High Museum of Art, Atlanta

Metin: Arfon Davies, Kai Becker

Fotoğraf: Arup Lighting Londra

Genel olarak bakıldığında, bir müzeyi ziyaret edenler, orada sergilenen sanat eserlerini görmek için giderler. Günümüzde müze binalarının çoğu mimari açıdan da öne çıktığından, birçok ziyaretçi, bina içinde sergilenenler kadar, yapının mimarisini görmek için de gider, hatta bunlardan bazıları kendileri bir sanat eseri. Mimari konusunda bilgisi olan ve Atlanta’daki High Museum of Art’ı ziyaret eden biri, en son gelişmeleri yansıtan yeni binalarla çevrili merkez meydanında durduğunda, bina cephesinin çatı ile birleştiği benzersiz profillerin neye yaradığı konusunda şaşırabilir. Profiller anında etkiliyor ve merak uyandırıyor. Bu kesin. Görünmeyen ise, bu alışılmamış biçimli, bir dizi mükemmel boyutlu beyaz dalgaları andıran ve gökyüzüne doğru yükselenlerin çok yüksek standartlarda tasarlanmış bir aydınlatma sisteminin bir parçası olduğu.

High Museum of Art, Amerika Birleşik Devletleri’nin güneydoğusunun en önemli sanat müzesi. Kalıcı sergiler 11.000’den fazla eserden oluşuyor. Örneğin istatistikler, 2005 yılında müzenin 450.000 kişi tarafınan ziyaret edildiğini gösteriyor. Müze 1905 yılında Atlanta Art Association (Atlanta Sanat Derneği) olarak kuruldu. 1980’li yılların başında binaya eklenti yapıldı. İkinci eklenti programı milenyuma geçişten hemen sonra gerçekleştirildi. 2000 yılında müze, Renzo Piano Building Workshop firmasının mimarlarını, bir restoran ve yeni idari binadan oluşacak iki yeni müze binasının tasarımı ile görevlendirdi. Genişleme inşaatı Kasım 2005 tarihinde tamamlandığında, müzenin toplam sergi alanı 29.000 metrekareye ulaşmıştı. Bina kompleksinin cephesi kar beyazı. Yeni binanın zemin katının bazı kısımları tabandan tavana kadar cam kaplı, böylece gün ışığının daha aşağı seviyeye girmesini sağlıyor. Ancak bu binada giriş katında (günışığı) ışık sadece önemli bir rol oynamıyor...

1990’lı yıllarda binaya ikinci bir ekleme yapılması düşünülürken, hedef sadece ek sergi alanı yaratmak değil, aynı zamanda, aydınlatma kaynağının temeli doğal ışık olan bir dizi galeri oluşturmaktı. Sonunda müze yetkilileri takıma deneyimli bir uzmanı almayı kararlaştırdılar: Renzo Piano.

Sol fotoğraf: Futuristik! Müze binalarının çatısındaki bu görüntü büyük bir olasılıkla sadece havadan veya yakınındaki yüksek binaların çatılarından izlenebilir. Uygulamada kullanılan elemanlar velas veya yelken bezi. İki yeni müze binasının çatısına bunlardan 1000 tanesi 1.2’ye 1.2 metrelik mesafelerde yerleştirilmiş. Yukarıdaki fotoğraf: Atlanta High Museum of Art’ın ortada ve fotoğrafın sağında görülen diğer binasının ortasında yeni tasarlanan meydan. Giriş katı tamamen cam kaplı ve bu seviyede binaya gün ışığının girmesini sağlıyor. Velasların biçimsel diline uygun olmasını sağlamak için bir dizi “geçiş panelleri” tasarlanmış, bina cephesini çatıda birleştiriyor. günışığı alan galerilerin yüksekliği cömertçe beşbuçuk metre tutulmuş. Dikkati köprü geçişlerinin konumuna çekiyorlar. Direkt olarak velas’ların altında yer alıyorlar. günışığı galerileri.

