D Vitamini
D Vitamini ve güneşin etkileri hakkında gerçeklerin ortaya çıkması – Sağlık için doğru dengeleri bulma. Bize “Hayatımızdaki en önemli şey nedir?” diye sorulduğunda cevap şüphesiz: “Sağlık” olacaktır. Tıp alanında elde edilen en son bilgiler genel olarak güneşin etkilerinden korkumuzu ortaya koyuyor. Ayrıca güneşe bağlı kanser oluşumu ile ilgili bilgileri her şekilde yeniden yorumlamamız gerektiğini gösteriyor. D vitamini eksikliğinin iyileştirilemeyen hastalıkların nedeni olabileceğine ve sağlık problemlerine yol açtığına yönelik bariz işaretler var.
Bu konu da nereden çıktı? Bu makaleyi okuyan bazı okurlar, aslında bir tıp dergisinde olması gereken sağlıkla ilgili bilgiler aktaran bir makalenin, mimari aydınlatma tasarımı dergisinde ne işi olduğunu sorabilirler. Önce, hem gün ışığı hem de suni ışık ile planlama yapan profesyonel aydınlatma tasarımcıları olarak güneş ışığı ve insan sağlığı arasındaki bir takım karşılıklı ilişkileri anlıyor olabilmeliyiz. Diğer taraftan: Aslında kim “güvenli ve insana uygun” gün ışığı planlaması yapma kapasitesine sahip?
Aydınlatma planlamasında ışığın insan üzerindeki etkisi önemli bir rol oynuyor ve disiplinler arası ihtisas alanları olarak aydınlatma tasarımı giderek karmaşık bir yapı haline geliyor. Ancak kimin tüm bu tür şartları kapsayacak şekilde planlama yapacak bilgisi ve kapasitesi var? Uzman doktorlar mı? Gün ışığı planlamacıları mı? Mimarlar mı? İnşaat mühendisleri mi? Sürdürülebilirlik üzerine danışmanlık verenler mi? Isı tekniği danışmanları mı? Yoksa mimaride görev yapan aydınlatma tasarımcıları mı?
Ben dahil neredeyse herkes D vitamini eksikliği konusunda bir şeyler okumuştur. Çoğumuz bu konunun İzlanda, İsveç, Finlandiya veya Norveç gibi ülkelerde yaşayan az sayıda halkı ilgilendirdiğine inanıyor. Çok yanlış! Coğrafi konum tabii ki bir rol oynuyor ancak dünya nüfusunun yaklaşık %40’ı ile %75’i arasında bir popülasyon D vitamini eksikliği yaşıyor.
Güneş dünya üzerinde yaşam için şart. O binlerce yıldır gezegenimiz üzerinde yaşayan insanlara eşlik ediyor. Bizler hayatımızı güneş ile yakın bir ilişki içinde kurduk. Güneş günlük yaşantımızı, davranış şekillerimizi ve birçok şeyi etkiliyor. Evrim süreci içinde insanlar “canlılar” olarak “kısa bir süre önce” dışarıda, kırsal alandaki yaşam alışkanlıklarını değiştirdiler. Tabii ki suni ışığın bulunması sayesinde.
Sanayi devriminden önce, 18. yüzyılın ikinci yarısında ve 1880 yılında ilk elektrikli lambanın geliştirilmesinden önce kent sakinleri hayatlarının çoğu zamanını dışarıda geçirirdi. Güneş ışığının az olması söz konu bile olmazdı. Daha sonra, kentlerdeki fabrikalar nedeniyle havanın kirletilmesiyle birlikte güneş ışınlarının girişi azaldı. Kent yerleşiminde yoğunluklar başladı, sokaklar daraldı ve gün ışığını alma şansı azaldı. Çocukların kemiklerinde bariz değişikliler (Raşitizm) görüldü ve çoğu kişi bunun bir çocuk hastalığı olduğuna inandı. Kemik erimesi ve güneş ışığı eksikliği arasındaki ilişkiyi ilk keşfeden Dr. Jedrzej Sniadecki oldu. Dr. Sniadecki 1822 yılında bir sanayi bölgesi olan Warşova’daki çocukları kent dışına çıkartıyor, güneşe oturtuyor ve iyileştiriyordu. Çocukların sağlığında hemen iyileşme görülüyordu. Bugün sabahtan akşama kadar kapalı ofis mekânlarında, elektrikli ışık altında oturarak bizden beklenen görme işlevlerini yerine getirmeye çalışıyoruz. Günü uzatıyor geceyi kısaltıyoruz. Zaman içinde,
aslında evrimin bizim için öngördüğü ve bugün de olması şartını koştuğu, güneş ışığı altında olacağımız saatleri azaltıyoruz.
Bu konuya ilgimin nedeni iki buçuk yıl öncesine dayanıyor. 2012 yılının Ekim ayında Wismar kentinde gerçekleştirilen Işık Sempozyumu’na (www.lightsymposium.de) bir sunum yapmak üzere davet edilmiştim. Konferansta, Dr. Renate Hammer’in “İç mekân toplumunda gün ışığı” konulu sunumunu dinledim. Dr. Hammer bina içinde geçirilen saatler ile artan kanser vakaları ve D vitamini eksikliği arasındaki ilişkiden bahsediyordu. Kendi D-vitamini değerlerimi kontrol ettirmeye karar verdim.
Işık sempozyumundan aylarca önce araştırma çalışmam üzerinde uğraşırken saatlerimi içeride geçirmiş ve dışarı çıkarken yüksek koruyucu güneş kremleri ile cildimi kremlemiştim. Ocak 2013 yılında laboratuvardan (Tablo 1) ilk sonuçlar geldi. 15.1ng/ml ile ağır D vitamini eksikliğim vardı.
