Dünya Kültür Mirasını Koruma
Dünya kültür mirası kapsamında olan yerlerin aydınlatması – Vaka çalışması Valletta. Rebecca Degiorgio, University College London, Barlett School of Graduate Studies’de “Light and Lighting(Işık ve Aydınlatma)” adlı Master programının bir parçası olarak “Tarihi kent merkezlerinde aydınlatmanın rolü” üzerine bitirme tezini yazdı. Bu çalışmasında özellikle, temelde güvene olan ihtiyacın ötesinde kentsel aydınlatmanın bir "eklini inceledi. Çalışma, Malta’nın Valletta kentini ve kentin gece-gündüz görüntüsünün nasıl algılandığının tespiti üzerinde duruyor. Ayrıca çalışma kenti görüntülemeye, tasarlanan ışık ile problemlerin nasıl çözüleceğine ve dünya mirasında olan yerlerin hangi zorluklarla karşı karşıya olduklarını göstermeye de odaklanıyor.

Son yıllarda kent aydınlatması büyük bir değişikliğe uğradı. Şehirlerdeki ışık için artık işlevsellik değil, kültürel unsurlar ön planda. Artık kent morfolojisinin göze çarpan özelliklerini anlamak ve yeniden keşfetmek önemli. UNESCO tarafından dünya kültür mirası olarak kabul edilen kentlerin aydınlatması şehirlerin restorasyonu ve yenilemesinin önemli bir parçası olarak görülüyor.
Terzi (2001) iyi bir aydınlatmanın, gündüzleri aşırı görsel bilgi nedeniyle zor algılanan, önemli hiyerarşileri yansıtan ortamları yeniden oluşturmak için ayrıntılara değer kattığını ve şehrin birbirinden bağımsız kısımlarını yeniden düzenlemede yardımcı olduğunu söylüyor. Geleneksel fikir ise, bir sonraki gün başlayana kadar geceyi “uzak tutma” ihtiyacının karşılanması gibi algılanıyor.
Bu bağlamda, çoğu zaman sadece bir heykel, bina cephesi veya meydan ışıklandırılıyor. Terzi (2001) kolektif kimliğin temsilcisi olarak çoğunlukla heykellerin veya görülecek yerlerin aydınlatıldığını belirtiyor. Bu da kent görüntüsünün tamamını zedeliyor, mimari mekânların (kent içinde) özelliklerinin perdelenmesine neden oluyor. Her zaman heykel ve kentsel bağlam arasında göz ardı edilmemesi gereken bir bağlantı var.
UNESCO ve ICOMOS tarafından yayınlanan tablolar ve kılavuz bilgiler ile Viyana Memorandumu (2005) ve Valletta Prensipleri (2011) tarihi kentleri, bir bütün veya tarihi kent peyzajı olarak görmenin çerçeve koşullarını, ihtiyacını ortaya koyuyor. Bunlarla tek bir heykelin ötesine geçiliyor. Ancak çevrenin önemi artıyor ve bulunulan yere daha geniş sosyal bir bağlam kazandırılıyor.
Valletta, 1964 yılındaki bağımsızlığına kadar farklı imparatorluklar ve uluslar tarafından koloni olarak kullanılan küçük ada grubu olan Malta Cumhuriyeti’nin başkenti. Akdeniz’deki stratejik konumu itibariyle Malta, ticaret, uluslararası işler ve askeri lojistik açısından her zaman önemli bir rol oynadı. Valletta, Osmanlı’nın 1565 yılında işgalinden sonra, 1566 yılında, Aziz John’un (1533-1798) izinden gidenler tarafından kurulmuştur. 560.000 m2‘lik bir alan üzerinde; ülkenin yargı-idari kuruluşları ile hareketliliği yüksek olan bir ticaret merkezi, profesyonel hizmet firmalarının çoğu, restoran, serbest zaman tesisleri ve bir tren ile otobüs istasyonu bulunmaktadır. Her gün yaklaşık 40.000 kişi şehre gitmektedir. Bu sayı Valletta’nın kendi nüfusunun (yaklaşık 6.500 kişi) altı kat üzerindedir.
Valletta üç büyük yapılanma sürecinden geçmiştir. Kentin kuruluşu, surların yapımı, İngiliz koloni idaresi tarafından gerçekleştirilen değişiklikler (1800- 1964) ve savaş sonrası yeniden inşası (Chapman, 2006:25). Valletta adanın kuzeye bakan sahilinde ve iki doğal limana sahip olan Monte Sciberras bölgesindedir. Kentin konsepti ve yerleşimi bir “ideal geç rönesans yaratma” fikrinin (UNESCO, 2012) sonuçlarıdır. Sokaklar bir satranç tahtası desenini andırır. Homojen manyerizm ve Barok tarzı mimari bunun en iyi kanıtıdır.
