Kentsel alanda gün ışığına göre uyarlanabilen aydınlatmanın kullanımına yönelik metot geliştirme
Psikolojik Karanlık Aydınlatma içinde karanlık, ışığı bütünleyici rolüne rağmen hassas bir konu. 24 saatlik sistem (Burnett 2011) konusunda giderek artan araştırmalar biyolojik ritmimiz ile kendimizi rahat hissetmemiz için karanlığın önemine işaret ediyor ancak bu durum toplum olarak karanlıktan korktuğumuz gerçeği ile çelişiyor. Karanlık, ışığın psikolojik “şeytan ikizi” olarak algılanıyor.
Aslında insanın, düşünebildiğinden beri karanlığın ne kadar kötü bir nam geliştirdiğine bakarsak buna şaşmamak gerekiyor. Her ne kadar artık çevremizi iyi görebiliyor olsak da insanların binlerce yıl boyunca tek ışık kaynağının Güneş olduğunu unutmamalıyız. Belki birkaç hafta boyunca gökyüzü bulutsuz olduğunda dolunayda ve bazen ateş yakıldığındaki ışığı saymazsak…
Karanlık, dünyanın doğal döngüsü (Ferreira, 2008) ile olan ilişkimizin çok önemli bir parçası olsa da, insanoğlunun karanlıktan, bilinmeyenden, kapkaranlık bir gecede en küçük (veya büyük) bir canlıdan korkması normal. Bu, DNA’mızın kolektif hafızasında izler bırakıyor. Tekrar konuya geri dönersek: Psikolojiden ekonomiye kadar, karanlığı kabul etmemizi etkileyen birçok unsur var.
Burada söz konusu olan bir engeli görme veya bir görme işlemini yerine getirme ihtiyacı değil. Bu durumun örnekleri; 1911 yılında İngiltere’nin ışık teknisyenlerinin “doğru aydınlatma gücü” olarak gördükleriyle bugün aynı görme işlemiyle standart bir ifadenin okunması için verilen aydınlatma gücü arasındaki farkta görülüyor: 30lx ve daha sonra 300lx. Christopher Cuttle’ın söylediği gibi: “İnsanların bakarken kritik ayrıntıları görebilmelerinin hız veya netlikle alakası yok. Asıl amaç insanların beklentilerini karşılamak…” (Cuttle, 2011)
Biçim oluşturucu olarak ışık ve gölge Algılanan ışık, tipik olarak “en aydınlık alan” olarak görülür ve ilgimizin “odak noktası” olma eğilimindedir (Flynn&Subisak, 1978). Bu doğrudur ancak ışığın tek unsuru değildir. Merete Madsens’in (2006) ışık bölgeleri konseptine göre ışıktan bahsederken, ışık ile karanlığın arasındaki tüm farklı basamaklardan bahsetmek gerekiyor. Çünkü bunlar, bir mekân içindeki ışığın tamamının büyük bir parçasını oluşturuyor. Bir başka şekilde ifade etmek gerekirse, çevremizi algılamamız, tam aydınlık ile tam karanlık arasındaki kontrast eşiği ile mümkün oluyor. Bu sadece konsept ve algı tekniği açısından bir anlam teşkil etmiyor. Bu fizyolojik unsur. Dr. Mark Reas’ın Relative Visual Performance’ından (RVP, Relatif Görme Performansı-1986) başlayarak Dr. Peter Boyce tarafından test edilmeye ve geliştirilmeye (1987) devam edilen birçok araştırmanın konusuydu.
Bu model, farklı kontrast eşiklerine büyük ölçüde uyum sağlayabilen görme sistemimize yardımcı oluyor. Bu argümandan yola çıkarak incelersek; mekân algılayışımızda mükemmel şekilde ve eşit oranda aydınlatılmış mekânlar yaratmak yerine, kontrastların biçim verici olarak nasıl kullanıldığını anlamamız çok önemli. (Bartholomew, 2011).
Tasarımla araştırma Kapsamlı bir konsept fikrinin parçası olarak (Gonçalves et al, 2012), tasarım sürecini desteklemek için araç olabilecek kullanılabilir bir metot geliştirmeyi öneriyoruz: Kullanıcının kendisini rahat hissetmesini hedef alan gün ışığına göre uyarlanabilir ışık çözümlerinin kullanımı, kullanıcımekân ilişkisi ile kentsel alanda gece enerji tüketimini optimize ediyor. İnsanın algılama sisteminin karmaşıklığı dikkate alındığında, ışığı değerlendirme şeklimiz ile rekabet oluşturabilecek başka hiçbir ölçüm cihazı (dijital veya analog) yok. Cuttle’ın “Algılanan Işık Yeterliliği” ile ilgili konseptine (2010) ve subjektif bir değerlendirme fikrine (Flynn et al, 1973) dayanarak şunu söyleyebiliriz: Semantik farklılıkları dikkate alan sayısal veriler ve anketlerin oluşturulması ile, dış alanı kullanacak kişinin kendisini rahat hissetmesini gözeten belli bir dış alan aydınlatmasının “gerçek” tercihlerine yaklaşacağımızı varsayıyoruz.