Tablo 1’de göreceğiniz gibi D vitamini değerlerimi düzeltmek için bir yıldan fazla bir süreye ihtiyacım var. Doktorlar, hastanın düzenli olarak incelenmesi halinde doz fazlasının toksik etkisi olmadığını bilmeli. Günde 5000 IU’luk bir doz alarak D vitamini değerlerimi ve yaşam kalitemi hızla ve önemli ölçüde düzeltebildim. Ancak bu dozlarda semptomlar yavaş yavaş kaybolmaya başladı. Kol
ve bacaklarımda hissettiğim ağır ve rahatsız edici ağrılar yetişkinlerde kemiklerde görülen erime, osteomalazi’nin ilk işaretleriydi. 40ng/ml’nin üzerinde değerlere ulaştığımda bulgular ortadan kalktı. Belirtilmesi gereken bir başka konu ise, nasıl güvenli bir şekilde güneşlenmem gerektiğini bilmememdi. İsviçre’de ne zaman dışarı çıksam güneş kremi kullanırdım. Böylece UVB ışınlarının vücuduma girmesini ve de D vitamini üretimini (resim 2) engellemiş oluyordum. Sürekli olarak dermatolog olan bir arkadaşım tarafından yüksek miktarda UV ışınlarına maruz kalmanın zarar verici sonuçları konusunda uyarılıyordum. Tüm bu bilgiler yanlış bilimsel kanıtlara dayanıyordu. Kötü huylu tümörler veya başka organlarda hızla metastas oluşturan ölümcü kanser kitleleri, melanomlar özellikle iç mekânlarda çalışan ve gün ışığını az alan kişilerde gelişiyor. Yaşam boyu güneş ışığı alma ise insanları bu tür kanserlerden koruyor gibi görünüyor. Melanomlar genelde yıl boyunca çok az güneş alan daha yukarı enlemlerde (50˚ ile 70˚ arası) görülüyor.
İngiltere’de yaşarken neden yukarıda belirtilen sıkıntıları duymadım? Cevabı şöyle: Her sene tatillerde iki haftalığına Yunanistan’a gittim. Orada yeterli miktarda güneş vardı ve ben güneşte yattım ve D vitamini “yüklemesi” yaptım. Herhangi bir koruyucu güneş kremi kullanmadım. Her güneş banyosundan sonra gölgede kalıyor ve keten veya pamuklu, uzun kollu bir gömlek
giyiyor ve şapka takıyordum. Takip eden kış aylarında vücut yağlarımın içindeki D vitamini rezervlerimi kullanıyordum.
Son 100 yılda insanlar, bugün ile karşılaştırıldığında çok daha fazla güneş altında bulunuyordu. Neden cilt kanseri vakaları sayısı yıllar içinde arttı? Çocukken dışarıda çok oynar ve hiçbir zaman güneş yanığı olmazdım. Gençken yüzme hocasıydım ve Batlık Denizi’nde can kurtaran olarak çalışmıştım. Sabahtan akşama kadar dışarıda idim. Herhangi bir koruyucu krem (zaten piyasada satışta olan fazla krem yoktu) kullanmazdım. Sadece bir kere sırtımda hafif bir güneş yanığı vardı. 100 yaşında ölen anneannem güneşte ve dışarıda olmayı çok severdi. Ölene kadar sağlıklı bir yaşam sürdü. Düzenli ancak aşırı olmaksızın güneşlenirdi ve hiçbir zaman cilt kanseri olabileceğine dair bir şüphe yoktu. 95 yaşında dahi yazın ortasından sonuna kadar keyifliydi ve o yaşına rağmen bana ağır gelen dik tepeleri rahatça tırmanırdı. Peki, bugünün insanında farklı olan nedir? Neden kanser hastalıkları artıyor? Bu konu ile ilgili birçok unsurun değerlendirilmesi gerekiyor.
Birincisi, dünya yüzeyine yansıyan UV ışınlarının miktarı aşırı arttı. Bunun nedeni, UV ışınlarını emen alt stratosferdeki ozon tabakasının yavaş yavaş incelmesi ve ozon deliğinin giderek büyümesi. Ozon tabakasının incelmesi ile UV ışınlarına karşı koruma azalıyor. Yükselen UV ışın değerleri özellikle orta ve üst enlemlerde (35˚ ile 70˚’ye kadar) ölçülüyor, tropik (0˚ ile 23˚’ye kadar) ise neredeyse herhangi bir değer artışı kaydedilmiyor. 1987 yılında ozon tabakasını incelten maddeler konusunda imzalanan Montreal Protokolü (Sera gazını kısıtlamaya yönelik çok uluslu bir çevre antlaşması) ozon tabakasını düzeltme yönünde önemli bir adımdı.
O zaman, Yunanistan, Portekiz, Güney İspanya veya İtalya gibi ülkelerde kanser oranlarının artmamasının nedeni gerçekten bu muydu? Söz konusu bölgelerde yaşayan insanların ciltleri biraz daha koyu ve bu doğal bir güneşten koruma görevi üstleniyor. Bu insanlar kararmak ve tabii ki güneş yanığı için çok daha fazla süreye ihtiyaç
duyuyor. Bizlerden daha fazla dış alanda bulunuyorlar. Sıcak havanın hakim olduğu saatlerde insanlar öğle uykusuna ihtiyaç duyuyorlar ve bunu güneşin tam yukarıda olduğu saatlerde yapmayı tercih ediyorlar.
İkincisi, piyasaya verilen ilk koruyucu güneş kremleri, UVA ışınlarını değil, D vitamini üretimini tetikleyen UVB ışınlarını engelliyordu. Bugün sahip olduğumuz bilgiye göre UVA ışınları epidermis ve subkütan doku arasında kalan dermiş bölgesine giriyor ve cilt kanseri riskini artırabiliyor. Yıllar boyunca yanlış bilgi sahibi olanlar bu tür koruyucuların kullanılması gerektiğine inandı. Aslında bu şekilde daha çok UVA ışınlarına maruz kalındı. Kısa bir süre öncesine kadar (90’lı yılların sonları) UVA ve UVB ışınlarına karşı koruma sağlayan herhangi bir güneş koruyucusu yoktu.