Kent surlarının içindeki 320 tarihi yapı ile Valleta dünyanın en önemli tarihi yerlerinden biri olarak kabul ediliyor. Sokaklarda heykeller, heybetli tasarlanmış binalar ve dini yapılar bulunuyor. 1980 yılında Valleta kültürel zenginliği nedeniyle UNESCO tarafından dünya kültür mirası kenti olarak ilan edildi. Mimarinin görsel homojenliği ve kentin gökyüzü görüntüsü de buna katkı sağladı.
Valletta da bazı yenileme ve yatırım projeleri gerçekleştirildi ve halen gerçekleştiriliyor. Ancak bunlarla ilgili birbiri ile ilişkili bir plan yok. Çalışmalar, bugün Valletta’da yaşayanlara yönelik değil ve ulus kimliği, bir bütün olarak artırmaya katkı sağlamıyor. Kentin kolektif görüntüsü için tam bir perspektif oluşturmak ve mevcut kent aydınlatmasının nasıl algılandığını anlamak için iki aşamalı bir araştırma yapıldı.
Araştırmanın birinci kısmında fiziksel veriler toplandı. Bunun için Valletta’nın hem ticari binaları hem de konutları olan bir semti seçildi. Bu semtin sokaklarında foto metrik ölçümler (Cuttle’a göre “Cubic illumination”, 1997) yapıldı. Bir küpün yüzeylerinde gibi altı aydınlatma gücü değeri ölçüldü ve hesaplandı. Sonrasında, mevcut aydınlatma armatürlerini analiz etmek için sokak boyunca elde edilen değerler kaydedildi.
Araştırmanın ikinci bölümü bir dizi test grubu ve yarı yapılandırılmış rehber nitelikli bilgilere dayanan görüşmelerden oluştu. Bunlarla kentin gece nasıl algılandığı ve halkın, ışık master planlamalarının planlama-gelişim unsurları hakkında ne düşündükleri tespit edilecekti.
Önce üç çıkar grubu ile görüşüldü: Valletta halkı, çalışanlar ve ülkeden gelen ziyaretçiler. Daha sonra bakımda ve kentin günlük işleyişinde karar etkisi olan, belli kurumları temsil eden önemli uzmanlar ile görüşüldü. Valletta araştırmasından üç konu öne çıktı: Algılanan atmosfer, kentin gece görüntüsü ve kent aydınlatmasından kimin sorumlu olduğu.
Algılanan atmosfer Valletta’nın iki imajı var. Gün içindeki deneyim gece atmosferinden çok farklı. Gün içinde kent çok hareketli, canlı olarak anlatılırken geceleri sakin ve karanlık olarak tarif edildi. İnsanların ve hizmet kuruluşlarının gün içinde kente akışı ile tarihi varlıklar neredeyse hiç algılanmıyor.
Gece ortamı ikilem yaratacak bir tepki doğuruyor. Kentin gece görüntüsünü, gün içinde olmayan sakinliği açısından çok beğenenler var. Konut alanlarında ve ticari bölgelerdeki aydınlatmanın farkı kullanılan lamba ve aydınlatma gücü ile oluşuyor. Valletta’nın daha karanlık konut alanları korku verici ve güvensiz olarak görülüyor ve bu nedenle akşamları serbest zaman aktiviteleri için tercih edilmiyor.

Kentin gece görüntüsü Mevcut aydınlatma armatürleri daha çok kesintili bir görüntü oluşturuyor ve Valletta’nın güzelliklerini öne çıkartmıyor. Mimari bütünlüğünün ruhu geceleri kayboluyor. Kentin sadece bir kaç belirgin yapısı ve simgesi ışık ile vurgulanıyor ancak bu da, kamusal alanın aydınlatması itibariyle yüzeysel bir girişim olarak algılanıyor. Bütünleyici bir çerçeve yok. Neyin, nasıl aydınlatılacağı konusunda temel kararların ve siyasi ileri görüşün olmaması restore edilen bina ve kent yenileme projelerinin aşırı aydınlatılmasına neden oluyor ve eksikliği gözler önüne seriyor. Bir dizi kavşağın veya düğüm noktasının aydınlatılmış olması kentin tamamının görünmesini sağlamadığı gibi yön tayinini kolaylaştırmıyor ve kenti geceleri çekici yapacak bir görüntü vermiyor.
