İran tarzı mimaride yansımalı ışık

Metin:

Görüş

Metin: Hamid Moslehi, İran Işık Tekniği Topluluğu Kurucu Üyesi

Işığın yansıması veya ayna görevi görmesi sanatın ve de aydınlatma tasarımı biliminin ayrılmaz bir parçası. Mimaride olduğu gibi lamba tasarımı ve üretiminde de önemli bir rol oynar. Uzun yıllara dayanan araştırma, deney ve incelemelerden sonra yansıma potansiyelinin nasıl en iyi şekilde kullanılabileceğini artık anlıyoruz: Işığı belli cisimlere veya yüzeylere odaklamak suretiyle ışık yoğunluğu ve atmosfer yaratabiliriz. Antik çağlardan beri insanlar yansımayı mimaride bilinçli olarak kullanmaya çalıştı ve yansımalı ışıkla mekân tasarlayanlar ilk olarak Persler oldu. Duvar ve tavanlara ayna mozaikleri yapıştırmak suretiyle eşsiz ayna mozaiği sanatını geliştirdiler.

70 İran tarzı mimaride yansımalı ışık

Işığın yansıması veya ayna görevi görmesi sanatın ve de aydınlatma tasarımı biliminin ayrılmaz bir parçası. Mimaride olduğu gibi lamba tasarımı ve üretiminde de önemli bir rol oynar. Uzun yıllara dayanan araştırma, deney ve incelemelerden sonra yansıma potansiyelinin nasıl en iyi şekilde kullanılabileceğini artık anlıyoruz: Işığı belli cisimlere veya yüzeylere odaklamak suretiyle ışık yoğunluğu ve atmosfer yaratabiliriz.

Antik çağlardan beri insanlar yansımayı mimaride bilinçli olarak kullanmaya çalıştı ve yansımalı ışıkla mekân tasarlayanlar ilk olarak Persler oldu. Duvar ve tavanlara ayna mozaikleri yapıştırmak suretiyle eşsiz ayna mozaiği sanatını geliştirdiler.

Işığın ışıması ve yansıma şekli her aydınlatma tasarımı öğrencisinin aldığı ilk derslerden biridir. Işık ile tasarım yapmak için ışığın farklı yüzeylerden nasıl yansıdığını anlamak gerekir. Bir lamba reflektörünün tasarlamasında

istenilen sonuca varmak için reflektörün geliştirmesi ve üretildiği malzeme çok önemli. Günümüzde farklı malzemelerin yansıma derecesini artırmak için gerekli uzmanlık bilgisi ve araçlara sahibiz. Malzemeleri renklendirebiliyor, tarayabiliyor veya cilalayabiliyoruz. Yeni lambaların farklı biçim ve boyutlarının tasarlanması ile saf alüminyumu çalışabilme olanağı, ışıma etkisi derecesini önemli ölçüde artırabilecek ileri reflektör teknolojisinin gelişimine katkı sağladı.

Eski zamanlardan beri insanlar yansıyan ışık ile bilinçli çalışmayı bildi. Ancak, bu alanda asıl önemli adımlar son on yıllık dönemde atıldı. M.Ö. 15. yüzyılda çok yüksek verimlilikli reflektörü geliştiren ve bunları duvarlarda ayna dekorasyonları şeklinde süsleme olarak kullanarak iç mekânları güzelleştiren ilk kişiler Persler idi. O tarihlerden sonra bu sanat ile anıldılar. Ancak, cam ve aynanın

Pers mimarisinde antik çağlardan beri kullanıldığına dair işaretler var. Chequzanbil’de Hakhamaneş çağına kadar gittiği tespit edilen camdan silindirler ve başka cam kaplar bulundu. Antik çağdan kalma malzemeler Londra’daki British Museum” ve Tahran’daki “Abgineh Museum”da saklanıyor. İranlılar’ın bu sanat türünü nasıl geliştirdiklerine yönelik açık bir bilgi yok. Bazıları, küçük veya büyük geometrik biçimli ayna parçacıklarını kullanmak suretiyle iç mekânları güzelleştirme fikrinin temelinde bozuk veya kullanılamayacak aynaların değerlendirildiğini düşünüyor. Hangi düşünceden yola çıkılmış olursa olunsun; artık İranlıların, matematik bilgilerinden de faydalanarak, ışığın yansıması konusunda dünya çapında en iyi metodu temsil eden bir sanat formunu keşfettikleri açıkça görülüyor.