Üçüncüsü, modern toplum, bugünün yaşam tarzı nedeniyle çok zorlanıyor. Bunun yanı sıra giderek daha az gün ışığında bulunuyoruz. Avrupa araştırmalarına göre zamanımızın %90’ını iç mekânlarda geçiriyoruz. Ofislerde çalışan çoğu yetişkin, gün içinde UVB ışınlarına çıkma şansı bulamıyor. Çocuklar ve gençler dışarı çıkmak yerine ekran başında, internette veya bilgisayarlarından film izliyor, akıllı telefonlarında bir şeylerle ilgileniyorlar. Eğer dışarıda isek (O da sıcak bir iklimde deniz kenarında tatil yaparken, güneş ışınlarını yansıtan beyaz kuma düz yatarken) cildimiz yüksek miktarda UV’ye hazırlıksız oluyor. Güneşlenmeyi kontrollü ve kararında yapmazsak, ciddi anlamda yanabiliriz, ki bu da vücut hücrelerimizi zorlar. Hatta iflas etmelerine neden olabilir. Ancak cilt yavaşça ve düzenli olarak UV ışınlarına alıştırılabilirse sonuç çok yararlı olacaktır. Örneğin her gün, bahardan yazın sonuna kadar, bir kaç dakika dışarıda kalırsak, herhangi bir yanma riski olmadan, cilt güneşe karşı ikiye veya dörde katlayacak kadar kendi koruma faktörünü oluşturacaktır.
D vitamini değerlerini etkileyen D vitamini eksikliği/faktörlerinin ana nedenleri ≥ Coğrafi konuma (Ekvatordan ne kadar uzak yaşanıyorsa kış aylarında D vitamini üretimini destekleyecek o kadar az güneş ışığı var ve D vitamini
eksikliği oluşması o kadar olası) bağlı olarak ve/veya güneş ışığında bulunmamayı tercih etmek halinde D vitamini cilt tarafından az üretiliyor. ≥ Yağlı bedenler: D vitamini yağ oranı yüksek olan insanlarda yağ dokularında metabolize olur ve bu nedenle biyolojik miktarı azalır. ≥ Morbus Crohn, sistik fibroz ve sindirim sisteminden gelen besinlerin emilimini etkileyen mide-bağırsak hastalıkları. ≥ Özellikle kış aylarında yanlış beslenme ve/veya vejetaryen ve Veganlar’daki gibi sınırlı beslenme (Az yağlı veya yağsız gıdalar tüketmek ve çok yağlı olan balık gibi gıdalarda D vitamini azlığı) ≥ 25 (OH) D’nin üretimini azaltmaya neden olan karaciğer yetmezliği. ≥ Özellikle 60 yaş üzeri kişilerde böbrekte vitaminin aktif şeklinin yaşa bağlı sentezi. Yaşlandıkça cildin güneşten D vitamini üretme kapasitesi zayıflar. ≥ Çalışma alanında değişiklikler: Dışarıdan (çiftçilik) içeriye (modern ofisler), UVB ışınlarının genel cam kaplamalar ile bloke edildiği veya filtrelendirildiği, hatta iç mekânlarda
pencerelerin D vitamini üretimini hiç sağlamadığı ortamlarda bulunmak. ≥ Yaşam alışkanlıklarının değiştirilmesi – sadece iki hafta tatil yapma. ≥ Bedeni güneş ışınlarından koruyan kıyafetler giyme. Arap Körfezi ülkelerindeki Müslüman kadınların çoğu, bulundukların yerde cildin D vitamini üretimini yıl boyunca sağlıyor olabilmesine karşın, D vitamini eksikliği yaşıyor. Bunun nedeni zamanlarının çoğunu klimalı iç mekânlarda geçirmeleri ve dışarı çıktıklarında ise tamamen kapalı giysiler giymeleri. ≥ Emziren, ikiz veya daha fazla bebeğe hamile kadınlar gelişen fetüs için daha fazla D vitaminine ihtiyaç duyacaktır. ≥ Emzirilen bebekler annelerinde yeterli miktarda D vitamini olmaz ise tehlikededir. Önerilen değer: 40ng/ ml’dir. ≥ IV, V ve VI (bkz Tablo3) cilt türüne sahip kişiler D vitamini üretmek için çok daha fazla güneş ışığına ihtiyaç duyar. Ciltlerinde, doğal güneşten ve UVB’den koruma olarak işlev yapan melaninin daha fazla olduğu kişiler D

vitamini eksikliğine daha açıktırlar. ≥ Dışarıdayken sıklıkla makyaj ve güneş koruyucusu kullanmak. Çoğu güneşten koruma malzemesi, UVA yerine UVB’yi engeller. Aslında cilt kanserine neden olan UVA ışınlarıdır. ≥ Küreselleşme/Göç: İnsanlar dünyada, doğdukları yerden farklı yerlerde yaşıyor. V ve VI cilt türünde insanlar üst enlemlerde yaşarlar.
D vitamini tam olarak nedir? D vitamini aslında bir vitamin değildir, yağda çözülen steroid hormonudur. Vitaminler insan bedeninde üretilemez. Gıdalardan alınırlar. D vitamini gibi hormonlar vücutta üretilir.
D Vitamini bağırsaktan kalsiyum ve fosfor emilimini sağlar ve bunları kemik ve dişlere taşır. Aynı zamanda D vitamini vücutta ne kadar kalsiyum depolanacağını belirler. D vitamini bağışıklık sistemimizin güçlenmesinde ve hücre çoğalmasının düzenlenmesinde de önemli bir rol oynar. Cildimiz güneşin görünür UVB ışınlarına maruz kalmaz ise, D vitamini doğal olarak üretilir. Ultraviyole ışınları görünmeyen elektro-manyetik bir ışındır. En önemli doğal UV ışını kaynağı güneştir. UV ışınları üç dalga boyu alanına bölünür: UVA, UVB ve UVC.