Renzo Piano’nun Genoa İtalya’daki Building Workshop adlı atölyesinde, Velas’ların biçimini tespit etmek için kartondan yapılmış 3 boyutlu çeşitli modeller hazırlandı. Ölçekli bir modele yelken prototipleri monte edildi. Modelin içi ve dışına yerleştirilen sensörler ilk gerçek verileri gösterdi. Atlanta’da ise tam ölçekli bir maket hazırlandı.

Genoa asıllı İtalyan mimar, günışığı ile aydınlatılmış galerilerin tasarımına yabancı değil ve daha önce Amerika’da inşa ettiği iki büyük müze ile ün salmış: Houston’daki Menil Collection ve Dallas’daki Nasher Sculpture Center müzeleri.

Renzo Piano, mimariyi, sanatı ve en gelişmiş teknoloji mühendisliğini kombine etme becerisine sahip bir usta olarak görülüyor. Atlanta’daki müze projesi, gün ışığının özel bir biçimde kontrolünü gerektirdi. Bu nedenle Renzo Piano, proje ekibine katılmak üzere Arup Lighting İngiltere’den aydınlatma tasarımcıları Arfon Davies ve Andrew Sedgwick’i davet etti. Yeni binanın en üst katlarında ışığın ana kaynağı günışığı olacaktı ve böylelikle projenin ilk tasarım amacına ulaşılmış olacaktı. Müze yönetiminin isteği ve mimari açıdan istenilen, mümkün olduğu kadar müzenin açılış saatleri süresince ziyaretçilerin sanatı gün ışığında deneyimleyebilmesiydi. Bu ana bilgi doğrultusunda proje ekibinden, muhtelif önemli unsurlar için çalışılabilir çözümleri geliştirmeleri istendi. günışığı sisteminin tasarımı ayrıca, müzeyi koruma endişelerini de karşılamalıydı. Zararlı ultraviyole ışınlar nedeniyle, direkt güneş ışığının galerilerden her zaman uzak tutulması gerekiyordu.

Tasarımcılar, müzenin kabul edilebilir sınırları içinde kontrol edilebilecek bir günışığı çözümünü bulmak zorundaydılar. Çok kolay bir görev değildi, çünkü günışığı seviyeleri mevsime, günün saatlerine ve değişen hava koşullarına göre farklı olabiliyor ve aydınlatma konseptine dahil edilmesi için gerekli hesaplamaları zorlaştırıyordu.

Projenin erken aşamalarında yapılan görüşmeler sonucunda tasarım ekibi üyeleri, gün ışığının yansımasının istenilen şartlarda nasıl kontrol edilebileceğini araştırdı. Motorlu jaluziler gibi aktif elemanların uygulanması değerlendirildi ancak tasarım ekibi, hareket etmeyen parçalar ile pasif bir yaklaşımı tercih etti. Bu kararı alırken iki faktör çok büyük rol oynadı: bakım ve çeşitlilik. Pasif sistemlerin hareket eden parçaları yok, dolayısıyla aktif sistemlere göre çok daha az bakım gerektiriyorlar. Pasif sistemler iç mekanlarda günışığı seviyesinin çeşitliliğini azaltsa da, bazı değişkenlikler mevcut. İşte bu da insanların hoşlandığı ve tasarım ekibinin elde etmek istediği bir özellik.

Proje ekibi, temel tasarım konsepti ortaya konulduktan sonra, nasıl gerçekleştirileceğini bulma konularına odaklandı. Bu aşamada Renzo Piano, Nasher Sculpture Center’de çalışırken elde ettiği deneyimlerinden faydalandı. Dallas’da 500.000 dökme alüminyum güneş enerji kelepçeleri veya kabukları, kemer biçimli cam tavan üzerinde yüzer biçimde uygulanmış ve tavandan galerilere direkt ışığın girmesi sağlanmıştı. Aynı zamanda güneşe bakılabiliyordu. Atlanta’da aynı prensip tekrar araştırıldı ve daha geliştirilmiş günışığı kontrol sistemini sağlamak için teknik açıdan hassas ayarlamalar yapıldı.

