Phaeno Bilim Merkezi, Wolfsburg

Fotoğraf: Richard Bryant

Akşam saatlerinde Almanya’nın Wolfsburg kentindeki Phaeno Bilim Merkezi yer çekimi kurallarını çiğniyor ve havalanıyor.

Londra’lı mimar Zaha Hadid’in Almanya’daki bilim merkezinin yapımı için açılan ihaleyi kazanmasından beş yıl sonra, yani Kasım 2005 sonu itibariyle, müze binası ziyaretçilere kapılarını açtı. Bu süreçte beton, cam ve çelikten oluşan dev kütle çok tartışıldı. Hatta, ihaleyi kazanan ilk tasarım tamamıyla unutuldu!

Mimari diliyle her zaman kendini belli eden Hadid, tüm değişikliklere rağmen çizgisini ortaya koydu elbet. Fakat yine de tasarı projeyle nihai proje arasında önemli bir fark oluştu: renkli ışık. Hikayenin sonunda renkli ışık kaybolmuştu!

Devasa binanın gri beton cephesi ve üzerinde bulunduğu prüzlü asfalt, gece karanlığında çözülüyor ve ortaya eşkenar dikdörtgen alanlara sahip ışıktan bir halı çıkıyor. Zemin katındaki geniş duvarları ve tavanları uysal bir ışık sarmalıyor.

Başlangıçta amaç şöyle tanımlandı: Doğal bilimler içinde temel ve esrarengiz olan olağanüstü fenomenlerin şekillendirilmesi ve oyuncu bir biçimde denenerek keşfedilmesini sağlamak.

Sonra mekana ilişkin fikirler bunu takip etti. Öyle bir yapı olmalıydı ki, tüm bu olağanüstülükleri barındıracak ve daha dışarıdan ziyaretçinin gözünü alacak, duygularını harekete geçirecek...

... ve sonra Phaeno ortaya çıktı!

Ocak 2000’de yapılan tasarım yarışmasını kazanan mimar Zaha Hadid sayesinde Wolfsburg şehrinin tam olarak umduğunu bulması, yani mimari yapılar koleksiyonuna, ziyaretçi için mıknatıs etkisi yapacak bir binanın daha eklenmesi, hiç de şaşırtmıyor. Sıradışı mimari tasarımları ile Pritzker ödüllü mimar, ilgi çekme konusunda bir garantör. Tasarımları, mükemmeliyete dayanan yıkıcı bir dil ile ifade edilmiş, dinamik ve heyecanlı, neredeyse gerçekliğe uzak mekan deneyimleri - sınırları aşan yapı vizyonları. Uzun süre mimarın vizyonunun gerçekleşebilirliği sorgulandı durdu, ancak Hadid artık çalışmalarının yapılabilirliğini çok kez kanıtladı - son olarak da yeni bilim müzesi Phaeno ile.

Sürekli yeni mekân şekillerinin arayışında olan ve bunları mimari araçlar ile hayal dışı bir gerçeğe aktarmaya çalışan mimar, aslında doğal olanın içinde bulunan ortamları yaratıyor. Tüm tasarımları, az ya da çok, bir şekilde kendisini sürekli tekrarlayan bu tema ile fark ediliyor.

Bilim Merkezi’nin içinde yer alan deneme alanları, yaşamın mucizelerinin sebeplerini öğrenme, ziyaretçileri ile paylaşma adına hangi merakı uyandırıyor, hangi soruları sorduruyor ve cevaplandırmaya teşvik edip, hayrete düşürüyor, heyecanlandırıyor ise, yeni inşa edilen Phaeno da, yaşamın mucizelerinin bir simgesi olarak varolmak ve akan kendi dinamiği içinde ziyaretçilerin ruhlarına dokunmak ve ilham katmak istiyor. İçinde hiçbir şeyin durağan olmadığı ve tüm duyuların harekete geçirildiği bir müze... Bu da Phaeno’nun manzara anlayışı!