Farklı uzmanlık disiplinlerine ait literatür kaynaklarında dalga boyları alanlarının farklı tanımlandığını ve bunun da biraz kafa karıştırıcı olabileceğini söylemek lazım. Farklı bant genişlikleri veya dağılımlar, ilk önce 1932 yılında Kopenhag kentinde yapılan İkinci Uluslararası Işık Kongresi’nde tanımlandı ve sonra Commission Internationale de l‘Éclairage (CIE) tarafından devralındı. Bugüne kadar geniş çaplı olarak kullanıldı.
UVA = 400 - 315nm UVB = 315 - 280nm UVC = 280 - 100nm
Dermatoloji, çevre tıbbı ve de kozmetik sektöründe çalışan foto biyologlar, bant genişliklerini biraz farklı ve değişik dalga boylarının biyolojik etkilerine bakacak şekilde tanımlıyorlar:
UVA = 400 - 320nm UVB = 320 - 290nm UVC = 290 - 200nm
UVC ışınları tamamen alt stratosferin ozon katmanı tarafından emiliyor ve dünya yüzeyine ulaşmıyor. Diğer taraftan, ultraviyole ışınlarının başka iki şekli insan sağlığına etki ediyor. Dünya atmosferine girerken UVA değişmiyor. D vitamini sentezinden sorumlu olan UVB ışınlarının en az %90’ı stratosferik ozon tabakası tarafından emiliyor (Resim 3).
D vitamini kaynakları/sağlayıcıları ≥ Ölçülü güneşlenme: Dünya sağlık örgütüne göre eğer kendimizi UVB ışınlarına maruz bırakırsak, D vitamininin yaklaşık %80 ile %100’ü kendi bedenimizde cildimiz tarafından üretiliyor. Ölçülü güneşlenme ile insan bedeni 20.000 IU üretebiliyor. İnsan bedeni hiçbir zaman güneşten D vitaminini fazla alma tehlikesinde olmuyor. Ciltte D3 vitamini fazlası olması halinde, cilt ultraviyole ışığını üç ayrı maddeye çözüyor. Güneş ışığı ile alınan D vitamini tablet şeklinde alınan D vitaminine göre vücutta iki ile üç kat daha uzun kalıyor. Kış aylarında ne yazık ki yüksek enlemlerde D vitamini üretimi mümkün olmuyor. Tipik bir doza ulaşmak güneşte kalma süreleri ile maalesef mümkün değil. Bunun yerine, orta ve yüksek enlem derecelerinde D vitamini kaynağı olarak beslenmenin önemi
çok daha büyük. Çünkü güneş daha az konsantre ve soğuk havalarda üst üste giyinmek zorunda kalınıyor. Kış aylarında ise D vitamini üretimini ayakta tutmak için UVB ışınları yetmiyor. Anlatılan zaman dilimi “D vitamini kışı” olarak biliniyor. ≥ Gıdalar: Gıdalarda iki farklı kimyasal D vitamini türü bulunuyor. Vitamin D3 (Cholecalciferol), özellikle balık yağı, somon, ton balığı, sardalya ve yılan balığı olmak üzere öncelikle hayvansal ürünlerde (Tablo 2) bulunuyor. Denizlerin ağır metallerle ve diğer toksik atıklarla kirlenmesine bağlı olarak çok miktarda balık tüketimi tavsiye edilmiyor.
Vitamin D2 (Ergocalciferol), Shiitake mantarı gibi bazı bitkisel ürünlerde bulunuyor. İnsan bedeni güneş ışınlarına maruz kaldığında D3 vitamini doğal olarak üretiyor. Bu nedenle D3 vitamini diyetlerde tavsiye ediliyor. D vitamini içeren gıdalar vücutta D vitamini değerlerini artırmada yardımcı olurlar. Ancak günlük D vitamini ihtiyacını karşılamak için, özellikle D vitamini eksikliği olan kişilerde yeterli olmayacaklardır.
≥ D3 Vitamini preparatları: Vücudu güneş ışınlarına (UVB dalga boyu) maruz bırakmanın mümkün olmadığı koşullarda gıdalarla yeterli miktarda D3 vitamini almak da mümkün değildir. Bu durumlarda tamamlayıcı D3 vitamin preparatlarını kullanmak kaçınılmazdır. Böylece kandaki D vitamini değerleri artırılabilir ve gereken seviyede tutulabilir. D3 vitamini, farklı şartlarda tutulsa bile (ısı, nem ve depolama) uzun süre ile aktif kalır ve tıbbi araştırmalar ve incelemelerde en sık kullanılan D vitamini şeklidir. Bugüne kadar çoğu ülkede tavsiye edilen doz çok düşüktür, çünkü aşırı doz ile bir hiper kalsamiye (kandaki aşırı kalsiyum miktarı) neden olabileceği korkusu vardır. Ancak, en son bilgiler, 150ng/ ml’nin üzerindeki bazı değerlerin toksik olabileceğini gösteriyor. ≥ Suni UVB ışın kaynakları (Solaryum ve UVB ampulleri ile donatılmış özel lambalar) Solaryumlar UVA ve UVB ışın kaynaklarını kullanır ve ışına maruz kalma ve güneşlenme ölçüsünü yönetmek çok zordur. Danimarka’nın Kopenhag kentindeki Bispebjerg Hastanesi, Üniversite Dermatoloji Kliniği’nde yapılan araştırma
sonuçları D vitamini kaynağı olarak solaryumların kanser oluşturucu etkileri ve akut yan etkilerin sıklığı nedeniyle tavsiye edilmediğini söylüyor.