Kent aydınlatması kimin sorumluluğunda? Kent aydınlatmasının bakımı farklı mercîler tarafından yapılıyor. Mevcut alt yapının çoğu eski ve arızalı. Bakım işlemleri kontrol edilmiyor ve bakımı yapan ekiplere yeterli bilgi verilmiyor. Farklı renk ısılarına sahip birçok değişik lamba, bakım ekiplerinin tasarlanmış uygulamalarda da öngörülen lamba ve armatürlere uymadığını gösteriyor. Belediye, ışığın kentin çevresi üzerinde nasıl bir etkiye sahip olduğunu bilmiyor gibi. Bu alandaki eksiklik Valletta’nın iki yüzü olmasına neden olmuş: Mevcut olan ve kaybedilen. Kötü aydınlatılan konut alanları, çoğu kent dışından gelenler tarafından tehlikeli, güvensiz bölgeler olarak algılanıyor. Aslında sokaklar gerçekte o kadar boş ki, korkmaya gerek kalmıyor.
Tarihi bir kent görüntüsünü oluşturmak için bilinçli olarak tasarlanan ışık en önemli unsur. İyi bir ışık tasarımı kente gün ışığındaki görüntüsünün dışında gece de alternatif bir görüntü kazandırabilir.
Aydınlatma; bir kentin talep edeceği gece şartlarını sağlarken, tarihi görüntüsünü koruyarak dönüştürmede yardımcı olacak çağdaş bir araç olarak kabul edilir. Kentlerin çoğunda tutarlı bir tasarımın ve kültürel bir çerçevenin parçası olan ışık anlayışı bulunmuyor. İleri görüş eksikliği ve de yasal çerçeve koşullarının olmaması nedeniyle ışık konusundaki gelişmeler plansız ve rastgele ilerliyor. Valletta’da var olan lambaların aydınlatma ve konsept karışımı bunların bir kanıtı. Bugün algılanan ortam tamamlanmamış bir yap-boz niteliğinde.
Aydınlatma konusunda yeterli bilgiye sahip olan uzman ve karar vericilerin eksikliği görüşmelerde gösterilen tepkilerin duyarsızlığı ile ortaya çıkıyor. Araştırmanın bir bölümünde kendileri tarafından tasarlanan bir aydınlatmanın çevrenin tamamına nasıl etki edeceği kendilerine soruldu. Bu soru sadece finansal ve ekonomik getiri açısından değil, daha önemli bir unsur olan kültür bilinçli bir toplum ve kentin algılanan kimliği ile ilgili soruldu.
Eğer bu düşünceyi daha ileri götürecek olursak, Maslow’un, insanın ihtiyaçlarını ve motivasyonlarını, temel fizyolojik ihtiyaçlardan başlayarak kendini geliştirene kadar olan süreci anlatan ihtiyaç hiyerarşisi veya ihtiyaç piramidi ile açıklayabiliriz. Kent aydınlatması, Maslow’un piramidinde yer alan insani duygulara da katkı sağlıyor. Öncelikle bir aydınlatma, kentsel alanda psikolojik ve güvenlikle ilgili temel duygularımızı destekliyor. Hemen anlaşılmayan ise ihtiyaç piramidinin üst basamaklarındaki ihtiyaçlar ve ışığın, bizim doğuştan itibaren ihtiyaç duyduklarımızı nasıl desteklediği.
İnsanın (ve de kentin) temel ihtiyaçlarını, gerektiği şekilde karşılayacak uygun ışığı talep edecek yeterli nitelikli uzman maalesef yok. Genel olarak, iyi planlanmış temel ihtiyaçların ötesini sağlayan bir aydınlatma tasarımının fayda getirecek bir sonuca götüreceğinin bilinmesine rağmen, profesyonel aydınlatma tasarımının daha yüksek maliyetli avantajları ağır basıyor.
Valletta’nın belli bölgelerindeki mevcut aydınlatma, sokak ve yaya aydınlatmasının temel normlarını bile sağlamıyor. Buna karşılık St. Georg meydanı gibi kamusal alanlar daha aydınlık. Belli ki, bu alanlarda belediyelerin programları ile, halka bazı ikonlaştırılmış ve tarihi koruma altına alınmış kent yerleri “geri verilmek” istenmiş. Bu tür alanların aşırı bir şekilde vurgulanması diğer taraftan kentin tarihi görüntüsü ile bağlamını yok ediyor.