On adet koni biçiminde taşıyıcı, dev beton yapıyı bölüyor ve taşıyıcıları oluşturuyor. Koniler yer altındaki garajdan tavana kadar yükseliyor ve tüm binanın yükünü üstleniyor. Koniler arasındaki mekan, giriş katında içi oyulmuş ve boş alan olarak kullanılıyor ve en iyi durumda hemen yanındaki şehir alanlarını Phaeno’ya kadar genişletme imkanı sağlıyor; en azından yapının yukarı doğru inşa edilmesi bu fikre dayanıyor. Gerçekten burada geniş bir alan mevcut ve eğer bu alan kullanılmazsa, ilelebet karanlık bir mağara olarak kalacak. İçeride kullanılan malzemenin en aza indirilmiş olması sebebiyle ortada sadece gri bir beton, çelik, cam ve pürüzlü asfalt görülüyor. Bu şekilde yaşam duygusu oluşabilir mi? Binanın içini dolduran bir insan kalabalığı ya da akşamları koridorlardaki “gri” rengi yok eden doğru ışık olmaksızın asla oluşamaz.

2000 yılında New York’lu firma OVI (Office for Visual Interaction) tarafından yarışma için geliştirilen ışık tasarımlarına bakıldığında boya kutusu renklerinde parlayan bir dış cephe göze çarpıyor. İlk planlanan tasarımda eşkenar dörtgenlerden oluşan ışık alanlarının beton yüzeylere yerleştirilmesi ve bunların bir bitkinin hücre yapısı görüntüsünde olması, zemin katın bu şekilde aydınlatılması ve canlandırılması istenmiş. Söz konusu tasarım çerçevesinde oluşturulan ışığın Phaeno’yu tabandan havalanmış hissi vererek sadece renkli ışık ile aydınlatması düşünülmüş.

Uygulama için planlar Alman firması Fahlke&Detmmer’e verildiğinde, dar bütçe nedeniyle bu renkli görüntüden yavaş yavaş vazgeçilmeye başlanmış. LED tekniğindeki o dönemki koşullarda tasarım planının gerçekleştirilmesi bugün ile kıyaslandığında daha maliyetli ve zor olduğundan, bu fikirden uzaklaşılmış. Daha sonra üç renk ışığın kullanıldığı bir konsept geliştirilmiş fakat bu da uygulama aşamasına gelmemiş. Nihayetinde rengarenk ışık kullanımından tamamıyla vazgeçilmiş ve beklenen malzeme kısıtlaması kendini ışık konseptinde de göstermiş: Phaeno’nun içindeki mekanlar artık 4000 Kelvin renk gücünde beyaz ışık ve ek bir düzeltici filtre ile aydınlatılıyor. Bu şekilde, mistik bir mekan ifadesi de yok edilmiş oluyor. Aydınlatma planlamacıları Fahlke & Detmmer, burada renkler ile çalışarak beton yüzeylerin yansıttığı rahatsız edici soğuk atmosferi azaltmak istemiş olsalarda, Zaha temel fikri olan beyaz konusunda ısrarcı olmuş.

Tüm yapıda, dış alandaki bir istisna hariç bu beyaz çizgiye sadık kalınmış: Tüm konilerin kenarlarını saran ve asfalt zemine yerleştirilen beyaz ışık demetlerinin yanına, gri asfaltın tepe yaptığı noktalara belli belirsiz mavi ışık bantları yerleştirilmiş. Konilerin etrafına yerleştirilen zayıf beyaz ışık parıltıları incecik bir zarı andırıyor ve cismin yerden yükseldiği hissini veriyor. Bina içinde yer alan bu tek mavi ışık bandı istasyon fuayesinde başlıyor, Phaeno’nun içinden geçerek şehre doğru ilerliyor ve sadece yolun işaret edilmesine yarıyor.

Bu ışık bantlarının aslında cam ile kapatılmış floresanlardan oluşturulması planlanmış. Tasarımın ilk aşamasında, zeminde kullanılacak kaplamanın ve binanın beton olacağı düşünülüyormuş. Planlama süreci ilerledikçe Phaeno altındaki ve etrafındaki alanın asfalt ile kaplanması kararlaştırılmış; böylece cam gibi eğilip bükülemeyen bir malzemenin kullanılması olanak dışı kalmış. Sıcak asfalt, soğurken başka bir şekil aldığı için

Cottbus Üniversitesi, yerinde dökülebilen, suni reçine tabanlı tamamen yeni bir malzeme konsepti geliştirmiş. Floresanların yerine LED’ler kullanılmış; bunların da pahalı olmasına karşın, planlama aşamasındaki rakamlara nazaran, temininin daha ekonomik olduğu ortaya çıkmış.