Nasıl oluyor? Aslında sürecin kendisi çok zorlu. 1990’lı yılların ortasına kadar D vitamininin vücutta böbrekler tarafından üretildiğine inanılırdı. Bugün, D vitamini üretimini başlatmak için cildin, güneşteki UVB ışınlarını kullandığını biliyoruz. Gerçekten UV ışınlarını emen, sonra ön vitamin D3 ve sonra yavaşça ısınan deride D3 vitaminine dönüştürülen, kolesterolün (provitamin D) bir ön ürünü. Bu süreç tamamlandığında D3 vitamini plazmada serbest bırakılır ve kan dolaşımı ile karaciğere iletilir. Buradan D3 – 25 (OH) D3 – vücuttaki D vitamininin primer şekline dönüştürülür. Bu, laboratuvarlarda ölçülen ve tamamlayıcı preparat olarak alınan vitamin. Boston University Medical Center’da “Vitamin D, Skin And Bone Research Laboratory (Cilt ve Kemik Araştırma Laboratuvarı) araştırmacıları, böbreklerde üretilen aktif hale gelen D vitamininin (1.25(OH)2D3), aslında düşük olduğunu, farklı hücrelerin de aynı işleve sahip olduğunu tespit ettiler. 25 (OH)D3 bu hücrelere ulaştığında ve nüfuz ettiğinde aktif edilmiş D vitaminine dönüştürülüyor. Bu tespit son derece önemli. Çünkü artık güneş ile, kandaki D vitamini değerlerini artırarak bazı rahatsızlıkların, özellikle kanser gibi anormal hücre büyümesi ile oluşan belli hastalıkların, riskini azaltabileceğimizi biliyoruz. İnsan bağışıklık sistemi de aktif edilmiş D vitamini üretebiliyor.
Ne kadar güneş ışığına ihtiyacımız var? Eğer benden bunun için en mükemmel formülü sağlamam istenirse, mevcut literatür ve dünya çapında elde edilen araştırma sonuçları üzerinde yapmış olduğum yoğun çalışmalara dayanarak böyle bir formülün ne yazık ki olmadığını söylemeliyim. Her insan güneş ışığına farklı tepki gösteriyor. Bunun bir başka nedeni ise güneşten gelen UVB ışınlarının miktarının birçok farklı unsura bağlı olması:
≥ Enlem derecesi: UVB ışınları ekvatorda en yoğun miktarda ve
enlem olarak yukarı doğru çıktıkça daha azalıyor. ≥ Yükseklik konumu: Güneşten gelen UVB ışınları açık bir gökyüzünde, yukarı doğru her bir kilometrede yaklaşık %7 artıyor. Arazi büyüdükçe, UVB ışınlarını emecek atmosfer azaldığı için UVB ışıması yoğunlaşıyor. ≥ Atmosferik şartlar: Ozon katmanının yoğunluğu, bulutlanma ve atmosfer kirliliği UVB ışınlarının emilimini etkiliyor. ≥ Mevsim: Yıl boyunca güneşin konumu değişiyor. Kış ayları boyunca UVB ışınları daha zayıf ve yaz aylarında daha yoğun. ≥ Gündüz saatleri: En yoğun UVB değerleri öğlen 12 sularında ölçülüyor. Sabah erkenden ve geç öğleden sonra, UVB değerleri daha az yoğunlukta. Çünkü, günün bu saatlerinde UVB ışınları dünya atmosferine ulaşmak için çok daha uzun bir mesafe katediyor. ≥ Cilt türü: Cilt rengi UVB emilimi ile D vitamini sentezini etkiliyor. ≥ Yüzeylerin yansıma derecesi: UVB ışınları malzemelerin yansıma derecelerine bağlı olarak farklı yansır. Karda %95, kumda %16 ve suda %3- %5 arası yansıma yapar. ≥ Vücut duruşu/güneşe dönme: Öğlen, saat 12’de güneşlenirken güneş ışınları cilde 90˚‘lik bir açı ile nüfuz eder. ≥ Gölgelendirme: Ağaçlar veya şemsiyeler UVB ışınlarına karşı koruma sağlayabilir. ≥ Çevre, oturma konumu: Boş alanların yapılandırılmış kentsel alanlara göre çok daha ışıma yoğunluğu vardır. Norveç’te yapılan bir araştırmaya göre 51˚ coğrafi enlemin üzerinde belli mevsimlerde açık atmosfer şartları altında da cilt içinde D vitamini üretimi mümkün olmuyor. Harvard Tıp Fakültesi’nin bir araştırmasına göre, 37˚ coğrafi enlemin üzerinde kuzeye doğru, veya ekvatorun güneyinde 37˚’nin altında yaz ayları dışında cilt az miktarda D vitamini üretiyor veya hiç üretmiyor. Bu bölgelerde yaşayan insanlar daha çok D vitamini eksikliği tehdidi altında.
D vitamini alanındaki araştırmaları ile ünlü bir araştırmacı olan Dr. Holick’e göre şu bilgiler geçerli: Kasım ayından Şubat ayına kadar 35 ile 50˚ coğrafi enlemde yer alan bölgelerde ciltte D vitamini sentezlemesi yapmak için
UVB ışınları yeterli değil. Yukarı doğru 50 ile 75˚ enlemde bu süre Ekim ayından Mart ayına kadar uzanıyor. Dermatologlar sıklıkla bizleri saat 11:00 ile 13:00 arasında dışarıya çıkmama, böylece cilt kanseri veya erken yaşlanma etkilerinin riskleri konusunda uyarıyor.
Bu da yanlış bir düşünce: Öğlenleri, güneş en tepede iken, UVB ışınlarının dünya atmosferine girmesi için geride bırakması gereken mesafe en kısa mesafe (Resim 4a). Bu da, güneşte kalınan kısa bir sürenin daha hızlı sonuçlar ve daha fazla D vitamini üretimi anlamına geliyor. UVA ışınlarının, UVB ışınlarına göre cildin daha derinlerine nüfuz etmesi nedeniyle insan cildi için çok daha tehlikeli olduğunu biliyoruz. Bu nedenle UVA ışınlarına bilinçli ve kontrollü olarak maruz kalmak gerekiyor. Bu da şu anlama geliyor: Güneşten koruyucu malzeme kullanmadan sadece kısa süreli güneş banyosu almak ve hiçbir şekilde saatlerce güneşte kalmamak.
