Dış Alan Koridorları
Dış alan koridorları olarak sokaklar Yüksek Lisansımı 2013 yılında yaptım. Yüksek Lisans tezim dar sokakların, yolların aydınlatması ve bu aydınlatma tasarımı görevinin kamusal alanda geçerliliği üzerine oldu. İç alanlarda dar ve uzun koridorların aksine şehir içindeki dar yollar genelde ihmal edilir. Ben özellikle bu dış alanları yeniden tanımlamak ve “dış alan koridorları” yaratma vizyonu ile yola çıktım. Yüksek Lisans çalışmam artık birkaç yıl geride kaldı ancak zamanla ve her seyahatimle ve yeni keşiflerimle bu tür dış alanların aydınlatmasının kentsel alanın kullanımı ve itibarı üzerinde büyük etkisi olduğuna eminim.
İlham kaynağım
Yüksek Lisans tezim için ilham kaynağım 2011 yılında, Beyrut Amerikan Üniversitesi’nde bitirme tezimi çalışırken ortaya çıktı. Çalışmamın konusu, Beyrut kentinin yoğun yapılara sahip olan, aşırı kompakt semti Hamra idi. Bugün Hamra öyle yan yana bir yapılaşma içinde ki mevcut binalar yıkılmadan önce her tür genişleme imkânsız. Artık Hamra’da insanların rahatlayacakları ve günün stresinden kendilerini arındıracakları kamusal bir açık alan veya park yok. Şehrin bu bölgesinde uzun zaman yaşadığım için çoğu Lübnanlının kentin sıkışmış konut bölgelerinde her gün baş etmeleri gereken stresi ben de yaşadım. Beyrut’un yaya yolları, caddeleri ve sokaklarına baktığımda toplumsal aktivite için acilen dış alana ihtiyaç olduğunu gözlemledim. Oradaki insanlar gayet yaratıcı idi. Gençler sokak köşelerinde buluşuyor ve nargile tüttürüyorlardı.
Erkek çocuklar ise sokakta futbol maçı yapıyor, yaşlı adamlar yaya yolunun üzerinde oturuyor ve satranç oynuyorlardı. Komşular ise sadece Hamra semtinde değil şehrin tüm bölgelerinde, bulundukları bölgelerde geceye neşe katmak için küçük etkinlikler düzenliyorlardı. Lübnanlılar 48 dar sokağın potansiyelinden tamamen faydalanmak için bir yol bulmuşlardı. Bu dar yollar Hamra semtinin kamusal alanını oluşturuyor. Öyle bir kamusal alan ki ciddi anlamda insan ve binalarla dolu; üstelik çarpık bir yapılaşma ön planda.


Lisans tezimin konusu olarak Hamra’nın dar yollarını seçtim. Yayalar için yolu kısaltan ve kent sakinleri tarafından “kamusal yeşil alan” olarak görülmesi istenilen, dar, etrafı binalarla sarılı sokaklar… Hamra semti projesi dar sokakların, yolların tasarımı, kamusal alanın kullanımı ve değer kazanması ile ilgili iyi bir örnek. Bu tür kentsel alanları kullanılır hale getirmenin avantajı, hızla kentleşmenin neden olduğu çoğu problemin çözümü olabilirdi. Ancak, ışıksız bir alan ne ifade eder?
Işık, mekân ve kullanıcı deneyimi arasındaki ilişki
Proje ile birlikte insanı merkeze yerleştiren tasarıma ilgim uyandı. Çalışmalarımda ağırlığı genelde çevrenin algılanmasına verdim. Sonra, insanların bulundukları büyük çevreleri nasıl hissettikleri, yorumladıkları ve anladıklarını inceledim. Ayrıca dar sokak ve yolların anlamının kentin dokusunun ana ögeleri olduğunu gördüm.
Bu alanlar çoğunlukla geçiş için kullanıldıklarından yeni yapılarla doldurulmaları veya yeni yapılarla değiştirilmeleri nadir olan eşsiz kamusal alanlar olarak kabul ediliyorlar. Bu dar “kısaltmalar” orada yaşayanların yaşam kalitesi için yeni olanaklar sunuyor ve işlevleri sadece bir geçiş noktası olarak sınırlanmamalı.
