Doğal Işık ve Mekana Etkileri

Endüstriyel gelişmenin devam ettiği ülkemizde, farklı endüstri ürünlerinin kuruluş ve bakım giderlerinin ülke ekonomisi yönünden yeterince düşünülmesi, yapıların bulunduğu arazi yapısı ve özellikleri göz önünde tutularak uygun malzeme kullanımı ile doğal ışık kontrolü sağlanmalıdır. Günışığının (gök ışığı ve güneş ışığı) değişken olması sonucunda, yüzeyler ve düzlemler üzerinde farklı aydınlık düzeyleri oluşur. Her zaman istenen aydınlık düzeyine günışığı ile ulaşılamamaktadır. Bu aşamada yapay ışık ile günışığını desteklemek gereklidir. Bir mekan tasarımında, hacmin algılanmasını sağlayan ışığın mekana katkısı, fizyolojik ve psikolojik etkileri iyi bilinmelidir. Işığın insanda yaratacak ruhsal etkilerinin bir tasarımcı tarafından bilinmesi gerekir.

Doğal Işık Doğal ışık; yapay ışığa karşılık doğada var olan günışığı, gök ışığın ve güneş ışığının farklı zamanlarda, farklı miktarlarda birleşmesinden oluşan ışığa verilen genel addır. Güneşin ve tüm gökyüzünün yaydığı ışık, bize sonsuz aydınlık sunar. Günışığı; “Günışığı, güneş ışığı ile gök ışığının değişik oranlarda birleşmesinden oluşan ışıktır. Doğal ışık olarak tanımlanır. Bu iki ışığın birleşmesindeki değişik oranlar renk ve çokluk açısından birbirini tamamlar. Güneş ve gök ışığından oluşan günışığı, bu iki ayrı ışığın renk ve çokluk açısından aralarındaki oranın ve toplamlarının değişen doğa koşullarına uyarak günün saatlerine, mevsimlere, iklimlere ve değişik meteorolojik durumlara göre sürekli olarak değişmektedir. Günışığının nitelik ve nicelik açısından sürekli olarak değişimi onu yapay ışıktan ayıran en belirgin özelliğidir.”(1) Güneş Işığı; “Güneş ışığı doğrultulu bir ışık olup, doğrultusu sürekli olarak değişen doğrultusuna göre de sert, kesin sınırlı gölgeler oluşturan ışıktır. Güneş ışığının rengi de değişir. Güneş ufka yakın olduğu zaman turuncu, öğleyin ise beyazlaşır. Doğal ışık kaynağı olarak, güneşin renk sıcaklığı doğarken ve batarken 1.800K (Kelvin), öğle zamanı ise 5.000–5.800K dolaylarındadır. Güneşin yörüngesi üzerinde gün boyunca değişik durumlarda olması nedeniyle, bu aydınlık güneş ışınımlarının eğikliği ve geçtiği atmosfer tabakasının kalınlığına bağlı olarak değişir. Işınların eğimlerinin azalmasıyla, geçtiği atmosfer tabakasının kalınlığı artacağından yeryüzündeki aydınlık azalır. Bu nedenle gün boyunca güneşin yeryüzünde yaptığı en uzun aydınlık güneşin öğlen düzleminde olduğu zamandır.”(2)

Gök Işığı; “Güneş ışığının atmosferde yayılması ile gök ışığı oluşur. Atmosfere giren güneş ışınımları atmosferdeki değişik maddelerin (su buharı, toz, duman, vs.) ve gazların etkilerine göre yansıyarak, yutularak, dağılarak, gök ışığının niteliğini ve niceliğini belirler. Gök ışığı, gök küresinin her noktasından gelen doğrultusuz, yayınık bir ışıktır. Bu nedenle güneş ışığında olduğu gibi gölge yapması söz konusu değildir.” (3) (Örneğin; temiz, açık havada dalga boyu küçük olan mavi ışınımlar büyük oranda dağılarak mavi gök ışığını doğurur.)

Doğal Aydınlatma Güneş ve gök ışığından elde edilen günışığıyla yapılan aydınlatmadır. Temeli güneşe dayalıdır. Doğada aydınlatma değişkendir. Dışarıda bulunan doğal ışığı içeriye alırken, cephede tasarlanan yarıklar (pencereler) oldukça önem taşır. Ayrıca saydam yüzeyler, günışığından yararlanacağımız bir diğer unutulmaması gereken unsurlardır. Işık geçirgenliği ne kadar geniş yüzeyleri kapsıyorsa, iç mekanda günışığının hacmi de o kadar fazla aydınlatma sağlar.