Sabahın erken saatlerinde ve öğleden sonra geç saatlerde güneş ışınları stratosfere yatay bir şekilde giriyor ve UVB ışınlarının yoğunluğu bir hayli azalıyor (Resim 4b). Aynı zamanda UVA ışınlarına daha uzun süreyle maruz kaldığımızda D vitamini üretiminin artmadığını da biliyoruz.
DNA hasarı, güneş yanığı ve cilt kanseri riski de lineer olarak artıyor. Ne kadar süreyle güneşlenilmesi gerektiği sorusuna, en iyi cevap “az ve sıklıkla” olarak tavsiye ediliyor. İlk güneşli günlerde – ilkbaharın ileri günleri/erken yaz döneminde – melanozitlerini (cildin pigment hücreleri) canlandırmak için her gün bir kaç dakika yeterli oluyor.
Bu hücreler ultraviyole ışınlarına karşı cildin koruyucu kalkanını teşkil eden melanini sentezliyorlar. Açık tenli insanlar hafif bir yanık tene kavuşuyor. Farklı cilt türleri güneş ışınlarına farklı tepkiler veriyor. Herkes güneş ışınlarına karşı hassasiyetini bilmeli ve güneşteki süresini buna göre yavaş yavaş artırmalıdır.
Çoğumuzun yıl boyu sağlıklı D vitamini miktarına sahip olması için yaz aylarında güneşte her gün bir kaç dakika kalması yeterli.
Dr. Holick mayo içinde tüm bedenin minimal bir eritemal doza (1 MED) maruz bırakılmasını eşik değeri olarak tahmin ediyor. Böyle bir doz ile cilt kızarıyor. Cildin pembeleşmesi 10.000 IU D vitamini alımına eşit. Cildin %6’dan %10’a kadar bir kısmı MED’e maruz bırakıldığında bu 600 ile 1000 IU’luk D vitamini alımına denk geliyor.
Farmakolojilde IU, International Unit, Türkçe, Uluslararası Birim anlamına geliyor. Bu birim bir maddenin ölçüm miktarını gösteriyor. Gözlerde ve yüzde cilt daha ince olduğu için vücudun diğer alanlarına göre daha az kolesterol bulunuyor ve D vitamini üretimi açısından alan olarak katkısı göreceli olarak daha az. Bu nedenle cildin bu bölümlerini güvenli bir güneş koruyucu ile veya bir şapka takarak erken yaşlanma ve foto zararlarından korumak anlamlı.
Ne kadar çok cilt yüzeyi güneşe maruz bırakılırsa o kadar çok D vitamini üretilecektir. Vücudumuz, ciltteki D3 vitamininin üretimi için ön vitamin D3’ün işlenmesini ve güneşte toksik etki yaratacak uzun süreleri kontrol edecek kadar akıllı.
Benim tespitime göre: Güneşin azimutu, vücuda (uygun D vitamini değerleri üretmek için ışın geliş açısı α 45° < α < 90° olmalı.) UVB ışınları atmosfere güneş ufukta yaklaşık 45˚‘lik bir açıda olduğunda giriyor. Dışarıda güneşte dururken, kendi gölgenizin uzunluğunu izleyebilir ve hesaplayabilirsiniz. Gölgeniz sizden daha uzun ise, D vitamini üretmiyorsunuz (Resim 5).
Doğru coğrafik enlemi tanımlamak için google/wikipedia’da bir kentin/ yerin adını arayın. Güneşin konumu ve güneşin azimut açısını kontrol etmek için aşağıdaki linkte yer alan hesap makinesini kullanın: www.aa.usno.navy.mil/data/docs/ AltAz.php
Zaman dilimlerine yandaki linkten ulaşabilirsiniz: www.aa.usno.navy. mil/graphics/TimeZoneMap0913.pdf
Norsk Institutt for Luftforskning’in (Norveç Hava Araştırmaları Enstitüsü) vermiş olduğu iki web sitesinde D vitamini üretimini aktive etmek için ne kadar süreyle UV ışınlarına maruz kalmak gerektiği hesaplanabiliyor.

Hesaplama için yanda belirtilenler baz alınıyor: Günün saati, coğrafik konum, cilt türü, güneşe maruz kalan cilt alanı miktarı ve atmosferik şartlar. Hesaplama, çok uygulamaya elverişli değil ancak genel bir bilgi veriyor.
www.nadir.nilu.no/~olaeng/fastrt/ VitD-ez_quartMEDandMED_v2.html; www.nadir.nilu.no/~olaeng/fastrt/ VitD_quartMEDandMED_v2.html
Güneş ışığı ve D vitamini neden sağlığımız için bu kadar önemli? Eğer size ölçülü güneşlenme ile ciddi hastalıklar listesinde yer alan rahatsızlıkları engelleyebileceğinizi söyleseydim bana inanır mıydınız? Bu listede yer alan hastalıklar: Kalın bağırsak, pankreas, göğüs, böbrek, akciğerler, tiroidler, idrar kesesi ve safra kesesi, lösemi veya melanomlar, non-Hodgking-lemfoma, rahim, prostat ve yumurtalık kanserleri, yüksek tansiyon, kalp, kan dolaşımı hastalıkları, 1inci ve 2inci tip diyabet, multiple skeleroz, kısırlık, preeklamsi, sezeryan ve erken doğumlar, düşük doğum ağırlığı, büyüme engeli, otizm, soğuk algınlıkları, grip, eklem romatizması, tüberküloz, fibromiyalji, kemik erimesi, miyopati, kronik yorgunluk sendromu, egzama, psoriasis, diş çürümesi, demans, kognitif gerileme, şizofreni, Seasonal Affective Disorder (SAD) ve depresyonlar.
