Kamusal Alan – Kamuya ait olan alan

Metin:

Araştırma

Kent kalitesi, insanların isteyerek bulunmak istedikleri, hiçbir zaman terk etmek istemeyecekleri bir semt, şehir veya büyük şehir gibi alanları oluşturmak anlamına gelir. Peki, kent sakinleri nasıl bir şehir isterler? Acaba, bu soru kendilerine bugüne kadar hiç yöneltilmiş midir?

Özetlenecek olursa kentsel kaliteyi oluşturan kriterler koruma, rahatlık ve eğlencedir. Trafikten, suçtan ve şiddetten koruma olduğu kadar rahatsız edici duygulardan da korumak anlamına gelir. Rahatlık, davet edicilik, keyifle zaman geçirme, başka insanlarla iletişim kurma ve günün ve mevsimin farklı zamanlarında dinlenme anlamındadır.

Eğlence ise kamusal alanları, iklimin olumlu unsurlarına dikkat edecek ve aynı zamanda insanların estetik ve algı tercihlerini gözetecek şekilde tasarlamak anlamına gelir. Kamusal alan tasarımı, tasarımcıların kamusal yaşamı anlamasını gerektirir. Sonuç olarak bir yer insanların kültürünü yansıtır. Bu nedenle yeni yerlere gittiğimizde kartpostal alır ve bunları başkalarına göndermek isteriz. Ziyaret ettiğimiz şehrin büyüleyici veya kâbus gibi olup olmadığını yansıtmak yerine bir “kartpostal gerçekliği”ne tutunuruz.

Neredeyse 1940’lı yıllardan beri gerçekten iyi yerler tasarlamayı başaramadık. Durgunluk döneminin hemen takibinde aşırı verimli olma gayreti içinde tasarım, ekonomik gelişme, konut, kültür, boş zaman geçirme, eğitim, yollar, sosyal hizmetler ve çevre hizmetleri gibi işlevleri ayrı ele alma eğilimindeyiz. Bunları tekrar bir araya getirme şansı var mıdır acaba? Böyle bir hedef olmalı mı? Soru şu: Bir kenti iyi yapan nedir?

Kentlerin büyük, güvenli, dünya standardında ofislere, spor ve dinlenme tesislerine, özel inşa edilmiş halk evleri, mükemmel eğitim kurumları, belediye binası gibi iyi yönetimli ve şehre ait köklü yapılara, kütüphane, sanat merkezi ve alış veriş merkezlerine sahip olduğunu söyleyebiliriz.

Ancak, ruh sağlığı, başarısız evlilikler, uyuşturucu kullanımı, genel sağlık ve refaha ne demeli? Bir insanı sağlıklı yapan nedir? Taze hava, dışarıda zaman geçirme, düzenli hareket, sağlıklı beslenme, olumlu insanlarla iletişim veya bilinçli olarak birlikte geçirilen zaman.

Önceliklerimizi değiştirmeliyiz. Şehirler insanlar için vardır. Bir mekânın veya yerin tasarımı kullanıcıya göre olmalıdır. İnsan dik ve iki ayağı üzerinde yürür. Temel hızı 5 km/h’dır (azami 32 km/h). Atalarımız yürüyerek avlanmıştır. Altı milyon yıl sonra hâlâ azami 5 km/h hareket edebilen yavaş ve kırılgan bir canlıyız. Evrimleştik ancak yine de son derece karmaşık bir canlı olmaya devam ediyoruz. Memeliler olarak beynimiz; hatıralarımız ve anne sevgisi, sosyalleşme, korku, saldırganlık, endişe/nefret, öfke, kıskançlık gibi duygularla baş etmemize olanak verir. Beyin zarımız mantık ve analiz, dil, rasyonel düşünce ve moral koordinasyonlarını sağlıyor. Nefes alma, beden ısısı, tehlikeden kaçma, yaşam savaşı, açlık, susuzluk, bir bölgeye bağlı kalma, denge, üreme gibi yaşamsal içgüdülerimiz beyin sapımız tarafından yönetilir.

Dünyada farklı kültür ve iklimler vardır ancak bir yerde oturma, bir yeri kullanma şeklimiz evrenseldir. Algılarımıza, beynimize ve anlama gücümüze güveniriz. Bir hayli uyarıcıya ihtiyaç duyarız. Bulunduğumuz çevre ile baş edebilmek için saatte 1000 uyarıcıya ihtiyacımız vardır. İnsanlara veya başka canlılara olan uzak mesafeler bizi sakinleştirebileceği ve rahatlatacağı gibi huzursuz da edebilir.

Sosyal mesafeler ile ilgili olarak ayrıntılı araştırmalar bulunmaktadır. Kamusal alanda bu mesafe 3,5 ile 50 m arasındadır. Sosyal mesafe 1,3 ile 3,5 m’dir. Kişisel mesafe 0,5 ile 1,3 m’dir ve samimiyet mesafesi 0,5 m’dir. Hareket ederken biz sürekli bu bilgi ile ilerleriz. Yine de içinden yürüyerek geçmek için 5 km/h çevre ve araçla geçmek için ise 60 km/h çevre düşünülmüştür.