Konsept Bu anlamda destekleyici “Non-Linear Uniformity” (Doğrusal olmayan bütünlük- Gonçalves et al, 2012)) konsepti geliştirildi. Bu, bir dizi ışık özelliğinin (aydınlatma gücü, renk ısısı ve ışık dağılımı) dinamik konfigürasyonunu kapsıyor (CIE 115:2010 veya EN 1310’de sokak aydınlatma konusu ile ilgili olarak açıklandığı gibi).
Bu arada mekânın tamamı değil, kullanıcı/izleyicinin bakış açısı ve görüş alanı referans noktası olarak kullanılıyor. Düşünce, kullanıcı tarafından algılanan ışık tutarlılığı illüzyonunu oluşturmak. Bu da sadece kullanıcının çevresinde ışık oluşturmak (Haans & de Kort, 2012) yaratmak, gerçek zamanlı uyarlamak ve kullanıcının, geleneksel, gün ışığına göre uyarlanamayan bir aydınlatma armatüründen gelen ışığın kırıntısı ile kendisini emin ve rahat hissetmesini sağlamak.
Kullanıcının, alanın ortasında olduğu kabul edilerek aydınlatılmış bir alanı 15, 30 ve 60 m’lik yarı çap ile sınırlamak için üç ışık dağılımı belirlendi. Bu yarı çaplar için insanın görüş alanı ve herhangi bir olaya tepki göstermesi açısından ortalama eylem yarı çapını belirleyen “Prospect-Refuge” konsepti (Fisher & Nasar, 1992) baz alınıyor. Bu anlamda baz alınan bir diğer konsept; belli miktarda ışık ile bir insanın yüzünü görmek için gereken en küçük mesafeyi belirleyen “Zones of Proximity” – Hall, 1966 / İnsanlar arası mesafeler.
Tamamen aydınlatılmış ve “aydınlatılmamış” bölgelerin aydınlatma gücü eşik değerleri, 17lx (%100), 10lx (%65) ve 5lx (%30). Tüm bunlar insan gözünün ışıma yoğunluğu kontrastlarına ve aydınlatma gücüne uyma kapasitesi dikkate alınarak belirlenmiştir (Boyce, 1987, Gibson, 1986). Işık miktarını algılamada, görme rahatlığı ve kendini rahat hissetme açısından renk ısısının da bir rolü olduğu dikkate alınarak 3600K, 4500K ve 5400K gibi farklı renk sıcaklıkları (Gibbons’a göre, 2012) planlandı. Bu fikrin, belli bir mekân/kullanıcı için özel ve esnek ışık çözümlerini destekleyebileceğini düşünüyoruz. Bu metodun bir kuzey Avrupa ülkesinde coğrafi karşılaştırma açısından test edilebileceğini ümit ediyoruz.

Nasıl? Hipotez, birbiri ile ilişkili olan çok değişkenli iki testle kontrol edilecektir: Dış alanda bir gerçek yaşam deneyimi (Lindh, 2011/ Haans & de Koert, 2012) (Portekiz’in Arraiolos kentinde yayalara açık belli alanlar ve meydanlar) ile buna dayanan simüle edilmiş dijital bir versiyon (Pont, 2011/de Kort, 2003/ Bishop & Rohmann, 2003). Her iki test de formatı ve içeriği açısından benzer nitelikte.
Donanım tekniği açısından 25 dinamik beyaz lamba, bir adet DMX kumanda sistemi ve deney alanıyla alandaki ışık şartlarını gösteren bir 3D simülasyon modeli oluşturduk. Simülasyon, farklı sahne ve içinde dolaşan (walk through) animasyonları ile bir perdeye (2 x 1,1 m) aktarıldı. (Patrick et al), (İnanıcı, 2011).
Dijital testler, etkileşimli bir gösterimi destekleyen özel geliştirilmiş bir uygulama ile gerçekleşti. Her denekten iki test türü için iki görevi yerine getirmesi istendi. Önce, sorulan kişinin “en iyi” bulduğu sahnenin üç ışık özelliği serbestçe ayarlandı.
Denek, bu işlemde tamamen kendi rahatlığını değerlendirdi. Sonra bir anket dolduruldu. İkinci olarak denekten seçilmiş olan sahneden yürümesi (“Walk-through”) geçmesi ve sonra bir anket daha doldurması istendi.