Bu sanat türü modern Pers tarihi olarak kabul edilen Safeviler döneminden sonra sürekli

olarak geliştirilmeye devam etti. Gelişimin doruk noktasına Kaçar Hanedanı (1785 yılından 1925’e kadar) döneminde ulaşıldı. 20’inci yüzyıl boyunca, inovatif tasarım fikirleri eksikliği nedeniyle ve ayna mozaiğinin modern binalara uygulama zorluğundan dolayı bu sanat türü giderek daha az uygulandı. İranlı sanatçı Monir Shahroudy Farmanfarmaian (1924 doğumlu) ayna mozaiği alanında kendi tarzını geliştirdi ve yaptığı sanat eserleri dünya çapında sergilendi.

Sanatın bu türü ve İran mimarisindeki anlamı konusunda birçok şey yazıldı. Bu makale, sanatsal tekniğin diğer unsurlarını doğrulamak üzere hazırlandı. Bu sanat biçiminin etkisi ve görkemi için ışık hesaplamaları yapmak üzere yazılımla birlikte yeni araç-donanımların kullanımına yönelik bir metot geliştirildi. Aşağıda ayrıntıları verilen araştırma; bilimsel bir doğrulamayı içeriyor. Bunun yanında aynalar ile donatılmış bir

odadaki aydınlatma gücü-ışıma yoğunluğu ile ayna mozaiği olmayan bir mekânın aydınlatma gücü ve ışıma yoğunluğunun karşılaştırmasını kapsıyor.

Sanat biçimi olarak ayna mozaiği Bu sanat biçimini incelemek için yansıma yapan bir yüzeyin, aynanın ne olduğunu ve bu malzemenin dekorasyon ve süsleme amacıyla nasıl kullanılabileceğini öncelikle anlamamız gerekir. Ayna teriminin kökeni Orta Farsça, Pehlevi dilinden gelmektedir. İnsanlar yüzyıllardır aynalar ile çalışmayı biliyor. İlk metal karışımlı aynalar 15. yüzyılda Venedik’te yapıldı. O tarihlerde İran’da bu sanat biçimi yaygınlaşmaya başladı. Böylece duvar ve tavanlar ayna mozaikleri ile süslenmeye başlandı.

İnsanlar kendilerini veya kıyafetlerini görmek için aynaları kullandılar. Avrupa’daki görkemli tarihi saraylarda modern aynalar kullanılırdı. Aynalar farklı boyutlarda

görkemli bir şekilde çerçevelenir ve duvarlara asılırdı. Kullanıma veya kullananların boyuna bağlı olarak ayaklara monte edilirlerdi. Sıklıkla ise bir duvar kaplamasının parçasıydılar.

Prensip olarak İran’daki aynalar da başlangıçta aynı şekilde kullanılırdı. Sonra, İranlı sanatçılar yavaş yavaş ayna mozaiklerini sıvalı duvarlara yapıştırmaya başladılar ve eşsiz bir sanatın doğmasını sağladılar. Duvar, tavan ve sütunların büyük ölçekte aynalar ile süslenmesi işlemi Sefaviler ve Kaçarlar döneminde de birçok büyük sarayda görüldü. O tarihlerde İran’daki ayna kullanımı dünyanın diğer soylularının evlerindekinden farklılaşmaya başladı. İranlılar ayna kullanımını ve mekân- kemerleri aynalı mozaikler ile süsleme çıtasını daha yukarıya çektiler.