Aydınlatma tasarımında göze çarpan en önemli unsur, tüm aydınlatma çözümlerinin, hem bina içinde hem de bina etrafındaki alana yaygın, çizgisel veya korniş aydınlatması şeklinde uygulanmış olmaları. Klasik anlamda lambalar görmek, neredeyse mümkün değil. En azından her iki dükkanın bulunduğu ya da sergi katındaki müze mağazasının olduğu ve konilerden birinin altına yerleştirilen zemin katındaki kitapçıda.

Ziyaretçiler binanın sergi alanlarına yürüyen merdiven ile ulaşıyor. 9.000 m² ‘lik sergi alanı, 250 interaktif deneme istasyonu ile denemeye ve keşfetmeye davet ediyor. Ziyaretçi kendisini üstü kapatılmış olmasına karşın, geniş, sade ve havadar bir alanda buluyor.

Sergi seviyesinde yer alan Bistro’nun şeklini ayırt etmek kolay değil ve atmosferinin çok da rahat olduğu söylenemez. Pencerelerinden Wolfsburg’un şehir merkezine götüren yaya yoluna bakılabiliyor. Tavandan öne doğru çıkan eşkenar dörtgen biçimli ışık küplerine floresanlar yerleştirilmiş. Bu dış alan, tavandaki gofret görünümlü elemanlara benziyor; uygulamanın negatifi gibi duruyor ancak mimari tasarımın devamını teşkil ediyor. Aynı duyguları içeriden yansıyan soğuk beyaz ışık veriyor ancak bu renk, insanın neşeli kılmaya yetmiyor. Burada dim de işe yaramıyor; zaten dim edilebilen floresanların ışık kalitesi son derece düşük olduğu için istenilen neşelendirme etkisini yaratmıyor. Bu ışık ile daha çok mekanın kontürleri, gri bir karamsarlık içerisinde yüzmeye başlıyor. Aynı problem zemin katında bulunan restoranda ve ikinci katta bulunan ve Bistro’nun devamı olarak kullanılabilen konferans mekanında da görülüyor. Restoran şık olsun ya da olmasın... Müşteriye keyif verecek atmosferin yaratılması için iyi bir yemek, mükemmel şarap, hizmet ve baştan aşağı stile dayalı mobilyanın yetmediği aşikar. Samimiden bahsederken, muhtemelen floresanlı ortamdan farklı birşey anlaşılıyor. Bu durumda doğal olarak karşımıza iyi mimarinin, insanın kendini rahat hissetmesini sağlayan fonksiyonellikten, daha doğrusu kullanım alışkanlıklarından hangi ölçüde önce geldiği sorusu ortaya çıkıyor. Demek ki normal lambalar olmadan şık yemek yenilemiyormuş. Veya mimari, akla gelebilecek tüm tavizlerden yoksun bırakacak zorunlu bir sonuç mu doğuruyor? Hiç şüphesiz, bununla ilgili Zaha Hadid’in çalışmaları var ve özellikle bu sert inatçı tutum mimarın tasarımlarını tipik kılıyor. Ancak diğer taraftan aydınlatma planlamacılarını dar zincirlere bağlıyor ve geniş etki yaratmalarını engelliyor.

Tekrar yapının birinci katında yer alan sergi alanındayız. Bu katta tüm uygulama kurallarına karşın, sergi aydınlatması için boydan boya beyaz parlak bir zemin kaplaması kullanılmış. Açık renkli malzemelere bağlı olarak mekan genişliyor ve aralıklar mümkün olan en büyük şeffaflığı gerektiriyor. Buna bağlı olarak daha basık mağaraları andıran noktalarda zemin siyah ile kaplanmış ve mağara hissi yoğunlaştırılmış.