Republic sokağının en üst ucundaki kent kapısı projesi ile sokağın alt ucundaki St. Elmo kalesi tamamlandığında bunlar kentin simgeleri mi olacak? Bir proje diğerine göre daha mı aydınlık olacak? Bu yerlerin tasarım kapsamında kentin diğer tarihi çevresi ile uyumlu bir bağlantısı olacak mı? Maslow’un ihtiyaç hiyerarşisindeki farklı katmanlar da sürekli peş peşe olmasa da, Valletta’nın kent aydınlatmasında bariz bir uyumsuzluk söz konusu. Valletta’nın, karanlık bastırdıktan sonra kentsel alanları için özel çalışmalar geliştirmesi gerekiyor.

Tüm bu çalışmaların Valletta sakinleri ile görüşülmesi ve bu konudaki mutsuzlukların engellenmesi gerekiyor. Valletta’nın toplum katmanlarını birleştirmek ve bunların kent merkezine bağlantısını kurmak için ışık kullanılabilir. Kent merkezi sabahları herkes tarafından kullanılırken, akşam ve geceleri tercih edilmiyor.
Araştırmada çoğu zaman adanın ılıman iklimi nedeniyle mesai sonrası dış alanda zaman geçirme ihtiyacı olduğu ifade ediliyor. Aynı sokakta serbest zaman için sunulanlar ile halkın ihtiyaçları arasında herhangi bir çatışma oluşmamalı. Dikkatlice yapılan bir planlama ile ilgi çeken mevcut yerler etrafında bir eğlence alanı kurulabiliyor. Işık sayesinde halk bu alanlara yönlendirilerek onların buralarda rahat vakit geçirmeleri ve bu tür kentsel alanların konut alanlarından farklı olması sağlanabilir.
Mükemmel bir dünyada Valletta, homojen kent yapısına sahip küçük bir şehir olarak bir aydınlatma master planından faydalanabilirdi. Bu plan doğrultusunda, zamanla tasarlanacak ve uygulamaya alınabilecek fikirlerle doldurulacak bir çerçeve oluşturulabilir. Böylece özellikle yönetime gelen idarecilerin değişmesi ile ortaya çıkacak değişiklikler aşılabilirdi. Bugünkü altyapı senaryosu ile ilk iyi niyetli fikirler doğrultusunda bir ışık master planı oluşturulabilir. Ancak, bu planın zaman içinde bir kenara atılma ve dikkate alınmama tehlikesi bulunacaktır.
Republic sokağı kentin en büyük alış veriş sokağı. Kentin merkezinde, sokakların düzenli yapısı içinde yer alıyor. Doğrudan denize ve St. Elmo kalesine bakıyor. Aynı zamanda kent kapısından da görünüyor. Bu sokak üzerinde halen, önemli üç yatırım projesi gerçekleştiriliyor: Kent kapsı, St. Georg meydanı ve St. Elmo kalesi.
Sonuncu projede kentin alt kısımlarının yeniden geliştirilmesi hedefleniyor. Sokağın kısa olması ve homojen özelliği dikkate alındığında geceleri bu üç yeri koordineli bir aydınlatma planıyla birbiri ile ilişkilendirmek mümkün.





Çoğu kişi için Valletta, St. Georg meydanında sona eriyor, çünkü burası alış veriş merkezinin kenar noktası olarak görülüyor. Buradan sonra tepeden aşağı iniş başlıyor. Mağaza sokağı boyunca Great Siege meydanı, Republic Meydanı, Malta’nın roman katolik başpiskoposluğuna ve de arkeoloji müzesine götüren St. John’s sokağı gibi sayısız simge ve düğüm noktaları bulunuyor. İyi bir ışık planlaması ile, kente gelen ziyaretçiler kentin içinden geçerek sokağın sonundaki kaleye kadar gidebilirler.
Mevuct aydınlatma ile geceleri kent içinde yön tayini zorlaşıyor. Aşırı aydınlatılmış St. George meydanı nedeniyle Republic sokağının alt kısımları karanlık ve kuytu kalıyor. Republic sokağında geliştirilen projeler düşünüldüğünde tutarlı bir aydınlatma planlaması, kent yerleşiminin tamamının daha rahat görünmesini sağlayabilir.
İyi tasarlanmış bir kent aydınlatması kentin profilinin değerini artırabilir ve Valletta’nın gece görüntüsünü oluşturabilir. Böylece aydınlatma, Valletta’nın olduğu gibi kalmasını isteyen muhafazakar yapıda düşünenler ile kentin artık başka bir görüntü kazanmasını isteyenler arasında bir köprü oluşturabilir. Müdahaleci olmayan girişimler şeklinde geceleri Valletta’nın başka bir yüzünü gösterebilir.