Tasarım sürecinin ilk fazında, “Velas”ların (İtalyanca’da vela, yelken anlamına geliyor) geometrisini belirlemek için bir dizi araştırmalar yapıldı. Velaslar, günışığı sisteminin dış, yani görünen kısmından oluşuyor. Dallas’daki kabuklar gibi, ışığı yakalamak ve galerilere yönlendirmek üzere tasarlandılar. Velasların geometrisinin geliştirme hedefi çok açıktı: güneş ışığının galeriye direkt olarak aşağıdan girmesini önleyecekler ancak kontrollü miktarda difüz gökyüzü ve güneş ışığının galeriye girmesini sağlayacaklardı. Bir dizi geometrik seçeneklerin araştırılması için öncelikle eskizler ve kart modelleri kullanıldı. Başlangıçta güneşin girmediğinden emin olmak için üç boyutlu modeller üzerinde denemeler yapıldı. Bu şekilde, tasarım ekibi Renzo Piano Building Workshop’un Genoa ofisinde geliştirdiği ve incelemelerini yaptığı ölçekli modeller üzerinde üç seçeneğe odaklandı. Ölçekli maketin duvarlarına ve tabanına, iç mekanda gün ışığının aydınlatma gücünü ölçmek için küçük fotoseller yerleştirildi. Dış alanda ışığın yatay konumda nasıl alındığını ölçmek için maketin üzerinde göze çarpmayan başka bir noktaya diğer fotoseller yerleştirildi. Sözkonusu basit ölçümler sayesinde tasarımcılar, Velasların en uygun biçimini belirleyebiliyor ve gün ışığının miktarı ile sistemin nasıl çalışacağını görebiliyorlardı.

Bu veriler tasarım sürecinin en son aşamasının temelini oluşturdu: Atlanta’da tam ölçekli bir maket hazırlandı. 5x15 m’lik model, ölçeklendirilmiş 4x10 velas ile donatıldı. Yelkenlerin yanı sıra, maket üzerinde pasif çatı sisteminin tüm diğer komponentleri de bulunuyordu üstteki resim: “Soffitios” günışığı alan galerilerin tavan tasarımını oluşturuyor.

Soldaki resimler: Aydınlatma tasarımcıları, mimarlar ile birlikte binanın cephesini çatı ile birleştirecek özel profiller geliştirdiler. Sadece bu elemanlar ziyaretçilerde çatıda yelkenlerin olduğu duygusunu yaratıyor. Velaslara göre, şekil ve fonksiyonları itibariyle “geçiş panelleri” farklı olduğundan, direkt gelen güneş ışığını tamamen kesmiyorlar. Bu noktalarda çatı penceresinin camı için, genelde kullanımda olan bir frit deseni tasarlanmış, böylece tepeden gelen yaz güneşinin gallerilere girişi engelleniyor.

ve bunlar üç katmandan oluşuyordu: En üst katmanı oluşturan Velaslar ve beyaz boyanmış ve kuzeye doğru yönlendirilmiş eğri alüminyum paneller. Yelkenlerin özel formu sayesinde güneş ışığı direkt olarak aşağıdaki galeriye girmiyor ve sadece yansıtılan güneş ışığının binaya ulaşmasını sağlıyor. Sistemin ikinci katmanında, en alt noktası kuzeye bakacak şekilde açı verilerek kesilen, yuvarlak çatı pencereleri yer alıyor. Renk sunumunu azamiye çıkarmak için, tepe pencerelerinde düşük demir içeren cam ve galerilere (5 mW/lm’nin altında olması için) ultra viyole ışınlarının girişini sınırlamak üzere dikkatle tasarlanan PVB arakatmanları kullanılıyor. En son eleman “soffitio”, fiberglas ile güçlendirilmiş alçıdan üretilmiş 152.4cm’lik (5 foot) derinliği olan boru biçimli ünite. Sistemde en son difüzyon elemanını sağlıyor ve galerinin iç tavanının şeklini oluşturuyor. Fonksiyonları itibariyle çok pratik olan bu elemanlar, tavan tasarımına alışılmadık ve dekoratif bir etki veriyor.