Kabul edilmeli ki, insana bu dominant mimariden kopmak güç geliyor, yine de bakışlarımızı orada ilk bulunana ve asıl konuya veya asıl olması gereken konuya yönlendiriyoruz: 240 deneme istasyonu. Acaba bu beyaz yansıyan bir zemin ve üzerine doğal veya suni olarak yansıtılan her türlü ışık ile mümkün olur mu? İşte burada bir yıldız mimar ile çalışmanın yükü başlıyor. Sergi aydınlatması ile görevlendirilen Studio Dinneblier aydınlatma tasarımcılarının, Fehlke & Detmmer aydınlatma planlamacıları gibi, bu durumu bir “Zaha vakası” şeklinde kabul etmeleri ve ellerindekinin en iyisini geliştirmeleri gerekmiş. Uzmanların ikazları Hadid’i büyük bir ihtimalle hiç bir şekilde durdurmayacaktı.

Işık burada sadece görsel algılamaya hizmet etmiyor; aynı zamanda mimari ve sergileme birimleri arasında bağlaç görevi üstleniyor. Sergilenen birimler kısmen uyumsuz durumlara rağmen, ki buna yansıyan zemin malzemesi dahil, iyi aydınlatılmış. Yine de birini diğeri ile ilişkilendirmek zaman zaman mümkün olmamış; en azından ana sergi alanında bu görülmüyor. Yüksek tavanlı ve geniş alan o kadar dominant ki, genelde masa yüksekliğindeki sergi birimleri boş alanda bağımsız şekilde bırakılmış hissi uyandırıyor.

Sergi alanının temel yerleştirme prensibi, mimarlar ve sergi planlamacıları tarafından ‘boş alanda objeler’ olarak tanımlanmış. Aydınlatma planlaması için aşağıdaki noktalar ortaya çıkmış:

- Aydınlatma, genellikle deneme birimleri üzerine yoğunlaştırılmış, böylece objeler mekanda daha ön plana çıkıyor. Işık konilerinin yönlendirmesi genelde sergilenen birimlerin ve deneme seviyelerinin yüzeyine doğru yapılmış.

- Koniler de deneme birimleri gibi sergi objeleri olarak değerlendirilmiş. Burada büyük duvar yüzeylerinin plastik özelliği ön plana çıkartılmaya çalışılmış. Aynı anda duvar yüzeylerinde homojen ışık dağılımının yapılması istenmiş. Farklı aydınlatılan koni alanlarına geçişler eşit dağılımlı ışık uygulaması ile sağlanmış. İstenilen ışık senaryosu çerçevesinde konilerin dışa doğru genişleyen yapı gövdeleri, sessizce sergi seviyesine kendilerini entegre ediyorlar. Aydınlatma ise genellikle geniş yansıyan lambalar ile yapılmış.

- Binanın dış duvarlarının diğer alanlara göre daha az algılanması istenmiş, bu nedenle de aydınlatılmamış.

Sergileme konseptinde farklı aydınlıtılmış bölgeler öngörülmüş.

Giriş bölgesine adım atıldığında ziyaretçiyi aydınlık sarıyor. Bu alana komşu bölgelere kadar çevre aydınlatmasının yoğun ışığı ulaşıyor. Dolayısıyla ziyaretçi, karanlık arka plandan önce, açık renkte aydınlatılan objeleri algılıyor.

Güneybatı cephesindeki alanda bulunan sergi mekânları pencerelerden dolayı gün ışığına sahip ve burada göreceli olarak çok yoğun bir aydınlık hakim. Özellikle direkt güneş ışınlarının yansıması durumunda yönlendirilmiş ışığa dikkat edilmiş. Engellenmesi mümkün olmayan keskin gölgelerin azaltılması için aydınlatma konseptinde uygulama, pencereye doğru yönlendirilmemiş olan obje yüzeylerinin yansımasını önlemek üzere yapılmış.

Büyük pencerelerden giren gün ışığından dolayı alt sergileme seviyesi cep ve özel etkinlik alanı Koni 1, yoğun bir şekilde aydınlanıyor. Mart-Ağustos arasında direkt giren güneş ışığı akşam geç saatlere kadar mekânda. Aşırı gölge oluşumuna karşı etki yaratmak için pencere yakınına konumlandırılan deneme birimleri, genellikle gün ışığı alan kenarların dışında kalan bölümden aydınlatılıyor.