Mekanda Doğal Işık Doğal ışığı etkileyen ‘zaman’

kavramının gözlemcinin mekanı algılamasıyla bağlantısı vardır.

“Zevi, bir ressamın bir kutuyu resimlendirmesinden bir örnek verir: Bir ressam bir yönden bakarak bir kutuyu resmeder, fakat onun etrafında dolaşırsa, farklı yerlerden farklı resimler çizmesi gereklidir. Yani bir objeyi tam olarak kavrayabilmek için mümkün olan her yönden bakmak gerekmektedir. İşte, zaman içinde meydana gelen bu farklı bakışlar, klasik olarak bilinen üç boyutun üzerine bir yeni boyut daha ekler. Böylece ‘dördüncü’ boyut olan zaman karşımıza çıkar. Kullanıcının bir mimari mekanın içini keşfetmesi ve kavraması için yürümesi ve yer değiştirmesi gerekir. Yürümesi için de zaman gereklidir. Bu yüzden hiç bir mekan, zaman olmaksızın kavranamaz.”(4)

Mekana giren ışık, var olan objeleri her zaman aynı şiddette ve aynı yönden aydınlatmaz. Güneşin değişik konumları mimari bir mekanda ışığa bağlı olarak farklı mekan izlenimleri verir. Yapının üç boyutu sabit olmasına rağmen, değişen ‘zaman’ boyutu, mekan algılanışına da farklı boyutlar ekleyerek, çeşitli mekan görünüşlerini oluşturur.

Günışığı ve Görünebilirlik Bir mekanın algılanması çeşitli şekillerde olabilir. Ancak, mimari mekanın algılanmasında, temel algı çeşidi, ‘görme’dir. Mimari bir mekan içine giren insan, kullanılan malzemelerden, dokulardan, genel hacimden, sahip olduğu kültürel birikim ve etkileşim doğrultusunda sahip olduğu kendi toplumuna özgü izlenimler edinir. ‘Işık’ ve ışığın var olmama durumu olan ‘karanlık’, mekana ifade yüklenilmesinde ve bütünlüğün sağlanmasında önemli rol oynar.

Işığın Denetim Altına Alınması Mimari mekanın oluşum biçimi ve ona yüklenen anlamın tasarlanan yapıda var olabilmesi için çeşitli yapı elemanlarını kullanan mimar, mekana ifadesel anlamlar yüklemeye çalışır. Bu noktada ışık devreye girer ve mekansal anlama göre elemanları görünür kılarak mekanın var olmasını sağlar. Işığın yadsınamaz önemi burada karşımıza yeniden çıkar.

Doğal ışık; iç mekanın bir parçası olarak kabul edilirken ışığın, iç mekana alınış şekli, şiddeti, temas ettiği yapı elemanlarının cinsi, kullanılan malzemenin özelliği, mekanı oluşturan tüm sınırlayıcı elemanların biçimi, istenilen anlamsal etkinin kurgulanması için bir arada olması gereken unsurlardır.

Günışığının mekana girişi ve oluşturduğu algısal etki, gök ışığının geliş açılarına göre farklılık göstermesine neden olur. Işığın kullanımı, sahip olduğu bu farklı konumları göz önünde bulundurularak yapılmalıdır. Özellikle fonksiyonellik ve rasyonel arayışlar sonucunda ışık, daha çok mekanı görünür kılma ve konforlu ortam yaratma amacıyla kullanılmıştır.

Doğal ışığın mimaride oynadığı rol sadece mimari mekanı görünür kılmak değil, aynı zamanda iç mekanın oluşumunu da sağlamaktır. Dış ve iç mekan birbiriyle karşılıklı etkileşim halindedir. Öncellikle ışığın yapılacak şekillendirmede mekana gün ışığının nereden ve nasıl alınacağı sorusuna doğru cevap vermek gerekir. Ardından ışık, biçimsel oluşuma algısal olarak bir tasarım elemanı olarak katılır ve tasarımda bütünlük içerisinde yer alır. Işık, temas ettiği yapı elemanlarıyla karşıtı olan gölge aracılığıyla çeşitli ilişkiler kurar ve meydana gelen kompozisyonda yerini alır. “Mekan mistik olarak doğal ışığa göre belirlendiğinde, oluşan enerji mekana hayat verir.”(5) ‘Yapı dış kabuğu-strüktür’ ile ‘ışık’ beraber ele alınarak tasarımın bir parçası olarak kabul edilip mekanın temel yapısını oluşturmalıdır.