Düz duvarlardaki aynaların boyutu büyüktü, kemerlerde kullanılanlar ise daha küçük tutuluyordu. Eğimli ve bükümlü yüzeylerde daha küçük ayna taşları ile çalışmak

daha kolay oluyordu. Bu tür uygulamalar İsfahan’daki Tschehel Sotun Sarayı’nın balkon çıkışında, Golestan-Filistin’deki mermer taht ile Tahran’daki Shamsolemareh sarayında görülebilir.

Aynalardan geçen ışığın çoklu yansıması ile mekân daha aydınlık görünüyor ve daha fazla görüntü veriyor. Ayna yüzeyleri bina içine giren gün ışığını artırıyor. İranlı sanatçının yaratıcı çalışmasının motifi; ışığı eşit oranda dağıtmak veya büyük avize ve Laleh lambalarından gelen ışığı yansıtmak için düz olmayan yüzeylere difüz yansımalar için kullanmaktı. Mekân yüksekliğindeki vitray pencerelerden giren gün ışığı, çok güzel yansımalar yapıyor. Mekânı kullananlar kendilerini adeta bir mücevherin içindeymiş gibi hissediyor.

Bu sanatın gelişimi esnasında İranlılar Fizikten de faydalandılar. Duvar yüzeylerini, düz değil, farklı seviyelerde oluşturmaları ve ayna

ile kaplamaları halinde ışığın difüz dağıtımına yönelik reflektörler yaratabileceklerini gördüler. Bunun için ayna yüzeylerinin küçük parçalar şeklinde kesilmesi gerekiyordu. Geometri bilgilerini kullandılar ve en iyi sonuçlara ulaşmak için geometrik parçalar kesmeleri gerektiğini anladılar.

Planlı bir yerleşim ile uca doğru sivrileşen hacimleri düz bir temel ile yapılandırarak bunları duvara monte etmeyi başardılar. Bir tür küçük piramitler oluşturdular. Farklı üçgen türlerini bir araya getirerek piramit biçimli cisimleri ayna parçaları ile dekore ettiler. Üçgenlerin açılarını tam ölçerek binlerce farklı yükseklikte piramitler oluşturdular. Güzel ayna mozaiği için çok zarif örnekler oluşturdular.

Bugün İran’daki en güzel ayna mozaiği sanat eserini belirlemek çok zor ancak Maschhad’daki İmam Reza mezarı ve Shiraz’daki Schah Tscheragh (Işığın kralı) mezarı bu

İran mimarisinde aynalı iç mekânın ışıkla görünümü.
İran mimarisinde aynalı iç mekânın ışıkla görünümü.
Shamsolemareh Sarayı’nın dış cephesi.
Shamsolemareh Sarayı’nın dış cephesi.
Aynalı salonun bulunduğu bölümün dışarıdan görünümü.
Aynalı salonun bulunduğu bölümün dışarıdan görünümü.
Duvarlarda küçük ayna parçalarının yansıttığı ışık.
Duvarlarda küçük ayna parçalarının yansıttığı ışık.
Ayna ve desenlerle süslenmiş kemerli iç mekân.
Ayna ve desenlerle süslenmiş kemerli iç mekân.

sanatın mükemmel örneklerinden sadece bir kaçı. Ayna mozaiği sanatçıları sadece duvar ve tavanları değil, kapı ve pencere çerçevelerini de dekore ettiler.

Ayna mozaiği ile süsleme - İş akışı Bir desen veya resim kağıda çizilir ve duvara aktarılır. İhtiyaç duyulan ayna parçacıklarının çevreleri aynalı alana çizilir ve elmas ile kesilir. Aynalı mozaik taşlarının biçimleri genelde geometriktir (üçgen veya dörtgen). Parçaların boyutu; duvara sabitleme açısına göre ve yerlerine yerleştirildiklerinde simetrik veya asimetrik bir piramit oluşturup oluşturmadıklarına bakılarak hesaplanır. Sonra tüm aynalı mozaik taşlar bir yapıştırıcı veya alçı ile yapıştırılır. Bu işlem esnasında açılara sadık kalınmaya çalışılır. Son olarak, ayna mozaiği deseninin tamamı yumuşak bir bez ile kurulanır, silinir ve parlatılır.

