Işık master planları – Bundan sonra ne gelecek?
Bu yazıda
Fransa’da modern “urbanisme lumière“in doğuşu
Bugün ışık master planı olarak adlandıracağımız türde ilk çalışmalar 1964 ile 1965 yılları arasında yapıldı. Planlar, Paris’in yakınında kurulan beş yeni şehrin geliştirmesi ile ilgili olarak ve “Ile de France” bölgesinin aydınlatma tasarımı için gerekmişti. O tarihlerde çalışmalar, sokak ve yolların türüne bağlı olarak ışık tipolojisini önceliklendirme ve farklılaştırma için gerekiyordu. 80’li yılların sonuna doğru bu gelişme “urbanisme lumiere” olarak adlandırıldı.
1989 yılında iletişim anlamında ilk aydınlatma planları ortaya çıktı. Bunlardan biri Lyon kentinin ışık master planıydı. Muhtemelen tüm ışık master planlarının en tanınmış olanıydı ve belediye başkanı, şehir şebekeleri yönetimi tarafından talep edilmiş, Fransız aydınlatma tasarımcısı Alain Guilht iş birliğinde uygulanmıştı.
Aynı zaman diliminde, İngiliz aydınlatma tasarım ofisi Lighting Design Partnership tarafından İskoçya’nın Edinburgh kenti için bir ışık master planı oluşturuldu. Fransa’da Caen kentinin ışık master planı 1990 yılında Fransız aydınlatma tasarımcısı Pierre Bideau tarafından çalışıldı. Bu plan kent aydınlatması gelişimini bir adım daha ileri taşıdı. Çünkü üç yıl içinde 44 adet tarihi eser koruması altında olan bina ve yapının aydınlatması için siyasi bir karar verilmişti.
Aynı yıl içinde ve Fransa’da ilk defa aydınlatma ofisi Concepto, ulusal bir sosyal politika çerçevesinde, Niort şehrinin bir semti olan, genellikle sosyal konutların bulunduğu Le Clou Bouchet için bir ışık master planı hazırladı. Bu proje ile kent aydınlatması alanı için yeni bir fikri takip etme şansı doğdu.
Bugüne kadar sosyal açıdan ihmal edilmiş olan komşu alanlara ağırlık verildi. İlk olarak Fransız aydınlatma tasarımcıları tarafından geliştirilen “urbanisme lumiere”, onları takip eden ikna gücü yüksek İngiliz gruplar ile öncelikle Avrupa ülkelerinde yaygınlaştı, sonrasında ise Asya ülkelerine sıçradı. Kuzey Amerika’da şehirler, Afrika ve Yakın Doğu’da birkaç şehir de zamanla ışık master planları geliştirmeye başladılar. Kısa bir süre önce Güney Amerika’da ilk şehirler ışık master planı konusuna ilgi göstermeye başladı
Kent aydınlatmasının son durumu
Günümüzde kent aydınlatması bir şehrin veya karanlıkla birlikte yoğun konut alanı olan bir bölgenin gece panoraması ve silueti ile ilgileniyor. Hedef; bir şehrin kimliğini gece de göstermek ve kamusal alanı, şehrin halkı, ziyaretçileri için hem gece de görülebilecek hem de güvenliçekici olacak şekilde tasarlamak. Işık master planı günümüzde dünyadaki çoğu yerel karar verici mekanizma -büyük şehirler, birbiri ile ağ içinde olan şehirler, kasabalar, beldeler, köyler- tarafından kabul ediliyor.
Bunun yanında kentsel aydınlatmanın yönetim ve geliştirme aracı olarak görülüyor. Yine de birçok şehir ve büyük şehir belediyesi, üzerinde çalışılmış bir ışık master planını sistematik olarak uygulamanın ne denli önemli ve faydalı olduğunu henüz anlamadı.
Aydınlatması çalışılacak şehrin büyüklüğüne bağlı olarak bir ışık master planının, çalışmalara göre uygulanması öncesinde yapılacak araştırma için dört ay ile bir yıl arasında bir süre gerekir. Analiz aşağıda belirtilen hedeflere ulaşmak için yapılır: ≥ Işık kültürüne ait araç ve terimleri tanıtmak,
- Siyasetçileri ve teknik birimleri bilgilendirmek, eğitmek, tasarlanmış bir kent aydınlatmasının görsel ve psikolojik etkileri için algı oluşturmak,
- Farklı yerel işletmeler, hizmet veren birimler arasında daha yakın bir bilgi alışverişi ve yakın işbirliği sağlamak,
- Kamusal ve özel girişimleri projenin yararına bir araya getirmek.
