Karanlığa seyahat

Metin:

Araştırma

Karanlığın aydınlatma tasarımının parçası olduğunu ilk defa, daha önceleri çalıştığım bir aydınlatma tasarımcısı ile bir projeyi konuşurken duydum. Proje, kalasları açıkta bırakılan ve malzeme yüzeyleri doğal haliyle uygulanan bir konut projesiydi. Hem sahne tasarımı hem de mimariye odaklanmış genç bir tasarımcı olarak sezgilerim bana bu karanlık yüzeyleri daha fazla ışık ekleyerek dengelemem gerektiğini söylüyordu. Kısa bir süre içinde görsel doyum noktasına varmış ve neyi neden aydınlatacağım konusundaki hedefimi kaybetmiştim.

O tarihlerdeki mentorum ve işverenim Novella Smith’e planlamalarımı gösterdiğimde kendisi bana, mimarlarla konseptleri hakkında konuşurken çoklukla karanlığa olan ihtiyaca da işaret ettiğini söyledi. Jun’ichir Tanizaki’nin ezber bozan “In Praise of Shadow1” başlıklı kitabını lisans eğitimim süresinde okumuş, karanlık konsepti ile tanışmıştım. Ancak, genç bir tasarımcı olarak bu fikirleri kendi aydınlatma tasarımlarında değerlendiremiyordum.

2003 yılında IES Magazin Lighting Design & Application dergisine “In Defense of darkness” (Karanlığı Savunma) başlıklı kısa bir makale yazdım. Bu makale, karanlığın önemini naif bir bakış açısı ile Uzak Doğu felsefesine yoğunlaşarak, deneysel ve sanatsal bir bakış açısı altında işliyordu:

Otuz tekerlek teli ortada buluşuyor – boşlukla testi oluşuyor Kapı ve pencereler duvara yerleşiyor

Karanlığın kullanımı veya karanlığın tasarımı benim için her zaman soyut kaldı. Ancak, fikri geliştirmeye devam ettim, hatta ağırlıklı çalışma konusu gün ışığı olan bilimsel bir laboratuvarda göreve başladığımda dahi. Bu bilimsel konumda iken karanlığın aydınlatma tasarımına entegrasyonu için daha az şiirsel nedenler aradım. Washington Üniversitesi’nde Doçent olarak görev yaparken, araştırmalar, röportajlar ve belgelendirilmiş vaka çalışmaları ile tasarlanmış karanlık konusunu daha ayrıntılı olarak inceleme şansım oldu.

2007 yılında 2008 Lightfair Konferansı’nda sunmak üzere Tasarlanmış Karanlık konusuna yönelik bir sunum önerisinde bulundum ve sunumum reddedildi. Ben ise karanlık konusu ile oluşan birçok fikir üzerindeki araştırmalarıma devam ettim ve Tanizaki’nin kitabını tekrar okumaya karar verdim. İkinci kitabında, özellikle Afro Amerikalılara karşı ırkçı olarak nitelendirebileceğim unsurlara rastladım.

ortadaki boşlukla tekerlek oluşuyor

Kil ile testi "ekil alıyor – ortadaki

– ortadaki boşlukla ev oluşuyor Var olandan "ekil oluşuyor – var

“Bizlerden biri, bir grup Batılı arasında yürüdüğünde bu beyaz kağıt üzerindeki kirli bir leke gibi. Görüntüsü dahi gözlerimizi rahatsız ediyor. Geçmişte beyaz ırkın renkli psikolojiyi sadece onaylarız. Bir veya iki kişinin bir araya geldiğinde

Burada bir Japon, II. Dünya Savaşı öncesinde ülkesindeki batılı modernizasyon girişimlerini yazıyor ancak yine de bu iğrenç fikirleri de beyan etmekten geri durmuyor. Bu tür zehirleri içeren etkileyici konseptlerini nasıl benimserim? Daha önce neden kimse bunu görmedi? Belki de bir Afro Amerikalı ve aydınlatma tasarımcısı olarak karanlık konusundaki bu konseptleri anlayacak, bunu başkalarına anlatacak perspektife ve kararlılığa tek ben sahiptim.