| Gıdalar | Öğün başına alınan miktar | Vitamin D3 IU bazında miktar |
|---|---|---|
| Balık yağı | 1 çay kaşığı | Yaklaşık 400–1000* |
| Yaban somonu | Taze 100 g | Yaklaşık 400–1000 |
| Kültür somonu | Taze 100 g | Yaklaşık 100–250 |
| Uskumru | Pişirilmiş 100 g | Yaklaşık 345 |
| Uskumru | Konserve içinde 100 g | Yaklaşık 250 |
| Yağ içinde Sardalya | Konserve içinde 100 g | Yaklaşık 300 |
| Ton balığı | Konserve içinde 100 g | Yaklaşık 236 |
| Yılan balığı | Pişirilmiş 100 g | Yaklaşık 200 |
| Ciğer, dana | Pişirilmiş 100 g | Yaklaşık 30 |
| Yumurta sarısı | 1 adet | Yaklaşık 20 |
* Cancer Research UK’de (İngiltere Kanser Araştırma) A vitamini içeren preparatlar, ki buna balık yağı dahil, yaşlılar veya hamile kadınlar için uygun değil.
Tüm diğer steroid hormonları gibi D vitamini de insan sağlığı için yaşamsal önem taşıyan yüzlerce protein ve enzim üretimine katkı sağlar. D vitamini, vücuttaki her doku ve hücrenin bir D vitamini reseptörü olduğu için, 2000’den fazla geni etkiler. Kasları güçlendirir ve kemik oluşumuna yardım eder. İltihabı azaltıcı özelliği vardır ve bağışıklık sistemini canlandırır. İnsülin üretimini, değerlerini etkiler ve kanser hastalıklarına karşı etki eder. Bu özellikleri, D vitamini eksikliği ile çoğu medeniyet hastalıklarının (Resim 6) arasındaki ilişkiyi da kanıtlıyor. D vitamini değerlerinin ideal miktarda olması insan sağlığı için önemlidir. Çünkü birçok avantajı beraberinde getirir.
Yeterli miktarda D vitamini üretip üretmediğimi nasıl anlarım? Hangi değerler doğrudur? D vitamini değerleri sadece kan tahlili ile tespit edilebilir. Bugün basit bir kan testi vardır: 25-Hidroxi-D Vitamini (25-OH D Vitamini) serum seviyesi testi sonuçları gösterir. Yetmişli yıllarda D vitamini değerleri araştırması için kan testi çok daha ayrıntılı idi ve kapsamlı olarak kullanılıyordu.
Bu kan testi için yaklaşık 2 ml seruma ihtiyaç var. Test, güneş ışığı, gıda ve ilave preparatlar gibi
tüm kaynaklardan alınan vücuttaki D vitamini miktarının tamamını yansıtıyor. D-25 (OH) D vitamini değerlerini incelemek için yapılan kan testleri ABD, Almanya, Polonya, BAE ve Çin gibi ülkelerde mm başına nanogram olarak (ng/mL) ölçülüyor. İngiltere, Avustralya, Yeni Zelanda, Kanada, İsviçre ve Japonya’da litre başına Nanomol (nmol/L) olarak ölçülüyor. Ölçüm birimi hesaplayıcısına www.vitamindsociety. org/resources.php#converter adlı internet sitesinden ulaşabilirsiniz.
Tüm kaynaklardan olmak üzere günlük ortalama D vitamini ihtiyacı yaklaşık 75 IU/kg. Endokrin Birliği’nin çoğu hastalık ve sağlık sıkıntılarından korunmak için tavsiye ettiği miktar 40 ile 60ng/ml. (Bkz. Tablo1).
D vitamini hesap makinesi kendi D vitamini değerlerinizi ölçmek için faydalı ve kolay kullanılabilir bir araç. Yandaki linkten indirilebilir: www. vitamind3-cholecalciferol.com/howto-estimate-your-vitamin-d-level/
Yaz aylarında zamanlarının çoğunu dışarıda geçiren ve D vitaminini güneş ışınları üzerinden alanlar sağlıklı besleniyor. Kişiler ihtiyaca göre D vitamini preparatları kullanıyor ise kış boyunca da D vitamini değerlerini muhafaza edeceklerdir.
Neden biz insanların farklı deri renkleri olduğunu hiç sorguladınız mı? Melanin pigmentasyonunun evriminin bir nedeni göçmekti. Ekvator’un kuzeyine ve güneyine doğru göçmeye başlayan ilk insanlar gereken korumayı sağlamak için deri altında yeterli miktarda D vitamini üretmeliydi. İlk insanlar Ekvator bölgesinden geliyordu ve uzun süre güneş ışığına maruz kalabiliyorlardı. Derileri koyu, melanin içerikliydi. Bu şekilde güneşten yanmıyor ve yine de yeterli miktarda UV ışınları alıyorlardı. Böylece D vitamini üretimleri çalışıyordu.
Ekvator bölgesinden uzaklaşmaya başladıkça, güneş ışınlarının yoğunluğu azaldı ve sene içinde aylarca az miktarda güneş ışığı ile (ve halen böyle) vücutta D vitamini üretimi desteklenemedi. İnsanların deri rengi değişti ve deri çok daha az pigment oluşturdu. Bu da güneş ışığı olduğunda ışınların emilimini
artırdı. Göçler daha kuzeye doğru gittikçe mevcut olan güneş ışığından faydalanabilmek için derileri daha açık renk aldı. Sonunda, hayatta kalabilmek için gereken D vitaminini üretmek üzere belli bir coğrafi enlemde durmak zorunda kaldılar, çünkü buradan sonra yeterli güneş ışığı yoktu. Tüm bu yeni şartlar evrimsel kodlarına etki etti. D vitamini açısından zengin olan balık ve deniz canlılarını tüketmek üzere denizlerde avlamaya başladılar. Bugün, aşırı iklimsel şartlar altında az güneş ışığı ile yaşayabilmeleri için Eskimo ve İskandinavya ülkeleri halkı halen bu şekilde besleniyor.
