Zürih Üniversitesi Kütüphanesi

Metin: Anthony Tischhauser

Fotoğraf: Heinrich Helfenstein

Ramisstrasse 74/76, Zürih adresinde bulunan üniversite binasının dış görüntüsü iç mekanın olağanüstü havasını hiçbir şekilde dışarı yansıtmıyor. Daha önceki avlu bir metamorfoza uğradı ve etkileyici bir kütüphane alanı olarak tamamen yeniden tasarlandı. Altı oval galeri boşlukta serbest dururcasına mercek biçimli cam çatıya doğru uzanıyor.

Santiago Calatrava’nın amacına ulaştığının ispatı herkesin birlikte paylaştığı böylesi bir mekanda kişilerin bireysel olarak çok rahatlıkla düşünceler üretebilmeleri idi ki bu araştırma kütüphanesinin ziyaretçileri bu nedenle orada uzun saatler harcamaktaydılar. Öğrenciler ve fakülte öğretim üyelerinin, kendilerini bilimsel girişimciliğin bir parçası olarak hissetmeleri önemlidir. Bundan dolayıdır ki kütüphanelerin okuyucu ile kitap arasındaki yakınlaşmayı sağlayabilmesi için bütünüyle sessiz bir yer olması lazımdır. Kitapla baş başa kalmayı sağlayan bu olay, kendi kendine ve gerilimsiz bir çalışmayı sağlayan rahat ve fonksiyonel ortamlarla sağlanabilir ancak.

Varolan binalarını genişletip değiştirerek eğitim binalarını da tarihi üniversite bölgesinde toplamayı amaçlayan Zürih Üniversitesi’nin bünyesinde bulunan Hukuk Fakültesi, 1908 yılında şehir mimarı Herman Fiertz tarafından yapılan binada yer almaktadır. L şeklindeki yapıya 1930 yılında eklenen yeni iki binayla birlikte ortada dikdörtgen şeklinde bir iç avlu oluşmuştur.

1989’da Santiago Calatrava’ya varolan binayı restore etme ve yönetim odaları, sınıfları seminer alanları olan bir kütüphane yapması görevi verilmişti. 1930’da eklenen iki bina iki kat daha çıkılarak L şeklindeki binanın yüksekliğine getirilmiştir ve o zamana kadar yapılandırılmamış olan avlu, bir kullanım alanına dönüştürülmüştür. Calatrava avluyu, o zamana kadar binanın farklı kısımlarına dağılmış şekilde bulunan, tarihi değeri olan ve ender bulunan Hukuk Fakültesi’nin kitap koleksiyonları kütüphanesi olarak tasarlamıştı.

Kütüphanenin girişi binanın doğusundaki dar sokaktan yapılmaktadır. Muazzam geniş ve sanki gerçek değilmiş gibi görünen atmosferiyle, dikdörtgen şeklindeki olağanüstü sessiz ve hoş mekanda ışıkla ortaya çıkarılmış bir sekil vardır. Binanın bu zarafetli hali, tam ortada özgürce duran büyük bir davul biçimini andırmakta ve ardı ardına uzanan, silindirik şekilde upuzun kitap rafları gibi gözükmektedir.

Binanın karşısında durup ona doğru bakıldığında, bakışlar doğrudan doğruya zemin kat seviyesinde tamamen simetrik olan ışık kaynağıyla buluşur. Gözler önündeki cam çatının altında ise, çok seviyeli bir okuma odası formunda avlunun içine yerleştirilmiş altı yuvarlak galeri bulunmaktadır. Galerilerle oluşturulan bu mekan ilerledikçe bir tarafta darlaşarak sınırlanırken diğer tarafta ise ters koni şeklinde bir hacim oluşturarak alçalmaktadır. Bu şekilde, gün ışığı daha derinlere ulaşmaktadır.