2009 yılında Lightfair konferansında yapmak istediğim sunum kabul edildi. Artık meslektaşlarım ile birlikte karanlığı tartışmak için bir platform bulmuştum. Bir dizi kaynaktan birçok araştırmayı bir araya getirmiştim. Ancak şimdi bu sonuçları, konuya şüphe ile bakan tasarım profesyonellerinden oluşan bir izleyici grubuna bir buçuk saatlik konuşma süresi içinde aktarmalıydım. Aydınlatma tasarımında karanlığın tüm unsurlarını işlemeye kararlıydım. Bunlar evrimsel, kültürel, psikofiziksel, felsefe ve enerji ile ilgili araştırma ve vaka çalışmalarıydı. Hepsi bilinçli olarak karanlığın kullanımını belgeliyordu. Karanlıkla ilgili sunumumun ırkları reddetmesini destekleyen oluşturacağı gölgeye hassas bir beyaz sadece kızacaktır.”

Jun’ichiro Tanazaki: In Praise of Shadows3 başlığı “Seçilmiş Karanlık: Görsel anlamda daha zengin içerikli ve kalıcı bir tasarım fikri arayışı içinde olan aydınlatma tasarımcıları için kılavuz bilgiler” idi. Şu üç soruyu temel alıyordu:

- “Bir mekân içindeki her yüzeyi, enerji tüketimi açısından dezavantajlı olmayacak şekilde aydınlatabilseydik, bunu yapmalı mıydık?

- Bir mekânı nasıl aydınlatacağımız ve aydınlatmayacağımız konusunda görme işlevi tek ölçü müdür?

- Işığı sadece, olan veya olamayacak muhtemel kazalarda hakkımızda dava açılmaması için mi kullanmalıyız?”

Bu sorular, karanlığı tasarım ögesi olarak görme konusunda konuştuğum tasarımcıların düşüncelerini destekliyordu ve benim konuşmamın da temelini oluşturdu. Ancak, dinleyicilere karanlığı daha iyi anlatabilmek için önce bir bağlam oluşturmalıydım. Bir bina sisteminde ışığın, enerji tüketimi ile karşılaştırıldığında görsel kriterlerinin ölçüldüğü bir aydınlatma modeli geliştirdim.

Bu model bağlamın tamamını sunuyor ve gün ışığı ile suni ışığın arasındaki farkların ötesine geçiyordu. Böylece karanlığı yeniden tanımlama fırsatım oldu: Hem de dengeli görsel kriterlere dayanıyordu. Karanlıkla neyi ifade etmeye çalışıyoruz? Olumsuz batılı çağrışımlara karşılık genel olarak “karanlık” kelimesinin karşısına bir dizi objektif yeni tanımlar koydum:

Edward Bartholomew.
Edward Bartholomew.

≥ Aydınlık algısının azalmasına yönelik subjektif bir terim ≥ Gölgeleri ve gölge oluşumunu kapsayan bir terim ≥ Mekânın eşsiz boyutsal algılanması ≥ Karanlığın kalitesi ve görsel deneyimlerini aydınlıktan ayıran belli özellikler ≥ Görmenin özelliği

Karanlık için öncelikle bu temel oluşturulduktan sonra, karanlığın yapılandırılmış bir çevre içindeki kullanımını onaylayan tarihi örnekler, tasarımsal incelemeler ve mimari teorisyenlerini bulmak daha kolaydı. Stehen Eiler Rasmussen, “Experiencing Architecture” (Rasmussen, 1992) adlı kitabında mimarinin duyularda olduğunu söyleyen ilk kişilerden oldu. Rasmussen, kitabında doğal suni ışığın dahi sanatsal bir şekilde yönlendirilebilir olduğu sonucuna varıyor. Bu, insan gözünün uyum kapasitesi ile mümkün: Işık miktarında sapmalar çok önemli değil, ancak ışığın kalitesi büyük önem taşıyor. “Eşit aydınlatma ile ışığın değeri düşürülüyor. Gölgesiz ve ölü oluyor”.

Mimar ve fenomenolog Juhani Pallasmaa, mimarinin deneyimlenebilirliğini ayrıntılı olarak yazdı ve bugünün mimarisinin “oküler merkezli” yapısını kınıyor. “Hapticity and Time” başlıklı yazısında şöyle diyor: “Mimari, anında görülen resmin bir sanat şekline dönüştü… Düz yüzeyler ve malzeme, eşit aydınlatma… Binalarımız ışık geçirmez niteliğini ve derinliğini kaybetti. Artık keşfetmeye davet etmiyorlar, içlerinde hiç sır yok, gölge yok.” (Pallasmaa, Haptisite ve Zaman 2008).