Örnek çalışması Bu sanat biçimini bilimsel olarak inceleyebilmek için, birçok belirsizliğe rağmen, tarihi bir yeri seçmek ve ölçümleri yerinde yapmak tercih edilir.

Biz araştırmamız için obje olarak Shamsolemareh sarayını seçtik. Güneş takvimine göre (M.S. yaklaşık 1866) 1254 yılında inşa edilmiş. Saray, büyük bir olasılık ile damadı Moayer ol-Mamalek’in verdiği bilgiler üzerine Naser al-Din Schah’ın talimatı ile yaklaşık iki yıl içinde mimar Ustad Muhammad-ali Kashi tarafından tasarlandı ve inşa edildi. Örnek çalışması ikinci kattaki yaklaşık 136 yıllık eski bir odada yapıldı. Mekânda kubbeli tavan ile ayna mozaiği ve duvar resimleri olmak üzere iki önemli sanat biçimi öne çıkıyor. Batı duvarında en göze çarpan özellik renkli cam çerçeveli, desenli üç parçalı büyük pencere. Mekân yüksekliğinde üç payanda ile destekleniyor. Pencere aralığının en üst parçası; güçlü parlak renklerden oluşan geometrik biçimli renkli desenli, kemer yapılı bir pencereden oluşuyor. Mekâna giren difüz, sade renkli ışık, aynalı duvarlardan yansıyor ve heyecan verici ancak bir o kadar görülmeye değer bir ortam yaratıyor.

İki yan duvardaki ayna süslemeler hem küçük hem de daha büyük ayna parçacıklarından oluşuyor ve göreceli olarak daha düşük bir yükseklikte uygulanmış. Bunun iki nedeni var: Öncelikle insanlar gün içinde doğal ışık şartlarında daha iyi görebiliyor. İkincisi ise küçük ve daha büyük aynaların kombinasyonu; çok daha büyük yansıma olasılığı sunuyor.

Duvarlardaki dar çıkıntılar büyük bir olasılıkla Laleh lambaları için tasarlanmış. İki büyük ayna yüzeyi stratejik olarak konumlandırılmış ve kendi yüzünüz uygun bir şekilde görülecek şekilde tasarlanmış. Büyük aynaların dekoratif çerçevesini oluşturan küçük ayna parçaları sadece güzelleştirmek için kullanılmamış. Bu şekilde insanlar odanın pencere bölümünde, aydınlıkta kalmayı tercih ediyor çünkü buradaki aynalarda kendilerini daha iyi görebiliyorlar. İçeri giren ışık yüzün bir tarafını aydınlatıyor. Işık az çok yüz hizasında pencereden girdiği için, burun, alın ve gözler altındaki gölgeler aynaların aksettirdiği görüntüde algılanıyor. Burnun bir tarafı kesin gölgede kalıyor ve böylece aynanın resmini oluşturuyor.

Büyük ayna alanının etrafına uygulanan yüzlerce küçük ayna ile oda içinde difüz ışık yansıtılıyor ve arka duvardan yüze doğru yönlendiriliyor. Yansıtılan ışık dağılımı sayesinde ayna görüntüsündeki yüzde görülebilecek her tür gölge bir hayli azaltıldı. Aynı efekt, Laleh lambalarını odadaki rafları yüz hizasına yerleştirmeyle de sağlandı. Bu durum bu çağda İran mimarisinde ışığın dağılma ve yansıması açısından en şık unsurlarından biridir.

Pencerenin alt kısmında, renksiz cam kullanılmış pencere çerçevesi bulunuyor. Renkli camlı, kemerli pencereden giren ışık ilham verici bir ortam yaratıyor ve aynalarda çok güzel yansımalara neden oluyor. Burada oluşan dekoratif ışık efektleri tamamen doğal. Gün içinde güneşin hareketi ile duvar ve zeminde çok çeşitli çekici ışık desenleri ortaya çıkıyor.