Bir şehrin sokaklarının algılanmasının veya deneyimlenmesinin “kentin algılanması” olarak da tanımlanabileceği noktasından yola çıkılabilir. Çünkü burada davranış kalıpları ile doğrudan bir bağlantı var. Dolayısıyla, bu tür geçişlerden oluşan bir ağ sadece işlevsel bir bağlantı bölgesi değil aynı zamanda yaya için bir yaşam alanı olarak da görev yapıyor. Aydınlatma tasarımı eğitiminde aldığım bilgiye dayanarak aydınlatma tasarımında (ister iç mekân ister dış mekân) en önemli unsurun ışık, mekân ve kullanıcı deneyimi arasındaki ilişki olduğunu öğrendim.
Bu bağlamda aydınlatma tasarımı, ışık tekniği normlarına bağlı olmayan ögelerin bir kombinasyonu olarak tanımlanabilir. Hedef, insanın mekânı nasıl algıladığına odaklanarak kullanıcı deneyimini artırmaktır. Bu nedenle, Yüksek Lisans tezim için konuyu belirlerken “kamusal alan kullanımı” araştırmamı yapma kararını verdim ve dar sokaklar- yollar için ışık çözümlerine odaklandım.
Kısa bir süre içinde dış alan aydınlatması ve özellikle dar sokak ve yolların aydınlatması konusunda temel kaynak ve literatür açığı olduğunu tespit ettim. Diğer taraftan, her ne kadar garip bulsam da iç alan aydınlatması konusunda gelişmeler kaydedilmişti. Aslında dış alanlar da iç alanlar gibi yorumlanabilir!
Dar sokakların-yolların; hastane, kamu binaları ve konut koridorları ile karşılaştırmalarında oran, biçim ve kullanımın açısından benzerlik görülüyor. Ayrıca, ışık tekniği normlarının, dar dış alanlara göre dar iç alanlara daha fazla ilgi gösterdiğini tespit ettim. Bu aradaki farkı aşmak benim için bir meydan okuma oldu.
Önce, iç mekânlardaki koridorların, geçişlerin aydınlatmasındaki farklı fikirleri inceleme, edindiğim bilgileri dar sokak ve yollar için yeni ışık çözümleri geliştirmek üzere kullanmaya karar verdim. İyi aydınlatılmış bir iç mekânının kilit özelliklerini oluşturmak için birçok deney yapılmıştı.
Buna göre birçok uygun ve kabul görmüş tavsiyeler veya çalışma metotları vardı. Aynı fikirler neden dış alan için de kullanılmasındı? Bütçeler önemli bir rol oynadığı için fikirlerimi elle tutulur kanıtlarla desteklemek ve geliştirdiğim çözümlerin uygulanabilir olmasını sağlamak için aydınlatma tasarımcısının psikolojisine odaklandım.
Bugüne kadar sokaklarımızda uygulanan dış alan lambalarında -ki bunlar genelde evlerin duvarlarına veya direklere monte edilir- ışık genellikle aşağı doğru yönlendirilir. Böylece ışık kirliliği azaltılmaya çalışılır (Uluslararası Karanlık Gökyüzü Birliği/International Dark-Sky Association, ışık kirliliğini “yaşanılan bölgeler üzerindeki gece gökyüzünün aydınlatılması”, 2013:2 olarak tanımlıyor). Ancak, yeri aydınlatma çevremizi algılamak için yeterli midir? Bu soru, ofis alanı aydınlatmasında geliştirme çalışmaları için gereken teşviki verdi. Burada da dış mekân aydınlatması yerine iç mekân aydınlatması için uygun normlar oluşturma yönünde daha fazla çalışıldığı gerçeğini ortaya koyuyor.



Geçmişte iyi bir ofis aydınlatması için tavsiyeler çalışma yüzeyi üzerindeki yatay aydınlatma gücüne dayanırdı ve tavan veya duvarlardaki aydınlatma güçleri dikkate alınmazdı. Dikey yüzeylerinin, bir mekânın çok daha iyi algılanmasına katkı sağladığı bilgisine ulaşılması ile (Innes, 2013) artık kaliteli bir ofis aydınlatmasının, dikey yüzeyleri üzerinde uygun aydınlatma gücüne sahip olması gerekir.
Normlar ve tavsiyeler yön bulmak için faydalıdır ancak, iyi bir tasarımcı zemine düşen ışık miktarını hesaplamaktan (Innes, 2011) çok daha fazlasını yapmalıdır. Bu anlamda dış alan aydınlatmasının aynı prensibe göre olması gerekiyordu. Çünkü ağırlık daha çok zeminin aydınlatılması yönündeydi.