Bir insanın güneş ışığına karşı tepkisi (güneş yanığı ve/veya bronzlaşma) ile cilt türünün sınırlandırılması için en yaygın kullanılan sistem 1975 yılında Thomas B. Fitzpatrick tarafından geliştirildi. Fitzpatrick Harvard’da doktor ve dermatologdu. Sistem Fitzpatrick Skalası olarak biliniyor. Cilt türü testi bugün cilt rengi konusunda yapılan dermatolojik araştırmalar alanında kabul görmüş bir araç.
Cilt renginin evriminin coğrafik konum ile ilgili olduğu kanıtlandı:
≥ Güneş ışınlarının hiçbir zaman doğrudan ve delici olarak gelmediği üst coğrafi enlemlerde (50˚‘den 70˚’ye kadar olan): Cilt türü 1 ve 2 ≥ Orta coğrafi enlemlerde (35˚‘den 50˚’ye kadar olan): Cilt türü 3 ve 4 ≥ Güneş ışınlarının çok yoğun olduğu ve dünya yüzeyinin yansıma derecesinin çok yüksek olduğu alt tropik (23˚‘den 35˚’ye kadar olan) ve tropik bölgelerde (0˚‘den 23˚’ye kadar olan) (Çöl): Cilt türü 5 ve 6
Cilt türleri çok açık/az pigmentasyondan (Tür 1) çok koyu pigmentasyona (Tür 6) uzanıyor. Cilt türü ne kadar açık ise, cilt o kadar güneşten yanma ve de cilt kanseri oluşumu tehlikesi altında. Buna karşılık, cilt ne kadar açık ise o kadar çok D vitamini üretme kapasitesine sahip. Bunun aksi ise, cilt ne kadar koyu ise, pigmentasyon ve cilt kanseri olma riski o kadar küçük. D vitamini üretme kapasitesi de daha düşük. Açık ten renkli biri kadar D vitamini miktarı üretmek için daha koyu tenli insanların en az üç ile beş kata kadar daha fazla güneş ışığında bulunmaları gerekiyor.
Sonuç 2006 yılında Londra’da gerçekleştirilen ilk Profesyonel Aydınlatma Tasarımı Kongresi (PLD-C) kapsamında mimaride aydınlatma tasarımcılığı mesleğinin yerleşmesi deklarasyonla resmi olarak duyuruldu. Şu cümleyi çok önemli olarak algıladım: “Aydınlatma tasarımcıları, tasarlanan mekânları kullanan insanların sağlığı ve sıhhatinden, uygun duyuların oluşmasından, (…) güvenliklerinden ve emniyetlerinden (…) olmak üzere insan çevresinin bir kısmının tasarımından sorumludur”.
Genel olarak çevremizi nasıl tasarladığımızın doğruluğunu sorgulayan meslektaş sayısı azdır. Eğer bu kadar önemli unsurlar konusunda yeterli bilince sahip değilsek nasıl başkalarına sağlıklı çevreler yaratma konusunda akıl verebiliriz? Giderek daha fazla gün ışığının günlük yaşamımızın bir parçası olduğunu ve olması gerektiğini anlıyoruz. Literatürde ve konferanslarda suni ışığın insan sağlığı ve bedeni üzerindeki olumsuz sonuçları hakkında köklü görüşler okuyor ve duyuyoruz. Yine de gün ışığı konusunu göz ardı ediyoruz. Gün ışığı planlaması sunan çok fazla aydınlatma tasarımcısı yok. Çoğu zaman bu konuları mimarlara bırakıyoruz. Büyük hasarları engellemek ve sağlığımızı gelecekte
daha güçlendirmek için bu konuya çok daha fazla ilgi gösterilmesi gerektiğine eminim. Şu sıralar gün ışığı planlaması ilave bir yetkinlik olarak görülüyor ancak ben, bu bilginin bir aydınlatma tasarımcısının temel bilgileri içinde olması gerektiğini düşünüyorum. Gün ışığının insanın kendisini iyi hissetmesi için çok önemli olduğunu anlamalı D vitamini, UV ışınları ve sağlık gibi konularda en son araştırma bilgilerini edinmeliyiz. Sonra, gün ışığı planlaması yapmalıyız. Başlıca gün ışığından oluşan ışığın 24 saatlik bir sistem olarak değerlendirilmesi ve sadece gerçekten ihtiyaç duyuluyorsa suni ışık ile tamamlanması gerekir.
Tüm bu unsurları lütfen ciddiye alalım ve aydınlatma tasarımcısı mesleğinin gerekli olduğunun derhal kabul edilmesini temin edelim. Ben fuayeler/restoranlar, kafeteryalar ve diğer mekânlar gibi kamusal yapıların da gün ışığı ile tasarlanması gerektiğini düşünüyorum. Bu arada, böyle alanlarda kullanılan cam cephe kaplamaları UVB ışınlarını filtrelemeyecektir ve vücutlarımız yeterli miktarda D vitamini üretemeyecektir. Gerçek şu ki, gün ışığının tayf kompozisyonunu değiştirmeyecek gün ışığı teknolojilerinin; çalışma ve yaşam binalarımızda uygulanması hayatımız için önemlidir.
Sorumluluk reddi Bu makalenin içeriği yayınlanmış olan farklı bilimsel belgelerden derlenmiştir ve sadece bir temel bilgi niteliğindedir. Sağlık problemleri ve D vitamini eksikliği halinde doğru dozlar için lütfen doktorunuza danışın ve kan değerlerinizi düzenli olarak kontrol ettirin.
Tavsiye edilen İnternet siteleri www.grassrootshealth.net www.vitamindcouncil.org
Tavsiye edilen videolar www.grassrootshealth.net/index.php/ videos

Dergide s. 72–77.