturuldu. Tema kriterleri doğrultusunda model üzerinden konsepti sayısal olarak doğrulayacak ışık kaynakları, reflektör özellikleri, konumlandırmaları ve ışık değerleri bilgisayar ortamında noktasal olarak çalışıldı. Yapılan hesaplar sonucu belirlenen ışık kaynakları gece yerinde yakılarak farklı zaman dilimlerinde uzman ekipler ile aşamalı olarak test edildi. Belediye ekibi ve tasarım grubu işbirliğinde süren demo çalışmalarında sayısal değerlerin yanı sıra görsel konfor ve hissettirmesi beklenen efektler için ayrı ayrı ayarlar yapıldı. Yapılan uzun testlerin sonucunda ön cephe için tasarım kriterlerine cevap verebilecek kent mobilyası niteliğinde özel bir kasa içine gizlenen projektörler öngörüldü. Direk kirliliğini önlemek ve kemeri en dipten başlayarak aydınlatabilmek için tasarlanan bu kasalar kemer ayaklarına bağlı refüjlere oturtuldu. Kamaşmayı engellemek için at gözlüğü şeklinde tasarlanan kasalar trafik kazalarına, vandalizme ve yağmur sularına karşı mukavemet gösterecek sağlamlıkta biçimlendirildi. Cephe ve iç aydınlatma ışıklarının birbiri ile kesişmemesi için kemerlerin iç kısmına monte edilmesi düşünülen beyaz ışık armatürleri, yüksek ulaşım araç geçişlerinde bile zarar görmeyecek, kamaşmaya neden olmayacak ve düzgün ışık dağılımı sağlayacak konumlara oturtuldu. Montaj aşamasında tarihsel dokuya zarar vermemek için titiz bir çalışma yürütüldü. Tüm bu çalışmalarından sonra 10 Ağustos 2007 tarihinde Kemer tamamiyle aydınlatıldı.

Bozdoğan Kemeri’nin Yeni Yüzü: Uzun, zorlu ve titizlikle yürütülen bu çalışmanın sonucunda üzerinde fikir birliğine varılan konsepti yansıtan bir sonuç elde edildi; Topkapı

İşveren: İstanbul Büyük Şehir Belediyesi, Şehir Aydınlatma ve Enerji Müdürlüğü Aydınlatma tasarımı: Effect Aydınlatma Tasarımı ve Danışmanlığı Nergiz Arifoğlu, Korhan Şişman Kullanılan ürünler: Philips Decoflood MVF 617 SON-T 400W Philips Decoflood MVF 617 SON-T 250W Philips Tempo-3 HPI-TP 400W

Sarayı’ndan, Kariye Camii’ne kadar olan dilim içerisinde, aydınlatılmış camilerle çevrelenmiş kemer artık bir gerdanlık gibi değerini ortaya koyuyor. Şimdi Haliç’in gece siluetinde belirgin ve aydınlık bir iz görünmekte.

Eserin aydınlatılması ile birlikte çevresinin, ailelerin geç saatlere kadar güvenle zaman geçirebildiği, çocukların oynayabildiği alanlara dönüşmesi sevindirici başka bir sonuç. İstanbul’un sistemli bir aydınlatma ile eşsiz gündüz görüntüsünün geceleri de ortaya çıkartılıp değerinin vurgulanması, içinde yaşayanlara birçok yönden güvenlik, mutluluk ve sahiplenme duygusu getirirken yaşanılası ortamlar sunacağı gibi, turizm açısından da ülkemize artı değerler kazandıracaktır. Kuşkusuz, bu doğrultuda yapılacak her çalışma da 2010 yılına hazırlık niteliği taşıyacak ve aynı zamanda İstanbul Aydınlatma Master Planı’nın kaçınılmaz bir parçası olacaktır.

Dergide s. 56.