Edinburgh kentinde yaşarken en güzel caddelerden biri olan “The Royal Mile” caddesinden ilham aldım. Bu cadde eski kentin içinden geçen ana (trafik) caddesini oluşturan bir dizi sokağı kapsıyor. Eski şehir dar geçişlerle (“Closes“ olarak adlandırılıyorlar) kendi ağını muhafaza ederken, sanki bir korku filmindeymiş gibi, geceleri bu tür bir Close’dan geçmek ürkütücü olmaya devam ediyor. Bu nedenle Close’lardan birini tipik bir geçiş yolu vakası olarak çalışmaya ve “dış alan koridorları olarak sokaklar” konseptimde kullanmaya karar verdim. Burada ışık açısından insanın içgüdüsel davranışı analiz edilecekti. En uygun ışık çözümü, insanın akşam veya geceleri dışarıda iken nasıl hissettiğinden yola çıkarak geliştirildi. İnsan böyle bir ortamda kişisel güvenliği konusunda ne düşünüyor ve kenti gece karanlığında nasıl algılıyordu?
Daha önceki araştırmamdan görüldüğü gibi başlamadan önce, mekânı, mekânın kent kulisine olan bağlamının ve mevcut ögelerinin anlaşılacağı, sınıflandırılacağı bir aydınlatma konsepti geliştirmek çok önemliydi. İkna edici bir aydınlatma tasarımı yapmak için yaya deneyimini de dikkate almak gerekiyor. Uygulayıcı aydınlatma tasarımcısı olarak analizlerimi grafik ve planlarla belgelemeyi öğrendim.
Analitik araştırma üç aşamaya ayrıldı: ≥ Şehir bağlamında yerinde ışık analizi ≥ Mekân analizi ve sınıflandırma ≥ Yaya deneyimi
Dar dış alanları aydınlatma ile ilgili tasarım stratejim, iç mekândaki benzer şartlar için (koridorlar) ışık tasarlamayı referans aldı. Koridorlar da geçiş görevi yapıyor bir yerden diğerine geçiş veriyor. Niyetim dış alan için geliştirilen tüm aydınlatma stratejilerini yeniden yorumlamaktı. Farklı tasarım seçenekleri konusunda köklü araştırmalar yaptıktan sonra Edinburgh’un dar sokaklarını ikna edici şekilde aydınlatmak için 32 alternatif sunabiliyordum!
Sonuç olarak dış alan aydınlatma tasarımının henüz yeterli derecede araştırılmamış olduğunu söyleyebilirim. Böyle bir çalışma dünya çapında tüm şehirlerde günlük yaşam kalitemizin artması için büyük bir şans anlamına gelir. Yukarıda verilen yöntemler, psikolojik ve gerçek insan ihtiyaçları dâhil belli merkezi parametreleri dikkate alan konseptlerin önemini ortaya çıkartıyor. Kamusal alanların aydınlatmasında güvenlik duygusu (gerçek olarak garanti edilemeyen) önemli bir konu ve aslında bir mekânın nasıl algılanacağına doğrudan etki ediyor. Böyle bir ortam, ışık hassas ayarlanarak, aydınlatma tasarımcısının ışık miktarını ve kalitesini tam olarak belirlemesi ile sağlanabilir. Son belirtilenler ışık gücü ve renk sıcaklığının da ayarlanmasını gerektirir. Günümüz teknolojileri ile artık ışık programlanabiliyor. Günün veya mevsimin zamanlarına, hatta tatil günleri ve özel etkinliklere göre ayarlanabiliyor. Kullanıcıların ihtiyaçlarına bilinçli ve akıllı bir şekilde cevap verildiği sürece, ışık dar yollar-sokaklar için dikkatlice, hassasça yönetildikçe; bu aydınlatılmış dış alanlar kent deneyimine estetik, ekonomik ve işlevsel açıdan değer katabilir.


*Rouzana K. Kopti Ürdünlü bir peyzaj mimarıdır ve halen Lübnan’ın Beyrut kentinde aydınlatma tasarımcısı olarak çalışıyor. Kopti, Yüksek Lisansını Edinburgh Napier Üniversitesi’nde aydınlatma dalında yapmıştır.

Dergide s. 60–63.