Konutta günışığı kullanımı

Arş. Grv. Dr. Banu Apaydın Başa Okan Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi İçmimarlık Bölümü Öğretim Elemanı Resim1: Architects: GEA/Domaine de Sperone-Roux (Kaynak: CONRAN, Terence, Essential House Book, s.144)

Resim 2: Camera Press, Peo Eriksson (Kaynak: CONRAN, Terence, Essential House Book, s.5)

Toplumun bir parçası olan insan çevresi ile etkileşim içinde yaşarken, yapısal çevreyi de doğrudan etkiler. İnsanoğlunun başlangıçta aynı biçimde sürüp giden yaşamına uygun fiziksel koşullar sağlamak için duyduğu gereksinimler, uygarlık düzeyi yükseldikçe artar ve karmaşıklaşır. Bu doğrultuda mekan kurgusu ile ilgili farklı gereksinimler ön plana çıkar. Aydınlatma bu gereksinimlerden biridir. İnsanın davranış sistemine göre mekan, algı ile başlar. Mekanın algılanması ise ışıkla mümkündür. En temel ışık kaynağı güneştir. Güneş ışığını kullanarak yapılan aydınlatma ise doğal aydınlatmadır.

’’Doğada aydınlatma değişkendir. Güneşe, gök koşullarına, mevsimlere, iklimlere bağlı olarak değişkenlik gösterir. Aydınlık nicelik ve nitelik olarak ele alınmalıdır. ‘Nicelik’; ışığın azlığı veya çokluğudur.‘’ (1)

Bir konut iç mekanındaki doğal ışığın azlığı çokluğu, konut çevresinde bulunan binaların uzaklıklarına, yüksekliklerine, genişliklerine göre değişiklik gösterecektir. Ayrıca öğlen saatlerinde 100.000 lx olan aydınlık tan vaktinde 500 lx olacaktır. Konut iç mekanlarına dağılan ışık da bu durumdan etkilenecektir. Bu nedenle konut iç mekanlarında günışığı kullanımı tasarım aşamasında ele alınmalıdır. İç hacimlerdeki doğal aydınlatmanın nitelik ve nicelliği iki ana faktöre bağlıdır.

a. Dış çevrenin tasarımı b. İç çevrenin tasarımı; “pencerelerin boyutu ve pozisyonu, odanın derinlik ve şekli, iç yüzeylerin renk ve dokusu” (2)

Yukarıda da ifade edildiği gibi, doğal aydınlatmada, pencereler büyük önem taşımaktadır. Camlı yüzeylerin fazlalığı günışığından daha çok yararlanılmasını sağlar. Konutta günışığı kullanımına en temel yaklaşımlardan biri de ışığın iç mekanlara olabildiğince eşit bir şekilde dağılımını sağlayan planlar yapılmasıdır (Resim 1).

Konutta günışığı kullanımını belirleyen konutun strüktürel yapısıdır. Günışığının iç mekana ne kadar alınması gerektiğini tamamıyla strüktürel yapı ve kullanılan konstrüktif malzemeler belirlemektedir. Bu noktada konut kütlesinin dış kabuk tasarımı önem kazanmaktadır. “Doğal ışık iç mekanın bir parçası olarak kabul edilirken ışığın, iç mekana alınış şekli, şiddeti, temas ettiği yapı elemanlarının cinsi, kullanılan malzemenin özelliği, mekanı oluşturan tüm sınırlayıcı elemanların biçimi, istenilen anlamsal etkinin kurgulanması için bir arada olması gereken unsurlardır.“ (Resim 2). (3)

Doğal aydınlatmanın konuttaki soğuk bir mekana sıcak bir etki vermek gibi estetik avantajları bulunmaktadır. Günışığının yarattığı atmosferin gün içerisinde ve yıl boyunca değişkenlik göstermesi insana dışarıdaymış hissi vermektedir. Bu da konut içerisinde sürekli (örneğin, hiç evden çıkmayan yaşlı bir insan) yaşayan kişiler için olumlu bir etkidir. Kısacası konutta yaşayanlar açısından günışığı olağanüstü canlılık yaratmaktadır.