Velas fonksiyonlarının kalitesi ve gün ışığının verimi İtalya’da analiz edilmiş. Atlanta’da ise tüm sistem test edilmiş.İlk denemelerden elde edilen verilere, yerel iklimin etkisi ve gün içinde farklı zamanlarda güneş ışığının kalitesini dikkate alacak parametreler eklenmiş. Geçmiş hava koşullarının analizleri, Atlanta’da havanın genellikle sıcak olduğunu, kış ve yaz güneş ışınlarının oluşma olasılığının sırasıyla %50 ve %67 olduğunu göstermiş.

Bu nedenle açık ve parçalı bulutlu güneşli gökyüzü sık rastlanan bir durum. Dolayısıyla çatının tasarımını yaratırken, bu koşullarda galeride gün ışı alan seviyelerin kararlaştırılan değerler içinde kalması sağlanmalıydı. Bu nedenle, Velasların rengi ve ışık yansıma kapasitesi tasarımın çok önemli bir elemanını teşkil ediyordu, çünkü bu elemanlar Velaslar arasında ve çatı pencere sistemine yansıtılan güneş ışığı miktarını etkiliyordu.

Çatı penceresi sisteminin performansını değerlendirmek için sadece günışığı faktörünün kullanılması yeterli değildi, çünkü sadece bulutlu gökyüzü için geçerliydi ve güneş ışığını dikkate almıyordu. Ek bir ölçü birimi kullanıldı. Güneş ışığı faktörü tüm gökyüzü koşullarını değerlendirmesi istenilen sistemin performansını gösterecekti. günışığı faktörü gibi, güneş ışığı faktörü, dış alana göre iç alanın günışığı ile aydınlatılma oranı. Ancak günışığı faktöründeki gibi sabit değil: güneşin yükselmesi, güney açısı ve günün ve senenin saatine göre değişiyor. Ekip, güneş ışığı ve beklenen gün ışığının verimi ile ilgili olarak Velasdan Velasa da ışığın yansıdığının farkındaydı. Olması istenilen bu efektin daha da artırılması için Velaslar beyaza boyandı. Gün ışığının etkisi daha da artırılmıştı ve çatı penceresi sistemi üzerinden, galeri alanlarına daha kontrollü ışığın girmesi sağlanıyordu. Üç boyutlu modeller kullanılarak güneş ışığı faktörünün, senelik olarak günün her saatinde ne kadar olduğunu hesaplamak için karmaşık analizler yapıldı. Elde edilen bu güneş ışığı faktörü verileri ve günışığı faktörü, Atlanta’da saat başı ölçülen hava koşulları ile kombine edilerek senelik olarak günün her saati için galerideki günışığı seviyeleri hakkında öngörüler yapılabildi. Bir dizi analiz tekrarlarından sonra Velasların sonuç olarak hangi geometrik biçime ve yansıtma kapasitesine sahip olacağı tespit edildi.

Atlanta’da kurulan tam ölçekli maket cam özelliklerinin test edilebilmesini sağladı. Böylece ultra viyole ışınları ve renk sunumu kriterlerine ulaşıldı. Maket içinde gerçekleştirilen aydınlatma kapasitesi ve ultraviyole ışınlarının ölçümü ile bilgisayardan elde edilen günışığı seviyeleri ve bunların dağılımı tahminlerinin doğrulaması yapıldı. Maket sayesinde gün ışığının iç mekanda bulunan finişlere etkisi değerlendirildi. Ölçekli çalışma, suni ışık ile doğal ışık arasındaki ilişkinin incelenmesini sağladı.