İncelenecek odanın gün ışığı batıdan giriyor. Aynı çağın ve yapı tarzının,

Ayna parçalarının desene göre yerleştirilmesi.
Ayna parçalarının desene göre yerleştirilmesi.
Bir ustanın aynalı yüzeydeki desen üzerinde çalışması.
Bir ustanın aynalı yüzeydeki desen üzerinde çalışması.
Mekânın desenli zemin kaplaması.
Mekânın desenli zemin kaplaması.
Duvar yüzeyindeki süsleme ve ayna parçaları.
Duvar yüzeyindeki süsleme ve ayna parçaları.
Renkli camlardan süzülen ışığın aynalı salondaki görünümü.
Renkli camlardan süzülen ışığın aynalı salondaki görünümü.

güney yönünde konumlandırılmış diğer saraylarında yansıma yapan efektler daha yoğun ve mekânlar gerçekten daha güzel aydınlanıyor.

Işık hesaplamaları Işık hesaplamaları iki aşamada yapıldı.Önce karartılmış odadaki aydınlatma gücü ölçüldü. Tüm kapı ve pencereler 250 cm yüksekliğe kadar bir karton ile kaplandı. Sadece renkli camlı kemer biçimli pencere biraz ışık girişi sağlayacak şekilde açık bırakıldı. Zemin alanı bölündü, numaralandı ve tüm belirlenen noktalar kalibre edilmiş bir luxmetre ile ölçüldü.

Zemine üç lamba yerleştirildi ve orta kemer ve de odanın iki yanındaki kemerlere doğru yönlendirildi. Seçilen lambalar sadece en iyi kalite değil, aynı zamanda hassas ışık hesaplamalarına olanak sağlayacak nitelikte idi. Otantik, tarihi bir ortam yaratmak için ne yazık ki lambaları oda içinde daha yüksek bir noktaya yerleştirmek mümkün olmadı. Yapının tarihi dokusu ve diğer kurallar buna izin vermedi. Işık ve başka hesaplamaların sonuçları gerektiğinde bir karşılaştırma yapmak üzere kullanılacağından, inceleme mevcut kısıtlamalar ile sürdürüldü.

Karartılmış odada, zemin yüksekliğinde ölçülen aydınlatma gücü çok düşüktü. Sıvalı duvarları olan bir odanın birebir ölçülerle modelini kurmak mümkün olmadığı için mevcut malzeme, plan ve resimlerle incelendi ve Dialux yazılımı yardımı ile bir oda simüle edildi. Simülasyonda lambalar aynı yerlere yerleştirildi. Yazılım, eski tarihlerde sıvası yapılmış resimli (eski pigmentlerle) tavanı, duvarı ve zemini (mevcut örneklere dayanarak) hesaplandı. Hesaplanan değerler şöyleydi: Resimli, sıvalı tavanlar için 55, duvar resimli, sıvalı duvarlar için 40 ve fayans kaplı zemin için 15. Bu değerler otantik simülasyonun

temelini oluşturdu ve gerçek değerlerin hesaplanmasına olanak sağladı.

Zemin seviyesinde ve açık lambalarla aydınlatma gücünün hesaplanmasında, belli bir yerde aydınlatma gücünün çok yüksek olduğu tespit edildi. Bunun nedeni, hesaplamada değerlendirilen lambanın uygun bir şekilde yerleştirilmemiş olmasıydı.

Pencere önündeki oda hesaplanmadı ve bu nedenle tablolarda yer almadı.

Aydınlatma özelliklerinin doğrulanması için hassas ayarı yapılmış bir kamera ile çekimler yapıldı. Kamera aydınlatma yoğunluğunu hesaplayabiliyor ve analiz edilebiliyordu.

Özet 1- İnceleme için hazırlanan odadaki ortalama aydınlatma gücü 14,48lx idi. Buna karşılık lambaları yanan odanın ortalama aydınlatma gücü 18,4lx’tü. Bu incelemeye göre aynalar ile süslenmiş oda, duvarları sıvalı aynı oda ile karşılaştırıldığında aydınlatma gücünün %26 oranında arttığı görülüyor.