Dünyanın pekçok yerinde konut yaşamı mutfakta odaklanır. Günışığı günün büyük bir bölümünü mutfakta geçirenlerin yaşamına da pırıltı katabilmektedir (Resim 3).

İşlevselliği ve görsel etkileri bakımından, konutları diğer yapılardan ayıran başlıca bölüm kuşkusuz yaşama mekanlarıdır. Burada aydınlatmayı belirleyecek olan mekanın hangi amaçla kullanılacağıdır. Oturup dinlenmek, müzik dinlemek, sohbet etmek, çay, kahve, içki içmek vb. etkinlikler için görsel konforun sağlanması yeterli olacaktır. Bu nedenle bütün gün çeşitli amaçlar için kullanılan yaşama mekanlarında doğal ışıktan yararlanmak estetik ve psikolojik değerlerin yanında ekonomik olacaktır.

Yemek odaları yaşama mekanının bir parçası veya mutfağın bir parçası olabilir. Çok sık veya seyrek olarak kullanabilir. Ayrıca ofis veya kütüphane olarakta kullanılabilir. Yani mekanın kullanım amacı kişiye göre değişebilmektedir. Bu nedenle doğal ışığın iç mekana alınış şekli önemlidir. Bu mekanda temel ilke masanın iyi aydınlatılmasıdır. Masanın kullanım amacına göre gerekli aydınlatma yapılmalıdır. Rahat ve estetik bir atmosfer yaratmanın yanı sıra kullanım amacına yönelik iyi görme koşullarının sağlanması için doğal ışığın kullanımı mekana artı bir değer katacaktır.

Konutta yatak odaları kişiye özel mekanlardır. Genelde uyuma ve dinlenme amaçlı kullanılan bu mekanlar aslında kişinin güne başladığı mekanlardır. Bu nedenle günışığının yatak odalarında kullanımı ebeveynlerin, çocukların, özellikle de bebeklerin psikolojilerine etki etmesi açısından oldukça önemlidir.

Konutta günışığı kullanımı konut aydınlatma planlamasının ötesinde mimarın ışıkla dansı gibidir. Mimar, mekanı değil bir anlamda ışığı tasarlamaktadır. Sonsuz olan doğal ışığa yapının strüktürü ile sınırlar koyarak denetim altına almaktadır.

Avrupa’da sanayi devrimi ile gelişen teknoloji mimarlığı da doğrudan etkilemiştir. Yeni malzeme ve strüktürel sistemlerin gelişimi mimarlık alanına yeni boyutlar getirmiştir. Gelişim süreci içerisinde, özellikle korunma içgüdüsüyle yapılan kapalı mekanlar yerini yeni ve farklı mimari yapılara bırakmıştır. Bu yeni anlayışta mimari mekan ışıkla anlam kazanmaktadır. Işıklı ortam yaratmak camın, vb. malzemelerin kullanımı ile mümkündür. “Bir yapı malzemesi olarak camın kullanımı mekanlarda saydamlık kavramı ile beraberinde sınırların kalkması ve hacimlerin üst üste gelmesi olgusunu getirmiştir.” (4).

Sözü edilen yeni anlayışın konutlarda da önemli örnekleri dönemlerine damga vurdukları gibi bugün bile mimarlık tarihinin kırılma noktaları olarak anılmaktadır. Mies van der Rohe’nin ‘Edith Farnsworth House’u, Charle Eames’in ‘Eames House’u, Phillip Jhanson’un cam evi yeni anlayışın aynı zamanda da konutta günışığı kullanımının öne çıkan örneklerinden sadece bir kaçıdır.