Çatıda yer alan Velasların dizilişi zemin katta bulunanlar tarafından görülmese de, Renzo Piano Building Workshop tarafından geliştirilen bir ayrıntı, arka sırada yer alan heykeysel şekillerin ne olduğuna dair izleyenlere bir ipucu veriyor. Binanın cephesini kesintisiz, çatıya bağlayan elemanlar “geçiş panelleri”; eğri biçimli alüminyum paneller çatıyı sarmalıyor ve çevredeki diğer çatı pencereleri için gölgeleme birimleri haline geliyor. Çatı pencerelerinin çoğunun üzerinde bulunan Velasların tasarımı, güneş ışığının her zaman galerilerden uzak tutulmasını sağlayacak şekilde tasarlandı. Binanın estetiğine yönelik yapılan talepler nedeniyle, geçiş panellerinin altında kalan çatı pencerelerinde en uygun gölgelendirme geometrisini sağlamak mümkün olmadı. Bu nedenle, binanın kuzey ve güney tarafından gelen güneş ışığını engellemek için ek bir gölgelendirme çözümüne ihtiyaç vardı. Yüksek rakımda güneş ışığının galerilere girmesini engellemek için bu alanlardaki çatı penceresinin camı için genel bir cam deseni tasarlandı. Çatı penceresi camı için yapılan en son analiz, cam deseninin tespit edilmesini ve güneşten tam koruma sağlanırken azami ışığın nasıl alınacağını gösterdi. Mimar bu bilgilere dayanarak cam (frit) deseninin şeklini tamamladı.

Çatı pencerelerinden gelen günışığı ile galerilerin, sene boyunca devamlı yeterli derecede aydınlatılamayacağı ortada. Sonuç itibariyle, müze hem kötü havada hem de hava karardıktan sonra da açık. Bolca gelen gün ışığının müze içinde kontrollü kullanımı ancak, suni ışık kullanımının entegrasyonu ve kontrolü başlangıçta değerlendirilmiş ise verimli olacaktır. High Museum’da elektrikli aydınlatma bir iki-devreli aydınlatma rayı üzerinden sağlanıyor. Raylar düz bir hatta çatı penceresi soffitios’ların arasına 1.20 metrelik bir mesafede yerleştirilerek, entegre edilmiş. Yerleşim sayesinde azami esneklik sağlanmış ve en uygun aydınlatma açıları oluşturulmuş. Raylı aydınlatma donanımında tüm galeri alanlarında (MR16 ve QT12) enfraruj korumalı, düşük voltajlı tungsten halojen ampuller kullanılıyor. Bu ışık kaynakları geleneksel halojen ampullere göre çok daha az enerji tüketiyor ve kullanım ömürleri çok daha uzun.

Galeriler içinde acil durum aydınlatması için genel kullanımda olan bir foot’luk aydınlatma rayları kullanılıyor. Normal raylar ile aynı yapıda olan bu raylar, acil durum ışığı için kullanılmış. Aralarındaki tek fark ise, acil durum aydınlatma rayları, yerinden çıkmamaları için yerine iyice sabitlenmiş.

Bu yaklaşım ile galeri tavanındaki karmaşık görünüm ve cihaz sayısı azaltılmış. Aynı yaklaşım başka servisler için de uygulamaya alınmış: özel aydınlatma donanımını monte etmek için kullanılan raylar üzerine fotoseller, CCTV kameraları ve detektörler yerleştirilmiş.

Çatı penceresi üzerinden ışık alan tüm alanlara yerleştirilen otomatik kontrol sistemi sayesinde, yeterli günışığı alınan saatlerde galerinin suni ışığının kapatılması sağlanıyor. Aydınlatma fikstürünün yuvasına yerleştirilmiş özel tasarımlı fotoseller, aydınlatma rayına monte edilerek, kontrol sistemine gerekli verileri gönderiyor. Böyle bir sistem olmadan, galeri alanlarını genellikle günışığı ile aydınlatmak ve müze tarafından belirlenen yıllık ışık miktarının sınırları içinde kalmak mümkün olamazdı. Kontrol sistemi önemli enerji tasarrufunun yanı sıra, ampul değişimi konusunda da giderlerin düşük kalmasını sağlıyor. Sonuç olarak, galerilerin büyük bir bölümü için müzenin açık kaldığı zamanlarda suni ışığa ihtiyaç duyulmuyor, galerilerde çatı pencerelerinden giren doğal ışık öncelikli aydınlatma elemanı olarak kullanılıyor ve böylece temel tasarım hedefine ulaşılıyor.