Araştırma aşağıda belirtilenleri kapsar:
- Büyük şehrin gece ortamında var olan koşullarının kapsamlı teknik analizini,
- Kentin tarihini, coğrafi konumunu-çevresindeki peyzajı, mevcut mimarisini, sokak ve binaların karakterini, özelliklerini, kentin gelecek planlarını dikkate alan bir ışık master planı çalışmasını,
- Potansiyel olarak bir ışık tasarımına uygun olan kent alanlarının listesini,
- Öncelikleri yapılandırma ve sınıflandırmasını,
- Kentin gece siluetinin tasarımını ve farklı ışık tasarımı projelerinin yakından-uzaktan gösterimini.
Tüm araştırmadan sorumlu olan proje yönetim grubunun onaylanan belgeleri ve yerleşim planları toplanır. Bu belgeler ışık master planının temelini oluşturur. Işık master planı kentsel tasarım veya imar müdürlüğü için düzenleyici bir belge niteliğinde değildir. Üçüncü şahıslara karşı yasal geçerliliği de yoktur. Tavsiyeler içerir ve şehre, kamusal veya özel yapı sahiplerine son derece faydalı bir tasarım aracı olarak hizmet eder
Işık master planının evrimi
Kentsel tasarım alanında gelişmeler ve geceleri yaşam tarzımızda gösterdiğimiz değişiklikler, karanlıkla birlikte şehirlerimizin aydınlatmasının tasarım fikirlerinde de değişikliklere neden oldu. Artık ışık ile bir şehri dev bir alana dönüştürmek hedef değil. Şimdilerde eğilim, kentin belli bölgelerine ve komşu alanlara veya konut bölgelerine odaklanma yönünde.
Anlaşılmayan kent ölçeklerinden uzaklaşılıyor ve projelere ya da bölgelere özgü çalışmalar yapılıyor. Tarihi koruma altında olan binalara değer katmak yerine şehre yakın semtlerde veya avantajlı olmayan bölgelerde yaşayan insanlara uygun değerler katmak önemli. Giderek artan sayıda daha fazla kent sakini, karanlık çöktüğünde kullanmak istedikleri -özellikle evlerine veya okul binalarına doğru giden- yolları ve yaya yollarının, kısaca tüm kamusal alanların aydınlatılmasının gerekli ve çok önemli olduğunu düşünüyor.
Şehir sakinleri bir şehrin ışık tasarımı ile özellikle önemli veya yüksek yapıların, anıtların, kültürel binaların aydınlatılması ile daha güzel ve heyecan verici olacağını biliyor. Buna rağmen, bu tür projelerin kendilerinden çok uzak noktada yapıldığı endişesini taşıyorlar.

Tüm bunlar bulunulan çevrenin normalde her gün algılanması ve belli bir konut bölgesindeki yaşam kalitesinin artırılması için çok önemli unsurlar. Büyük ve uzun vadeli yapı tedbirlerinin gelişimi kent sakinleri tarafından yanlış algılanıyor. Endüstri alanlarının değiştirilmesi veya yeniden yapılanması, büyük tesislerin kurulması ve devletin yapı alanındaki gelişmeleri kentin görüntüsünü yavaş ancak emin bir şekilde değiştiriyor.
Altyapı alanındaki gelişmeler her zaman rahatsız edici algılanır. Bir yerin halkı yeşil alan ve park çalışmalarını olumlu bir işlem olarak kabul edene kadar bir hayli zaman geçer. Çünkü bu süre içinde ağaçlar, bitkiler ve diğer yeşillikler ancak büyür, çiçek açar.
Bir kentin sakinlerinden projeler için nasıl daha fazla sorumluluk ve kabul isteyebiliriz? Onların mekânsal ve zamansal hedeflerini hayal etmelerine ve kendi “alanlarını” tanımlama, işleme düşüncesi üretmelerine nasıl yardımcı olabiliriz? Bunların cevabı ışığın bilinçli olarak tasarlanması ve uygulamasında yatar.