Mimari mekanda, günışığının mekanı biçimlendirmesi, ışığın ve kullanılan elemanlarla yüzeylerin, tasarım prensiplerin yanı sıra ışığın iç mekana alınma yöntemlerinin yarattığı etkilerin iyi araştırılmasıyla mümkündür.

Doğal ışık Tepeden giren ışık ilk tavanı oluşturan elemanlara yansıyarak formun daha fazla önem kazanmasına neden olur. Mekana doğal ışığı almak için açılan yarıklar da birer ışık kaynağıdır. Mekanın aydınlık seviyesinin çok düştüğü bir loş ortam, boyutsuzluk hissi uyandırır ve ışıktan karanlığa olan bu süreçte nitelikle, nicelik arasındaki bir geçiş yaşanır.

Mimar, ışığın iç mekanda kullanım şeklini ve hangi durumlarda ne gibi izlenimler yaratacağını düşünerek tasarlamalıdır. Mimari mekanın yüzeylerle çevrili olma durumunda, ışığın var olmama durumu olan karanlık devreye girer. İç mekanda ‘ışık’ ve ‘gölge’ değil, ‘karanlık’ ve ‘aydınlık’ yer alır. ‘Gölge’ ise karanlığın ardından gelir. Her yönden gelen kontrolsüz ışığın gelişi özneyi net olarak yönlendiremediğinden çevreyi yeterli ifade edemez. İç mekanda ise durum farklıdır. Işık yansıdığı yüzeyi karanlıktan kurtararak aydınlatır. Bir mimari mekanın bizi içine alması, gökyüzünün bizi içine alması durumuyla benzerlik gösterir.

Kullanıcının mekanı nasıl algıladığı ve algılama sırasında ne gibi anlamsal ve psikolojik yönelimlere girdiği, doğal ışığın mimari mekandaki anlamsal ve biçim verici rolünün kavranması bakımından önemlidir. Kullanıcının algılama eyleminin bütünlüğü içerisinde yukarıda bahsedilen ışık ve karanlığın çeşitli anlamlarını mekandan nasıl algılandığı ve bu sürecin nasıl gerçekleştiğinin incelenmesi konunun bütünlüğü açısından önemlidir.

Mekanda Biçimin İfade Kazanması ve Işığın Psikolojik Etkisi Bir mekana ve sanat eserine mimar veya sanatçı, malzeme, ışık ve renk gibi tasarım elemanları ile istediği ifadeyi yükleyebilme imkanına sahiptir. Mimari mekanda biçimin ifade ve anlam kazanmasında doğal ışığın oynadığı rolde malzemenin önemli bir yeri vardır. Farklı işlevlere yönelik binalarda, o binaya uygun teknik imkanları bünyesinde bulunduran malzemeler kullanılmaya çalışılır. Doğal ışık ile malzeme arasındaki bağlantı ise, ışığın şiddetine ve geliş yönüne bağlı olarak, değişkenlik gösterir. Malzemenin yumuşak veya sert karakterde oluşu gibi fiziksel özellikleri, verilmek istenen anlamla uyum içinde olması için dikkat edilmesi gereken bir husustur. Mimari mekanda doğal ışığın kullanımı ve mekanların aydınlatılması, o hacimlerden istenen görsel ve psikolojik algılamalara temel oluşturacak eylemlere göre düzenlenmelidir.

Yüzey Yansımaları Mekanlar ışık ile anlam kazanırlar. Işık yardımıyla yüzeyler değiştirilebilir, optik yanılsamalar yaratılabilir, farklı kimlikler kazandırılabilinir. Işık, mekanda yer alan yüzeylerde bulunan farklılıklara göre hafif, sert, vb. etkiler yaratır. Hacimde yer alan uzaklıklar ışığa plastik değer yükler. Her ışık kaynağı, cisimler üzerinde ‘gölge’ meydana getirir. Gölgeler, cisimlerin yüzeylerindeki doku, girinti, çıkıntı ve kavis ile ışık kaynağına göre farklı biçimlerde meydana gelir.