“Sonuçlar” Her iki test, halen dış alanda ve dijital ortamda gerçekleştiriliyor. Bir statik geçerlilik seviyesine gelmemiş olsak da aydınlatmanın kullanıcı tarafından “hassas ayarı” olasılığı ile beklenmedik bir şekilde düşük aydınlatma gücü tercih edildiği anlaşılıyor.


Referanslar
- Appleton, J. (1975). The experience of place. London: Wiley.
- Bartholomew, E (2011). Applied darkness – A model for luminance-based design that creates a balanced, richer and sustainable environment. Convention Proceedings - PLDC 3rd. Global Lighting Design Convention in VIA-Verlag, Joachim Ritter e.K. (ed.), Gütersloh, pp. 10-11.
- Bishop, I. D., Rohrmann, B. (2003). Subjective responses to simulated and real environments: a comparision. Landscape and Urban Planning (65), Elsevier, pp. 261-277.
- Boyce, P. & Rea, M.S. (1987). Plateau and escarpment:the shape of visual performance, Proceedings CIE 21st. Session, Venice.
- Burnett, D. (2011). Circadian Adaptive Lighting. Professional Lighting Design, (78), Gütersloh: Verlag fur Innovationen in der Architektur, pp. 48-54.
- Cuttle, C. (2010). Towards the third stage of the lighting profession. Lighting Research & Technology, (42), pp. 73-93.
- Cuttle, C. (2011). Perceived Adequacy of Illumination: a new basis for lighting practice. Convention Proceedings - PLDC 3rd. Global Lighting Design Convention in VIA-Verlag, Joachim Ritter e.K. (ed.), Gütersloh, pp. 81-83.
- de Kort, Y. et al (2003). Virtual laboratories: Comparability of real and virtual environments for environmental psychology. Presence, Vol. 12, (4), Massachusetts Institute of Technology, pp. 360-373.
- Ferreira, A. (2008). Caracterização e quantificação da inovação no processo evolucionista do design: Análise de um século da prática médico-cirúrgica em Portugal, [S.n.], Ph.D thesis, UBI, Covilhã.
- Fisher, B. S., Nasar, J. L. (1992). Fear of crime in relation to three exterior site features: Prospect, refuge and escape. Environment and Behavior, (24), pp.35-65.
- Flynn, J.E., et al (1973). Interim study of procedures for investigating the effect of light on impression and behavior. Journal of the Illuminating Engineering Society, pp. 87-94.
- Flynn, J.E., and Subisak, G.J. (1978). A procedure for qualitative study of light level variations and system performance. Journal of the Illuminating Engineering Society, pp. 8, 28-35.
- Flynn, J.E., et al. (1979). A guide to methodology procedures for measuring subjective impressions in lighting. Journal of the Illuminating Engineering Society, pp. 95-110.
- Gibbons, R. (2012). LEDs headline at SALC, speakers predict significant efficiency gains. LEDs Magazine, p. 18. [on line] accessed March, 31st 2013.
- Gibson, J. J. (1986) The Ecological Approach To Visual Perception. Psychology Press, New York.
- Gonçalves, E., Ferreira, A.M., Christiaans, H. (2012). Lighting design - new paradigms for urban spaces and their users. Professional Lighting Design, (82), Gütersloh: Verlag fur Innovationen in der Architektur, pp. 34- 39.
- Haans, A. & de Kort, Y. (2012). Light distribution in dynamic street lighting: Two experimental studies on its effects on perceived safety, prospect, concealment, and escape. Journal of Environmental Psychology, (32), Elsevier, pp. 342-352.
- Hall, E. T., (1966). The Hidden Dimension, Archor books, Doubleday & Company Inc. Garden City, New York.
- Inanici, M. (2001). Application of the state-oftheart computer simulation and visualization in architectural lighting research. 7th International IBPSA Conference in Rio de Janeiro, Brazil.
- Lyndh, U. (2011). Lighting Design Research in Public Space: A Holictic Approach to a Complex Reality. CIE 27th Session-Proceedings. CIE, pp. 767-772.
- Madsen, M. (2006). Light-zones: As concept and tool - An architectural approach to the assessment of spatial and form-giving characteristics of daylight. Proceedings International Conference on Architectural Research ARCC/EAAE Patrick, E. et al (2000). Using a large projection screen as an alternative to head-mounted displays for virtual environments. CHI’00 Proceedings of the SIGCHI conference on Human Factors in Computing Systems, The Netherlands, pp.478-485. [on line] accessed Jan, 23th 2013.
- Pont, S. (2012). Spatial and Form-Giving Qualities of Light. In L. Albertazzi ed. “The Wiley-Blackwell Handbook of Experimental Phenomenology. Visual Perception of Shape, Space and Appearance.”
- In press Rea, M. S. (1986). Toward a model of visual performance: foundations and data. Journal of the Illuminating Engineering Society, (15), pp. 41-57.
Dergide s. 70–71.