‘Edith Farnsworth House’, Mies van der Rohe, Plano-Illinois, ABD, 1951. “Less is more” (az daha fazladır) anlayışıyla yapılan konut çelik ve cam malzemeden oluşmaktadır. Sekiz adet çelik kolon, döşemeyi ve tavanı taşımaktadır. Philip Johnson’un ‘Cam Ev’ine göre farklılığı, konutu zeminine oturtmamış, havaya kaldırmış olmasıdır (Resim 4).

‘Eames House’, Charles Eames, Santa Monica, California, 1949. İlk bakışta bir fabrikayı andıran bina endüstriyel yapıların prototipi olarak görülmektedir. Cam ve çelik kullanımı ile günışığını iç mekana alan Eames konutu kendi için tasarlamıştır (Resim 5).

‘Cam Ev’, Philip Johnson, New Canaan, Connecticut, ABD, 1949. Tüm dış duvarlar camdan, taşıyıcılar ise çelikten oluşmaktadır. Sadece banyo ünitesi kapalı bir silindir içindedir. Kalıplaşmış konut anlayışı günışığının yaşamın içine alınması ile yerini saydamlığa bırakmıştır (Resim 6).

Sonuç olarak; görülüyor ki konutta günışığı kullanımı yapının strüktürüne, malzemesine ve biçimine, oldukça etki etmektedir. Zaman içinde akıp giden ışığın algılanması için, özellikle cam malzeme kullanımı ön plana çıkmaktadır. Ayrıca günümüzde gelişen teknolojiler ile günışığı istenilen düzeyde içeri alınabilmekte, denetimi ise bir takım tekniklerle sağlanabilmektedir.

Konutlarda yaşamın büyük bir kısmı günışığında geçmektedir. Doğal ışıktan genel aydınlatma olarak yararlanılan konutlarda bölgesel aydınlatma için yapay ışıktan yararlanılmaktadır. Konut iç mekanında günışığının gün boyunca değişimi dikkate alınarak aydınlatma tasarımının yapılması, kullanıcıların hem fiziksel hem de görsel konforunu sağlaması açısından önemlidir. Bu nedenle konutta mekanların günışığı ile aydınlatılması için, o hacimlerin gereksinim duyulan görsel ve psikolojik algılamalara temel oluşturacak faaliyetlere göre düzenlenmesi gereklidir.

1) Müge Göker, “İçmimarlık-Tasarım”da Aydınlatma: İlke-Sistem-Tasarım Bağıntısı, M.Ü.G.S.F., Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2002, s.56, İstanbul.

2) Cüneyt Kurtay, “İç Hacimlerde Uygun Günışığı İçin Dış Çevrenin Tasarımı”, Gazi Üniversitesi Müh. Mim. Fak. Der. Cilt 17, No 3, s.76, 2002.

3-4) Müge Göker, “Mimari Yapılarda Saydamlık ve Mekan Tasarımında Işık Kontrolü”, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Yayınlanmamış Sanatta Yeterlik Tezi, İstanbul 2006

Kaynakça

Banu Apaydın Başa, “Konut İç Mekanında Aydınlatma”, Mimar Sinan Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü İçmimarlık Bölümü Sanatta Yeterlik programında yapılan araştırma, 2003. Terence Conran, Essential House Book, London, 1999.

Müge Göker, “İçmimarlık-Tasarım”da Aydınlatma: İlke-Sistem-Tasarım Bağıntısı, M.Ü.G.S.F., Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2002. Müge Göker, “Mimari Yapılarda Saydamlık ve Mekan Tasarımında Işık Kontrolü”, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Yayınlanmamış Sanatta Yeterlik Tezi, İstanbul, 2006.

Cüneyt Kurtay, “İç Hacimlerde Uygun Günışığı İçin Dış Çevrenin Tasarımı”, Gazi Üniversitesi Müh. Mim. Fak. Der., Cilt 17, No 3, s.76, 2002.

Jürgen Tietz, The Story of Architechture of the 20th Century, Hong Kong, 1999.

Dergide s. 68.