Işık kaynağı yer değiştirdikçe, gölgeler de yer ve biçim değiştirirler. Güneş ışığının açısını değiştirmesiyle, binaların cephelerinde meydana gelen gölgeler, günün farklı saatlerinde uzar, kısalır ve kaybolur. Günışığı ve güneş ışığı iç mekanlarda çok çeşitli şekillerde alınmaktadır. Bir mekanda o anki yaşamsal ihtiyaç doğrultusunda, farklı yüzeylerde pencereler açılabilir veya aynı mekanda pencere boşluklarının yerleri ve boyutları değiştirilebilir. Uygulanacak her iki seçenek farklı hacimlerin oluşmasını sağlar. Işık farklı görünümler meydana getirir. Her cisim, farklı ışık türüne göre, farklı bir görüntü ve karakter kazanır. Oluşan görüntülerde ışığın yönü, gelişi ve kuvveti önemlidir. Işığın yarattığı aydınlık ve karanlık öyle ayarlanmalıdır ki, meydana gelen görüntülerin biçimlerinin algılanmasını kolaylaştırmalıdır.

Bitirirken; doğal ışığın insanların çeşitli gereksinimlerine göre en uygun hale getirilmesi için, günışığının zaman ve mekan

1) Müjgan Şerefhanoğlu, “Yapıların İç Aydınlatmasında Günışığı İle Lamba Işığının Temel Özellikleri ve Ayırımları”, İstanbul, YTÜ Mimarlık Fakültesi Yayın no: MF-MİM 92.019, 1992, s.1,3,4.

2) Müjgan Şerefhanoğlu, a.g.k. s.2-3 3) A.g.k., s. 2-3, 10, 21 4) Junichiro Tanizaki, In Praise of Shadows, Leete’s Island Books, New Haven, 1977, s.15-181. 5) I. Louis Kahn, Order in Architecture, Perspecta”, The Yale Architectural Journel, USA, 1957, s.89. Kaynakça:

Müjgan Şerefhanoğlu, (1992), Yapıların İç Aydınlatmasında Günışığı İle Lamba Işığının Temel Özellikleri ve Ayırımları, İstanbul, YTÜ Mimarlık Fakültesi, Yayın no: MF-MİM 92.019, YTÜ Kütüphanesi. L. I. Kahn, (1957), Order in Architecture, Perspecta, The Yale Architectural Journel, USA.

A. Mostaedi, (2007), New Coastal Houses, Links International, UK.

M. K. Göker, (2002), İç Mimarlık-Tasarımda Aydınlatma; İlke-Sistem-Tasarım Bağıntısı, M.Ü.G.S.F., Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yayınlanmamış Y. L. Tezi, İstanbul.

M. K. Göker, (2006), Mimari Yapılarda Saydamlık ve Mekan Tasarımında Işık Kontrolü, M.S.G.S.Ü. Mimarlık Fakültesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yayınlanmamış S.Y. Tezi, İstanbul.

içindeki değişimini dengeleyen yardımcı bir aydınlatma düzeni kurularak doğru aydınlatmaya ulaşılmış olunur. Dış yatay aydınlık düzeyinin gün boyunca değişimi dikkate alınarak, yapılan araştırmalarda görülmüştür ki; kullanılan lambaların dört ayrı kademede yakılmaları gerekmektedir. Amaç, aydınlığı denetim altına alarak, insanların yararına olacak biçimde kullanmaktır. Yapı konumunu, belirli aralıklarla çevirerek belirlenen gün ve saatlerin hangi yapı konumları için geçerli olduğunun saptanması gereklidir.

Ülkemizde üretilen elektrik enerjisinin büyük bir kısmının aydınlatma amacı ile kullanıldığı düşünülürse, yapay aydınlatma düzeninde lambaların dış ortamdaki aydınlık değişimine göre kademeli bir şekilde kullanılması enerji tasarrufu açısından oldukça önemlidir. Aydınlık düzeyi yüksek olan bir ülkede yaşadığımızı hatırlamalı ve dış ortamda bulunan ‘doğal ışığı’ mümkün olduğunca iç mekanlara katmayı ihmal etmemeliyiz.

Tasarımcının görevi, koşullara göre fiziksel ve duygusal kullanım ve beğeni sağlayacak bir mekan yaratmaktır. Tasarımcının yaratacağı çevrenin algılanmasında birinci etken olan ışık öğesini bilinçli olarak kullanabilmesi için ışığın fiziksel özelliklerinin yanı sıra psikolojik etkilerinin de iyi bilinmesi gereklidir. Işığın psikolojik etkisi söz konusu olduğunda ışığı gölge ile birlikte ele almak gerekir. ‘Işık-gölge’ mekanın yaratılmasında, mekana karakter kazandırmada ve anlam yüklemede büyük rol oynayan önemli bir tasarım öğesidir.

Dergide s. 70.