Aynalı yüzeylerin tozunu alma veya parlatma gibi bir olanak yoktu ki böyle bir durumda aydınlatma gücü çok daha yüksek olurdu. İncelenecek odalarda duvar ve tavanlar benzer yükseklikte aydınlatıldı. Böylece zemin yüksekliğinde ve aynalar etrafında aydınlatma gücünün daha yüksek olduğu görüldü. Ayrıca enerji tasarrufu da çok daha yüksekti.

2- Duvarların ve tavanın ışıma yoğunluğu, zemin yüksekliğindeki ortalama aydınlatma gücünün genel olarak çok düşük olduğunu gösteriyor. Ancak yüzlerce yüksek ışık yoğunluklu küçük aydınlık ışık noktaları algılandı ve kaydedildi. Bu da aynalar ile süslenen odalarda,

Işık ölçümünde kullanılan oda yerleşimi.
Işık ölçümünde kullanılan oda yerleşimi.
Karanlıkta aynalı iç mekândaki yansımalar.
Karanlıkta aynalı iç mekândaki yansımalar.
Odanın zeminindeki renkli geometrik desen.
Odanın zeminindeki renkli geometrik desen.
İncelenen odanın üç boyutlu modeli.
İncelenen odanın üç boyutlu modeli.
Mekândaki ışığın analizinde kullanılan çizim.
Mekândaki ışığın analizinde kullanılan çizim.

duvarları sıvalı aynı odalara göre aydınlatma gücünün zemin seviyesinde %26 daha yüksek olduğu görülüyor.

Duvarlarda hesaplanan aydınlatma gücü daha düşük. Bu da, ayna süslü odaların genelde daha aydınlık ve yüksek aydınlatma gücüne sahip olduğunu kanıtlıyor. Ayna mozaiklerinin, süslerinin duvarlara ve tavanlara uygulanması ile ışıma yoğunluğu kontrastının arttığı, odanın tamamının, duvarlardaki ayrıntıların daha netlik kazandığı ve yansıma ile kamaşmanın azaldığı söylenebilir. Duvarlarda parıldayan çeşitli noktaların mücevhere benzemesi, aynanın süsleme için kullanılması ile sanatın, odada bir pırlantanın ışığını andıran yansımalar oluşturacağını kanıtlıyor.

3- Resimlerde gün içinde duvar ve tavanlarda oluşan muhteşem renkli yansımalar görülüyor. Sürekli değişen ışık etkileri güneşin konumu ve dünyanın dönüşüne bağlı.

Sadece bir kemerli pencere renkli camdan oluştuğu için ve renkli pencereyi tutan çerçevesi içeri giren ışığın bir miktarını bloke ettiği için oda hafif aydınlanıyor. Aynalar üzerindeki renklerin yansıması rahatsız edici kamaşmalara neden olmuyor.

Duvar ve tavanlara uygulanan ayna mozaikleri ve ayna süslemeleri ile rahatlatıcı ve şık bir ortam yaratıldığını söyleyebiliriz. Tüm bunlar gün ışığının dağıtımı ve yansıması ile oluşuyor.

4- Aynalı yüzeyler mekâna derinlik kattığı için izleyicinin, duvar ve tavanlara uygulanan ayna mozaikleri ve ayna süsleri ile mekânı görsel olarak daha güzel bulduğu söylenebilir.

Aynalı odanın ışık dağılımını gösteren ölçüm.
Pencerenin yanındaki kuzey duvarı.
Aynalı yüzeylerden yansıyan ışığın renk ölçekli analizi.
Oda içindeki güney duvarı.
Odanın kubbesindeki ışık dağılımının analizi.
Resimli kubbeli tavan.
Kubbe yüzeyinde küçük aynalarla oluşturulan süsleme.
Resimli kubbeli tavan.

Dergide s. 70–75.

PLD Türkiye, sayı 53 (PDF)