Aydınlatma, burada çoğunlukla deneme birimlerinin özel kısımlarına, yönetim elemanlarına veya deneme birimlerine ait grafik standlara yönlendirilmiş.

Laboratuvar alanındaki konsept öncelikle deneme, çalışma ve de sunum alanlarının aydınlatmasını öngörüyor. Halojen lambaların kullanıldığı bu mekanlarda sunum ya da duvara projeksiyonlarda mekân/çalışma ışığı dim edilerek azaltılabiliyor.

Fuayede sürekli değişen etkinlikler gerçekleştirildiği için, projektörler dar bir düzende yerleştirilmiş.

Studio Dinnebier tarafından yapılan planlamanın ilk aşamalarında ana sergi alanlarında, elektrik raylarının pozisyonu aydınlatma planlamacıları Fahlke & Dettmer tarafından önceden kesinleştirilmiş ve havada serbest asılı olan tavan konstrüksiyonuna monte edilmiş. Bu yapı için Studio Dinnebier, sergileme mimarisinin farklı gereksinimlerine cevap verecek bir elektrik rayı üzerine monte edilecek projektörü tasarlamış. Çelik taşıyıcıların alt kenarının yaklaşık 30 cm üzerinden, aşağı doğru monte edilen elektrik rayları (tavan yüksekliği olan alanlarda) daha düşük ağırlık noktasına sahip elektrik rayı projektörü gerektirmiş. Tavan yüksekliği daha az olan sergi bölgelerinde elektrik raylı projektörlerin yapılandırma yüksekliği daha az olmuş. Ayrıca lamba değişiminin mümkün olduğu kadar araç gereçsiz, petek şekilli aksesuarların ve yansıma kapaklarının sökülmeden yapılması istenmiş. Bakım çalışmaları esnasında yön açısından yanlışlıkla herhangi bir değişime uğramaması için, projektör kolayca yerine monte edilebilmeli ve buraya sağlam bir şekilde sabitlenmeliymiş.

Bu düşüncelerden yola çıkarak üç aşamalı elektrikli ray üzerine oturtulan, yatay ve dikey olarak yönlendirilebilen balast yuvasına sahip projektör geliştirilmiş. İşletim kutusu ve ampul yuvası geometrik ve ölçümler açısından aynı ve bir bütün obje olarak algılanıyor. Yatay olarak yerleştirilen ampuller sayesinde lamba kutusu ince. Ba- last yuvasının yatay olarak yerleştirilmesi halinde lamba, tavanın altından “genişletilebiliyor” ve yüksekliği sadece 100 mm. Ayrıca üç farklı yansıtıcı ve ışıma kapakları ve lensleri gibi aksesuarları bulunuyor, tüm bu elemanlar araç gereçsiz olarak değiştirilebiliyor. Yaklaşık 800 projektörlü bir sergide bu, önemli bir avantaj.

Macera dolu alan 79 Milyon Euro’ya mal olan Phaeno’nun daha canlı olması isteniyor. Belki bu durumda zemin katında mağara alanı, etkinliklerin yapıldığı platform olarak bile işlevsellik kazanabilir. Ancak, bir beton mağarada insan kendisini ne kadar rahat hissedebilir? Zekice planlanan bir gün ışığı ile bu kesinlikle yapılabilir. Bu konuda Tadao Ando’ya daha halâ ulaşılamıyor. O da zaten bir aydınlatma tasarımcısı ile çalışarak fikirlerinden faydalanmak ve bunları anlamak istiyor. Bu çalışmada ise belli ki uzman aydınlatma planlamacıların görüşlerine yer verilmemiş ve beton alanların karanlık atmosferine renkli ışık uygulanmamış. Bunun dışında gün ışığına daha fazla öncelik vermek zaten sözkonusu olmamış veya bilinçli olarak uygulanmak istenmemiş.