Bu anlamda geceleri keşfedilecek yepyeni kent simgeleri ortaya çıkabilir. Gün ışığında dikkatlerden kaçan unsurlar geceleri farklı bir anlam kazanabilir ve aynı zamanda kent içinde yön tayinine katkı sağlayabilir.
Roger Narboni’den bir alıntı yaparsak: “Aydınlatma, kent yapı politikası içinde yeterli alan bırakılırsa, bir kenti geliştirme potansiyeline sahiptir.
Aydınlatma açısından bakıldığında sevilen alışveriş bölgeleri ile sakin konut alanları arasında net bir fark vardır. Yine de gece ambiyansını ortaya çıkarmak için tüm bu alanlarda daha fazla şeyin yapılması gerekir. Birkaç küçük ve büyük müdahale ile mevcut aydınlatma armatürleri niteliklendirilebilir. Aynı zaman içinde kentin yapısal gelişimi açısından önceliği olan bölgeler için bir plan oluşturulabilir. Yerel belediyeler serbest zaman için ayrılan bölgelerin değer kazanmasından faydalanacaklardır.
Ancak bu tür girişimlerle konutların bulunduğu yerlerin, bulundukları bölgedeki kamusal alanların başkalarına açılmasıyla ötekileşmemesine dikkat edilmelidir. Projelerin başarısı için ilgili topluluklar projeler hakkında sürekli ve ayrıntılı olarak bilgilendirilmelidir. Projelerin, kentin sakinleri olarak onlara ait olduğunun anlatılması şarttır.
Kentin tamamında farklı renk sıcaklıklarında lambaların kullanıldığı görülmektedir. Bu, belediyenin yıllardır baş edemediği bir bakım problemidir. Renk sıcaklıkları ve lamba seçimleri bilinçli yapılmalı ve bakım ekipleri, ışık kaynaklarındaki farklılıkları anlayabilmelidir.
Böylece bunun önemini görerek aydınlatma armatürünü çalışır halde tutmalarını sağlamak için eğitilmeleri gerekiyor. Mevcut lambaların gözden geçirilmeleri ve ışığın dağılmasını önlemek ve kamaşmayı azaltmak için reflektörlerle donatılmaları gerekiyor.




Mevcut lambalara uygun lensler takılarak bina yüzeylerinin ayrıntıları öne çıkartılabilir.
Bu vaka çalışması, kentin var olan yapıları ile kenti yenileme potansiyeli sunuyor. Bu şekilde, kentin kamusal-özel unsurları, çalışma ve konut alanları olarak birbirine yaklaştırılabilir.
Valletta geceleri için bir eğlence planı hazırlanmalıdır. Serbest zamana yönelik teklifler, eğlence mekânları, kültür mekânları, potansiyel yeni etkinlik yer ve mekânları da bu plana dahil edilmelidir. Ayrıca, iyice düşünülmüş bir ışık konsepti hazırlanmalıdır.
İyi bir aydınlatma ile insanlar, kent içinde yolunu daha kolay bulacak ve yönünü doğru tayin edebilecektir. Bugün bir sokağa bakıldığında, ana caddeyi kesen diğer sokaklar uzaktan ne görülüyor ne de anlaşılabiliyor. Kentin çoğu kavşağında referans noktası olarak alınacak heykeller bulunuyor.
Yolun tamamı farklı ışık yoğunlukları ile tasarlanabilir. Köşeler daha aydınlık tutulurken, aradaki mekânlar daha az aydınlık etkisine sahip lambalar ile donatılarak sokak boyunca belli bir ışık deseni oluşturulabilir.
Valletta kenti ile ilgili olarak yapılan araştırma sonuçları, kentsel aydınlatma konusundaki acil ihtiyacı ortaya koydu. Bu konunun bilinçli bir şekilde işlenmesi gerekiyor. Şu sıralar mevcut olan dürtü ile Valletta’nın tarihi önemi korunurken, kent 21. yüzyılda sakinlerine ve diğer kültürlere tanıtılabilir. Toplumun olması gereken bir yer olarak gördüğü bir çevreyi yeniden tasarlamak önemli bir vizyondur. Zarar verilemeyecek bir girişim olan ve uygulama sonrasında geri dönüşü de mümkün olan ışık, bu vizyonu gerçekleştirme kapasitesine sahip.



Dergide s. 54–59.