Bütünüyle yeniden yapılandırılmış kütüphane, ışığın en elverişli şekilde değerlendirildiği eskisinden tamamıyla bağımsız bir binadır. Varolan bina artık yaşlanmıştı ve bu nedenle kötü durumdaydı, doğaldır ki üzerine yeni eklemeler yapılmasına dayanamazdı. Bu yüzden ona dokunulmayarak, iç avlu, ikisi ayrı ayrı asansör boşlukları ve diğer ikisi de varolan cephenin önüne dizilmiş boş duran iki bölüm olmak üzere toplam dört noktadan desteklenerek kütüphaneye dönüştürülmüştür. Galerilerin dışarıdaki kıvrımları, kendilerinin ana yapısını oluşturan birer çelik bükme boru ile çevrelenmişlerdir. T şeklinde ve gittikçe incelen çelik taşıyıcılar düzenli aralıklarla bu borudan dışarıya doğru dirsek yapar ve her bir galeri, taşıyıcı destek kirişi olarak düşünülüp tasarlanmış tırabzan şeklindeki parmaklıklarla birbirine bağlanmışlardır. Sonuç olarak köprü görünümlü bir yapı çıkmıştır ortaya. Calatrava, avlu içerisine bu köprüleri kitap rafları şeklinde asılı tutarak, beyaz mermerli giriş alanını boş bırakmıştır.

Avluya inşa edilen ve sadece dört noktada desteklenen bina havada asılı gibi görünüyor. Okuma galerileri doğrudan varolan bina ile bağlantılı değil ve eski binanın cephesine sadece bazı noktalarda değiyor. Bu da orijinal bina koridorlarının hala daha yeterli gün ışığı alabildiği ve kütüphanedeki çalışma ünitelerinin doğal ışık ile aydınlandığı anlamına geliyor.

Doğal Işık Yararlanılan ana ışık kaynağı gün ışığıdır. Calatrava’nın kendisine hedef olarak seçtiği ışık kalitesi, geometri, malzeme ve renk hakkında verilmesi gereken kararlar ile doğrudan ilişkiliydi. Dikdörtgen şeklindeki çatının köşelerindeki üç köşeli cam öğelerden mekana gün ışığının girmesi sağlanmıştır. Avlunun üzerindeki büyük tepe aydınlatması, dayanak noktalarında birbiriyle kavuşan iki kemer parçası tarafından taşınmaktadır. Kemer sırtı kuzey-güney eksenine yerleştirilerek ve geniş kaburgaların arası camla kaplanarak ışığın yalnızca kırılmakla kalmayıp, aynı zamanda farklı açılarla yansıması da gerçekleştirilmiştir. Bu yansımalardaki ışık seviyesini ayarlayabilmek için, iç taraftaki panjurlu pencerelerin hidrolik olarak da kontrol edilebilmesi sağlanmıştır. Uzunlamasına duran, perfore alüminyum kaplı bir dizi panel çatı taşıyıcısına tutturulmuştur. Gizlenmiş, ikincil boru taşıyıcılarının her yöndeki yer değiştirmeleriyle paneller, sanki birer kanat gibi, dikey pozisyonlardan hemen hemen yatay pozisyonlara getirilebilmektedirler. İç mekandaki güneş ışığı, aynı zamanda akustik işlevi de olan panjurlu pencereler ile kontrol edilebilmektedir.

Yüzeyi eğimli olan ve akçaağaçtan yapılmış pervazlardan oluşan galeri parmaklıkları, merkezden çevreye doğru saçılır şekilde dizilmişlerdir. Parmaklıkların her bir parçası tektir ve özellikle açılan kısa aralıklarla değiştiği köşelerde bir hareketlilik sağlayabilmek için sivri olarak yapılmışlardır. Bu kafes şeklindeki yapı, enteresan olarak, çıkıntılı galerilerin alt tarafında da devam eder. Değerli Akçaağaç kaplamaları, daha önce de belirtildiği gibi önemli bir akustik işlevini yerine getirmesinin yanında gün içindeki saatlere ve hava şartlarına göre ahşabın renginin değişmesiyle farklı farklı görüntülere imza atar.

Her bir çalışma alanı, parmaklıklar içerisine gizlenmiş ayarlanabilir yapay ışığı kullanıp kullanmama duruma göre değerlendirilerek, doğal ışıkla dolaylı olarak aydınlatılmıştır.

Bütün yüzeyler, yumuşak ve sıcak bir ışık elde etme amacından hareketle cilalı akçaağaçtan yapılmıştır. 500 kişinin birlikte rahatlıkla çalışabileceği çalışma alanlarını elde etmek için parmaklıkların altında kalan bölümlere masalar yerleştirilmiştir. Bu alanda çalışma yapan bir kişi, başını yukarı kaldırdığında, parmaklığın üzerinden avlunun oval açıklığını rahatlıkla görebilir, bu da onun doğal ışıkla buluşmasının bir göstergesidir. Buradaki ortalama görüş mesafesi en azından 10 metredir.