Mekânda canlılık, tepelerden ve vadilerden, sonsuz geniş yükseklikler veya alçak çukurlardan oluşan tüm hareketli peyzaja, dinamik vurgulara, sınırların alışılmışın dışında ifade edilmiş olmasına karşın hiç hissedilmiyor. Bunların hepsi gözlerimize yabancı olduğu için son derece etkileyici. Aynı şekilde nefes kesici bir hava yaratıyor. Uzay gemisi, balina, ne olarak adlandırıyorsanız, Phaeno derin uykusundan uyanarak göz alıyor: Işık ile dev kütle asfalttan yükseldiğinde ve sabit kontürleri zarif parlayan ışığa sarıldığında, gri dev, insana bir anda yaklaşılabilir gibi geliyor. İşte o zaman yapı biraz, derneğin yeni müze inşaatına verdiği slogan ile tanımlanabiliyor: Hands on!

Proje katılımcıları

Yapı sahibi: Wolfsburg Belediyesi Dr. Wolfgang Guthardt Mimarlar: Zaha Hadid Architekten, Londra, Mayer Bahrie, Lorrach / Almanya Sergi planlaması: Ansel Associates, Inc. Point Richmond / ABD Yarışma çizimi aydınlatma tasarımı: OVI - Office for Visual Interaction Inc., New York Işık planlaması: Fahlke & Dettmer - Mimaride Işık, Hannover Sergi aydınlatması: Studio Dinnebier, Berlin Kullanılan ürünler:

İç mekanlar Fuaye, giriş alanı, merdivenlik, Cone 3: Projektör Spazio HIT 150 Watt, Işık rengi 830 dar yansımalı, Hoffmeister Leuchten GmbH Sergi seviyesi: Universal 3 Fazlı Elektrik rayı, sarkıt şeklinde montaj için versiyon gümüş, gömülü montaj için beyaz, Hoffmeister Leuchten GmbH Sergi alanları, konferans salonu: Projektör Everysquare, Modular Lighting Instruments Tasarım: Studio Dinnebier Halka açık acil durum merdiveni: Float Soffito lambası, 2 x T1639 Watt, ışık rengi 840, Artemide Açık koridorlar, tuvaletler, geçişler, ışık rayları: T76 ile ışık kornişleri, serbest yansımalı, ışık rengi 840, üretim / Wattage / model iste€e göre Restoran, bistro, etkinlik salonu, Cone 4: Özel üretim Zaha 5 yarım montaj, 2 x T1624 Watt + 1 x T1654 Watt, ışık rengi 840, Prolicht / Avusturya Tasarım: Büro Zaha Hadid, Fahlke & Dettmer Özel lamba sistemi: Zaha 1/2/3/4 kenarsız, T16 ile donaltılmış, Watt gücü ölçümlere göre, Işık rengi 840, Prolicht / Avusturya Tasarım: Büro Zaha Hadid, Fahlke & Dettmer Işık rayları T26 ile ışık kornişleri, serbest yansımalı, ışık rengi 840, Üretim / Wattage / model isteğe göre Dış alan Cone’lar etrafında yol gösterici olarak istasyondan ana giriş Autostadt’a kadar (mavi) ışık hatları: Özel sistem LED, ışık kanalı, Behrend Lichtdesign, Cottbus LED beyaz 4000 K, LED mavi, Tridonic Atco Gofret şekilli tavan: Özel uygulama için lamba, 2 x TC- L 24 Watt için EVG’li temel yuvası, IP 65, Yaylı stoperi ile beyaz opal renkli PMMA disk, ışık rengi 840 + düzeltme filtresi, Arge KL - Design + bps Tasarım: Büro Zaha Hadid, Fahlke & Dettmer Autostadt’a köprü: Gömülü montaj için özel yapım lamba, IP 65 ışık rayı ile donatılmış temel yuva, ışık rengi 840 yansımayı engellemek için delikli difüsör ile birlikte, VSG cam 8 mm beyaz opal, Arge KL - Desing + bps Tasarım: Büro Zaha Hadid, Fahlke & Dettmer Kuzey cephesi Renk değiştiren armatür: Exterior 600, bağımsız çalışabilir ve programlanabilir, boşalmalı lambalar 575 Watt, Martin Professional Studio Dinnebier tarafından Modular işbirliğinde özellikle Phaeno için geliştirilen “Everysquare”in kullanım çeşitliliği sayesinde tek bir projektör modeli tüm bina içinde uygulanabilmiş.

Dergide s. 26.