Çekim gücü, sembolik ve şiirsel boyutları ile bilgi aktarma kapasitesi ile ışık; hem geçici hem de kalıcı uygulamalarda bir arazinin veya şehrin bir kısmının yeniden kullanıma hazırlanmasında güçlü bir araçtır. Işık, kent sakinlerinin problemlerini öne çıkartabilir, yeni alanlar keşfettirebilir, bir peyzajın evrimini gösterebilir.
Geceleri mevcut atmosferi veya gelecekteki bir çevreyi algılamamıza yardımcı olur. Ayrıca çevreyi koruma, ışık kirliliğini azaltma ve enerjiyi gerektiği kadar tüketme, her bir aydınlatma stratejisinde artık önemli bir rol oynuyor. Genel eğilim artık, kentlerde karanlığın rolünü yeniden düşünme, canlı türlerinin çeşitliliğini geceleri koruma, geceleri şehri kullanan insanlar ve doğal çevre arasında daha iyi bir iletişim kurma yönündedir.
21. yüzyılda bir şehrin aydınlatma stratejisinin uygulanmasını destekleyen, birbirini karşılıklı olarak tamamlayan hedefler aşağıda yer alan maddeler gibi sayılıyor: ≥ (Büyük) kente gece bir kimlik kazandırmak, ≥ Kamusal aydınlatmayı yeniden tanımlamak - muhtemelen delege edilen özel şirketlerin yönetiminde radikal veya progresif değişiklikler yapmak,
- Anıt ve doğal mirası öne çıkartmak,
- Şehrin bir bölgesinin yenilenmesinin bir parçası olarak gece ortamları yaratmak,
- Kent merkezi ve kente yakın semtler arasındaki bağlantıyı en uygun hale getirmek,
- Gece gerçekleştirilecek sosyal aktiviteleri teşvik etmek,
- Bir danışmanlık yöntemi uygulamak ve insanları dinlemek (problemleri, fikirleri…),
- Kentsel bir proje ile bağlantılı gece görüntüsünü tanımlamak,
- Birden fazla gelişim planlarında aydınlatma koordinasyonu sağlamak,
- Yeni altyapıları (yer altı metrosu, yer üstü metrosu, otoban) tamamlamak, desteklemek veya önemli ya da sembolik eksenleri öne çıkarmak,
- Muhteşem bir gece görüntüsü oluşturmak,
- Daha büyük kentsel değişimlere işaret etmek,
- Gece turizmini geliştirmek,
- Önemli spor etkinliklerini veya tarihi olayları kutlamak,
- Kalıcı gelişim politikası başlatmak,
- Enerji tüketimini ve elektrik maliyetlerini düşürmek,
- Işık kirliliğini bilinçli olarak azaltmak,
- Canlı çeşitliliğini saymak ve
bunları geceleri korumak, ≥ Karanlık ışık master planlarının saklama stratejisi - Ya sonra?
Işık planı, kent geliştirme konusunda 24 saat çalışan disiplinler arası ekipler için vazgeçilmez bir enstrüman oldu. Tavsiyeler ile siyasetçilerin doğru kararlar almaları, kentlerin karanlıkta daha çekici-davetkâr görünecek şekilde tasarlanması ve yarının sakinleri tarafından tercih edilmeleri sağlanabilir.
Gelecekte çoklu disiplin fikrini sistematik olarak takip etmemiz gerekecek. Hedef her şehrin (teknik personel ve seçilen yerel siyasetçiler) bir aydınlatma tasarımcısının desteğini ve danışmanlığını alması. Böylece söz konusu sorumlular ilgili şehirde yeni aydınlatma stratejilerini kendilerine mal edebilir. Halkın, geceleri kent alanı konusunda karar verme süreçlerine katılması teşvik edilmeli. Bu koşullar altında “urbanisme lumiere” - kamusal alanda aydınlatma tasarımı bir gün kentsel tasarımın ayrılmaz bir parçası haline gelebilir. Buna bağlı olarak gece senaryoları için yeni bir mekân tasarım ölçeği oluşturulabilir. Bu da bizden sonra gelecekler için doğal olarak bir disiplin olarak görülecektir.

Dergide s. 26–28.