Yapay Işık Bu mekanın mimarisi ışığı almış ve nerede olduğunu hissettirmeyecek kadar doğal bir şekilde içerisinde yoğurmuştur. Işığı tanımlayan, elinde tutan ve onu ifade eden yalnızca binanın mimarisidir. Kütüphanenin kaynaştırılmış ve yansıtılmış bir ışığa çok fazla gereksinimi yoktur ya da çok azdır denebilir. Bu nedenle her türlü yapay ve sert efektlerden uzaktır. Hiçbir doğrudan yapay ışık ve toplayıcı tavan armatürü yoktur. Tek yumuşak ışık kaynağı flüoresan lambadır. Her çalışma ortamındaki tek tek yapılan ve ayarlanabilir olan aydınlatmaların yanı sıra varolan bir diğer ışık kaynağı da, T şeklindeki çelik taşıyıcıların kenarları arasındaki akustik panellerden yansıtılan beyaz ışıktır. Buradaki ışık kaynağı, beyaz çelik çerçevelerin göründüğü yer olan parmaklığın üst pervazlarının altına saklanmıştır. Arka arşiv odalarında ise ışık, yukarıdan kitap raflarının üzerine yansıtılmıştır. Minimalist ama aynı zamanda da fazlasıyla etkin bu ışık kavramının tüm testleri ve değerlendirmeleri Calastrava’nın ofisinde tasarlanmıştır.

Gün ışığının kaybolmasıyla, ışık kaynakları radikal bir değişikliğe uğrar, çalışma ve arşiv odalarının ışığı gece senaryosuyla farklılaşır. Bunun için ilave bir donanıma gereksinim duyulmamaktadır, akçaağaç bütün sıcaklığı ve yumuşaklığı ile kendini gösterir. Cam tavan yapısı tatlı bir şekilde aydınlatılarak daha bir ön plana çıkartılmıştır.

Kullanılan tüm malzemenin hafif yüzey veya kenarları sayesinde ışık yumuşak bir yansıma yapıyor, koridor zemininde kullanılan hafif renkli taşlar ve dolaşım alanları ve diğer koridorlarda kullanılan akağaçtan yapılı parmaklıklar, alanın asil, elegan ve görkemli atmosferini vurguluyor. Galeri tırabzanlarını oluşturan ve yine akağaçtan yapılmış olan eğilimli ara lataları, radyal bir şekil ile aşağı doğru iniyor. İnce renk değişimleri ve kavisli, sıcak yüzeylere yoğun yansıyan gün ışığı, mekanda farklı atmosferlerin yaratılmasını sağlıyor.

Parmaklık boyunca yerleştirilen çalışma masalarını hemen yanında tek tek konumlandırılan çalışma birimleri yer alıyor. Çalışma yüzeyinden bakıldığında kullanıcı, aydınlık merdivenleri ve avluyu görebiliyor. Her çalışma biriminin parmaklıklara tutturulmuş kendi ayarlanabilir aydınlatma sistemi bulunuyor.

Bu binada insanı kendine çeken şey nedir? Işık, ‘’Hepsi bu kadar mı’’ sorusunu sorduracak kadar basit ve gösterişsizdir. Burası alışılmışın çok dışında bir mekandır ve sonuçta elde edilen ışıkla kazanılmış bir deneyimden başka bir şey değildir. Biz bağlantı noktaları arıyor ve karşılaştırmalar yapmak istiyoruz ve daha çok haber şeklinde dikkatleri kendine çeken bilgilere alışığız, bu kimi zaman tasarım ile ilgili bir haber olabilir, kimi zaman da herhangi bir mesajla. Ama bu kütüphanede gözler önünde olan böyle bir şey değil, buradaki yalnızca ışıkla oluşturulmuş bir mimari...

Proje Takımı

İşveren: Zürih Kantonu Mimar ve mühendis: Santiago Calatrava, Zürih Aydınlatma tasarımı: Santiago Calatrava, Zürih

Kullanılan Ürünler

Okuma odasındaki aydınlatma donanımı: Philips flüoresan lambaları Galerilerin altı ve kitap raflarının üstündeki aydınlatma: 1 x 54 watt, Işık rengi 840, 1175 mm Parmaklıkların aydınlatması: 1 x 28 watt, Işık rengi 830, 575 mm Köşeler: 1 x 14 watt

Dergide s. 46.