Araştırmalarımla, gün ışığına göre uyarlamanın nasıl yapıldığını öğrendim. Bu şekilde mekânların gözün adaptasyon kapasitesine göre nasıl belirlendiğini (Adaptasyon-İlerleme-Yöntemi) ve tasarlanabildiğini öğrendim.

Bunun dışında, bir mekânın sadece karanlığını değil, ışık yoğunluğunu da High Dynamic Range (HDR) Fotoğraf çekimi (HDR-resmi: yüksek dinamik kapsamlı resim) ile ölçmeyi öğrendim. Böylece uyumlu bir görme deneyimi için gerekeni yaratmak üzere gözle görüleni rakamlarla ifade edebildim. Bu şekilde, ışık yoğunluğunun dağılımını kaydeden ve karanlığın mekân içindeki rolünü tanımlayan vaka çalışmaları da geliştirebildim. Bu vaka çalışmaları ile aydınlatma tasarımcıları karanlığın işlevini daha iyi anlayabildi ve tam bir çözüm fikrini kullanabildi.

Daha ayrıntılı olarak ifade etmek gerekirse; sadece aydınlatmaya dayanmayan, karanlıkta dahi görmenin tamamını kapsayan fikirler. Sunumum ile amacım; aydınlatma tasarımcılarına karanlığın kullanımını daha yakınlaştırmak, planlarında çok yönlü ve dengeli görme deneyimleri geliştirmelerini sağlamaktı.

Karanlığı yok etmek için daha fazla ışık eklemek yerine tasarımcılar doğal çeşitliliğe ve bilinçli olarak kullanılan karanlığa izin verebilirler. Karanlığın gösterilmesi mümkün olan her şekli ile tasarlanmış kullanımı sayesinde tasarımcılar; derinlik, gizem ve heybet gibi aradıkları her tür görsel deneyimi sağlayabilirler. Artık aydınlatma profesyoneli kariyerimin başka bir evresindeyim ve öncü bir enerji kuruluşunda görev yapıyorum. Görevim ağırlıklı olarak enerji tasarrufu. Artık kendim aydınlatma tasarımı yapmasam da enerji tasarruflu aydınlatma tasarımını mümkün kılan hedefe yönelik finansal uyarıcılar geliştirmek görevlerim arasında. Bu yeni konumumda nitelikli aydınlatma tasarımının değerini ve verimliliğini anlayabilmeleri için enerji uzmanlarını eğitiyorum.

Ayrıca, mimar ve aydınlatma tasarımcılarından bütünsel tasarım yapmalarını istiyorum. Işığı ve karanlığı bilinçli olarak kullanarak görsel deneyimin tamamından sorumlu olmalarını talep ediyor, ışık piyasasının gelişimine katkıda bulunuyorum.

dönmeliyiz. Sadece bu "ekilde mimariyi tekrar zenginleştirebiliriz. Her "eyin eşit oranda aydınlatıldığı etmekle sorumlu hissediyorum. Karanlıkta güzelliği elde tutulan bir değerli taşı andıran ışık; karanlıktan ve bedenimizden geçerek, “mekâna”

“Biçimleri ortaya çıkartan ışık ve gölgelerin karşılıklı oyununa geri bugünlerde kendimi, ışık ve karanlığın karşılıklı ilişkisini takip yaşam nefesi veriyor.”

Karanlık mekânda mavi ışıkla tanımlanan yüzeyler.
Karanlık mekânda mavi ışıkla tanımlanan yüzeyler.

Yazar hakkında

Edward Bartholomew, LC, LEED AP, IES National Grid, Waltham, MA, ABD’den sorumlu Ticari Aydınlatma Programı Yöneticisi. En iyi ışık uygulamaları ve sonuçlarının sunulmasını sağlayacak yeni enerji tasarruflu ışık teknolojileri-stratejilerinin araştırması ve geliştirmesinden sorumlu. Halen akıllı LED çözümleri için teşvik programları, yüksek teknolojiye dayanan aydınlatma kontrol sistemleri, aydınlatma tasarımı hizmeti ve işlevsel gün ışığı planlaması için ücretlendirme sistemi geliştiriyor.

Dergide s. 68–69.

PLD Türkiye, sayı 50 (PDF)