Geleneksel tarzda oluşturulan kentlerde birçok yaya yolu vardır. “İşgal altındaki şehirler” ise araç trafiğine boğulmuştur. Terk edilmiş bir şehir sevimsiz, ruhsuz görünür, bilinçli olarak kullanılmaz ve sıkıcıdır. İnsanların içinde yaşayabilmesi ve kendilerini iyi hissetmeleri için tekrar yaşam kalitesi katmak üzere ne yapılabilir? “Yeniden fethedilmiş” bir kentte insanlar için rahatlıkla yürüyebilecekleri, oturabilecekleri, zaman geçirebilecekleri meydan ve alanlar vardır.

Yazar Riccardo Marini.
Yazar Riccardo Marini.

Bir kenti tekrar fethetmek istediğinizde yapılması gereken trafik ağırlığını otomobilden bisiklete kaydırmaktır. İş sahiplerinden çocuklu ebeveynlere kadar herkesin bisiklet sürebilmesi gerekir. Kent merkezlerindeki otoparklar ve merkezi noktalar tekrar, insanların buluşabilecekleri yerlere dönüştürülebilir.

Kopenhag kentinde çoğu insan bunun mümkün olmadığını çünkü şehir insanının artık farklı bir yaşamı olduğunu düşündü. Bir dükkânın yakınına park edemeyeceği için mağazaların kapanabileceğini düşündüler… Ancak, yaz döneminde artık Kopenhag sokaklarında günün 24 saati boyunca 80.000 insan bulunuyor. Dükkânları iyi kazanıyor.

Teşekkürler! Hatta insanlar yağmurlu havalarda dahi yayalara ayrılan bölgelerde dolaşıyor. Kamusal alanı dört katına artırmak ile kentsel alanda yapılan eylemler de dört katına çıktı: Yürümek, alış veriş yapmak, başka insanlarla buluşmak, kültürel etkinliklere katılmak, açık havada yemek yemek veya sadece çevreyi gözlemlemek ve tadını çıkartmak.

Ne kadar yol yapılırsa o kadar çok araç bu yolları kullanacaktır. Ne kadar bisiklet yolu yapılırsa o kadar çok bisikletli yolda olacaktır (Kopenhag halkının %60’ı). Sonuç: Ne kadar iyi kentsel alan oluşturulursa kentsel alanda o kadar yaşam olacaktır.

New York şehri de insana yönelik tasarlanmaya başladı. New York şehrinin kamusal alanlarını yeniden geliştirme (The Remaking New York City’s Public Realm) projesinde Gehl mimarları Manhatten bölgesinde “serbest” sokaklar oluşturdular. Bu projenin gerçekleşmesi için New York trafik kurumu kendi personelini kullandı. Times Meydanı’nda şöyle bir sonuç elde edildi: Times Meydanı’na bağlı faaliyetlerde %84 bir artış oldu. Şehir halkının %42’s daha sık alışverişe gitti, %26’sı öğlen paydoslarını ofislerinin dışında geçirdiler. Ayrıca %11 daha fazla yaya vardı ve araç kazalarındaki oran %63 azaldı.

Gehl mimarları Moskova şehir merkezinin yenilenmesi için de bir tasarım yaptılar. Merkez araçlarla doluydu. Moskova halkının %70’i kentin aşırı ses düzeyinden çok şikâyetçiydi. Bu örnekte kentsel alanın tasarım fikri, şehirde yaşayan ve çalışan halkın sadece araçlara ihtiyaç duymadığı modern bir trafik ağı oluşturmaktı.

Kent ile ilgili olarak yapılan başlıca tavsiyeler kent meydanlarının, parkların, kamusal alandaki mahalli buluşma noktalarının eşsiz kalitesine değer katma yönündeydi. İnsanların tüm bu sayılanları bilinçli olarak tekrar kullanması sağlandı. Yol boyunca oluşturulan parklar da bu tür büyük şehirlerin merkezinde insanların buluşma yerleri olarak kullanılacak şekilde değiştirilebilir. Bu nedenle, insanlar için şehirler tasarlama konusuna odaklanmalıyız. Eğer şehirler insanlar için cazip hale gelirse bundan ekonomi de payını alacak ve büyüyecektir.

Bizlerin, Jane Jacobs gibi daha fazla aktiviste ihtiyacımız var. Jacobs Amerika-Kanada asıllı bir gazeteciyazar ve kent araştırmaları üzerindeki etkisi ile biliniyor. Etkileyici kitabı “The Death and Life of Great American Cities” (Büyük Amerikan Şehirlerinin Ölümü ve Yaşamı) kentsel yenileme programlarının genel olarak çoğunun kent halkının ihtiyaçlarını gözetmediği veya eski bir Çin atasözündeki gibi: “Bana anlatırsan unuturum. Gösterirsen hatırlarım. Beni dâhil edersen anlarım. Sen geri dur ve ben eyleme geçeyim” savına dayanıyor.

Gehl’in kamusal alan için önerdiği tasarım ilkelerini gösteren çizimler.
Gehl’in kamusal alan için önerdiği tasarım ilkelerini gösteren çizimler.
Yayaların yoğun olarak kullandığı bir kamusal alan.
Yayaların yoğun olarak kullandığı bir kamusal alan.
Otomobil ve yaya önceliklerini karşılaştıran iki hareketlilik şeması.
Otomobil ve yaya önceliklerini karşılaştıran iki hareketlilik şeması.

Dergide s. 18–20.

PLD Türkiye, sayı 60 (PDF)