Arfon Davis’e göre günışığı, müze ile belirlenen yıllık ışık tüketim “bütçesinin” %80’inini kullanıyor .

Arup Lighting London firmasının aydınlatma tasarımcıları bu proje ile IALD’nin 2006 yılı Mükemmeliyet Ödülünü aldılar. Proje, çevre dostu bir tasarım olarak takdir gördü ve bunun dışında IALD tarafından Sürdürülebilir Ödül (Sustainable Award) ile onurlandırıldı. Yeni müze alanında aydınlatma ile ilgili olarak yüzde yirmibeş gibi önemli bir oranda enerji tasarrufu sağlandı. High Museum’un tesis ve lojistiğinden sorumlu yöneticisi Kevin Streitner’e göre enerji tasarrufu ile ilgili belirli resmi kayıtlar tutulmadı ancak gökyüzüne açılan çatı pencerelerine yakın seviyelerde daha az elektrik kullanılıyor. Streitner ayrıca, tasarımın uygulamada neredeyse hiç bakım gerektirmediğini belirtiyor: “Şu ana kadar herhangi birşeyi temizleme ihtiyacı duymadık”. Pasif günışığı sistemi için verilmiş kararın ne kadar doğru olduğunu sergileyen bir kanıt. Müze çalışanlarının da aydınlatma konseptinden ve ortaya çıkan sonuçtan çok memnun oldukları biliniyor. Sergi bölümünü hazırlayanlardan Caroline Prinzivallis özellikle doğal ve suni ışık arasındaki uyumdan çok memnun kalmış. O kadar iyi ki, sürekli gelen ziyaretçiler seçkin eserler suni ışık ile aydınlatıldığında bunları farketmiyorlar bile. Prinzivallis ve mesai arkadaşları günışığı galerilerinin aydınlatılmasından çok memnun. Ziyaretçiler ise gün ışığının aslında resimlere nasıl bir doğal ışık ve tonlar kattığına şaşırıyorlar. Çeşitli vesilelerle, bu alandaki resimleri ne kadar çok beğendiklerini söylediler.

Müze mimarisinde aşırıyı tercih edenlere söylenecek tek telkin edici şey şu oluyor: Velasların yaydığı büyü ve estetik kalitenin tadını sadece fotoğraflara bakarak da çıkartabilirsiniz.

Arfon Davies

Projeye katılanlar

Mimar: Renzo Piano Building workshop (www.rpbw.com), Lord Aeck & Sarget Inc./ABD (www.lordaecksarget.com işbirliğinde)

Aydınlatma tasarımı: Arup Lighting Londra ve New York, Arfon Davies, Andrew Sedgwick, Matt Franks (www.arup.com)

Uygulanan ürünler

Ray: Nordic Aluminium (GLOBAL eco)

Lambalar: iGuzzini / Sistemalux (Le Perroquet)

Işık kaynakları: 45 Watt MasterLine ES (MR16), 90 Watt QT12 Aksesuarlar: Wallwash özellikli perde, geniş lens İç mekan aydınlataması: Lithornia / Gotham Lighting / Bega Aydınlatma kontrolü: Lithornia / (Synergy system)

Çatı penceresi camı: Viracon, Starphire düşük demir içeren cam Storlar: Resstende S.r.l.

Stor kumaşı: Mermet Günışığı ile aydınlatılan galerilerde tavan tasarımını “Soffitios”lar teşkil ediyor. Boru görünümlü ünitlerden günışığı içeri süzülüyor ve iç mekanların ve sergilenen sanat eserlerinin eşit düzeyde aydınlatılmasını sağlıyor. Raylar, tavandaki soffitioslar arasına entegre edilmiş. Tavanda rahatsız edici karmaşık bir görüntü etkisi yaratmamak için benzer donanım yuvalarına spotlar, günışığı sensörleri ve kameralar gibi donanımlar raylar üzerine monte edilmiş.

Dergide s. 36.