Büyük Düşünmek
Stockholm’de kentsel nirengilerin aydınlatmasına yönelik rehber bilgiler – bir tartışma temeli. Son yıllarda, kentsel imaj ve kimlik kavramlarının, kent otoritelerinin vazgeçemedikleri iki temel kavram haline geldiğini görüyoruz. Dünya büyük bir hızla değişerek kentlere her geçen gün farklı sorumluluklar yüklerken kentsel aydınlatma kavramının da rolünün değiştiği bir gerçek. Kamusal mekâna ait aydınlatma uygulamaları, artık belediyelerin gelecek stratejilerinin vazgeçilmez birer parçası haline gelmi" durumda.
Oysa, özellikle gelişmekte olan ülkelerde, aydınlatma uygulamalarına baktığımızda hala sözde “seçilmiş” tarihi yapılar, renk değiştiren yine sözde “dinamik” cephe aydınlatmalarıyla kentsel bütünden ve bağlamdan uzak uygulamalar görüyoruz.
Aydınlatmayı planlama kavramından bağımsız düşünüp, parçacıl uygulamalar yapmak ilk bakışta dikkat çekici kentsel imajlar yaratmayı sağlıyor. Ancak uzun vadede, özgünlükten uzak geçici noktasal çözümler olmaktan ileri gidemiyor.
Kentsel ölçekte aydınlatmadan bahsetmek büyük düşünmeyi gerektiriyor. Burada büyük düşünmek ile kastedilen sihirli, alışılagelmişin dışında görüntüler elde etmek değil. Aksine basitçe kenti bir bütün olarak anlamak demektir. Şehirlerin çok katmanlı, değişen, gelişen yapısını tüm kullanıcıları ile anlamak, geçmişten günümüze sunduğu kimlik özelliklerine ek olarak sunması planlanan imajının farkında olmaktır. Ayrıca kentin salt fiziksel bir yapıdan öte kültürel-sosyal ekonomik bir yapı olduğunu da unutmamak demektir.
Bu makale, aydınlatma kavramına şehir planlaması bağlamında yaklaşmaktadır. Makalede konu edilen çalışmalar, makaleyi yazan kişinin 2009-2010 yılları arasında Stockholm Belediyesi’nin Aydınlatma ve Trafik Departmanı için geliştirdiği, iki projeden alıntılanmıştır. Çalışmalar İsveç’in başkenti için okunabilir bir gece imajı oluşturmak amacıyla geliştirilmiştir.
Bağımlılık makinesi olan kent! Rem Koolhaas, “Delirious New York” kitabında metropollerin vazgeçilmez bağımlılık makineleri olduklarından bahseder. Konuyu kendi açımdan değerlendirdiğimde kentsel aydınlatmanın ne kadar da zor bir konu olduğunu bir kez daha fark ederim ve ne zaman kendimi rahatsız edici bir cephe aydınlatmasının önünde bulsam bunu düşünürüm.
Beğenmediğim bir oyunun üzerimde yaratacağı olumsuz etkilerden tiyatroyu terk ederek kaçınabilirim veya bir kitabı yarıda bırakabilirim. Tercih etme ve kaçma şansım her zaman var. Oysa kentte uygun olmayan bir aydınlatma tasarımı ile belki her gün; saatlerce baş başa kalmak zorundayım.
Koolhaas’ın da vurguladığı gibi içinden çıkamadığımız birer bağımlılık makinesinde yasıyoruz. Kentsel aydınlatmanın ister istemez tüm kullanıcıları etkilediği gerçeğini hatırladığımızda, kent için aydınlatma tasarımının aslında “büyük bir zorluğu başarmak” olduğu da açık. Kullanıcıları ile iletişim halinde gelişen dinamik kentler Biz şehir plancıları, kenti bir bütün olarak değerlendiririz. Kent tüm katmanları; tüm sosyal grupları; tüm kullanıcıları ile ele alınır ve gelecek senaryoları bu sistem etrafında oluşturulur. Bunu yapmaktaki amaç tutarlı-bütüncül kentler ve kent imajları oluşturmaktır.
Geceleri yaşayan şehirlerden bahsettiğimizde de aynı yaklaşımın gerekliliği kaçınılmazdır. Geceye ait kent imajı kavramından bahsederken en önemli nokta; hangi imaj ögelerinin ön plana çıkartılacağının ortaya konması ve bu ögeler arasında görsel hiyerarşinin oluşturulmasıdır. Bu da ancak kentin tüm detaylarını kapsayan, mevcut ve gelecek arazi kullanım kararlarından kentin tarihi, sosyal, politik, ekonomik yapısına dek uzanan, geniş bir skalada hazırlanacak analiz sistemleri ile ortaya konabilir.
Analiz sürecinden sonra yapılandırılan planlama süreci ile aydınlatma senaryoları ve stratejiler tanımlanabilir. Ön görülen aydınlatma planı kentin geçmişi ile geleceği arasında ilişki kurarken aynı zamanda dinamik, yenilikçi ve gelişime açık bir gelecek önerisi de getirmelidir.
Stockholm Aydınlatma Planı Stockholm Aydınlatma Planlaması Stockholm Belediyesi bünyesinde gerçekleştirilmiş iki kentsel projeden oluşmaktadır. Program kapsamında kent merkezindeki nirengilerin mevcut aydınlatma durumları değerlendirilmiş ve okunabilir bir kent imajı oluşturmak için geleceğe yönelik senaryolar geliştirilmiştir.
Belediye bünyesinde geliştirilen program sadece kentsel nirengiler uzerinde şekillendirilmesine karşın, program kapsamında yapılan çalışmalar kente bir bütün olarak yaklaşılması gerekliliğini vurgulamaktadır.

Süreç içinde aydınlatma kavramı kentin sosyal-ekonomik-kültürel katmanlarını kentsel nirengiler aracılığı ile yansıtan bir araç olarak tanımlanmıştır. Planlama Yaklaşımı Stockholm gerek konumu, gerek tarihi gerekse nitelikleri ile özgün bir kent. Kentin gece imajının da bu özgünlüğü vurgular şekilde tasarlanması gerekmektedir. Bu imaj ne New York, Paris, Londra gibi metropolleri taklit etmeli ne de Asya’daki gibi aşırı aydınlatılmış kentsel mekanlar sunmalıdır. Aydınlatma tasarımı kentin kendine has yapısı ve unutulmuş hikayelerine odaklanarak anlamlı bir bütün sunmayı hedeflemelidir.
Planlama Metodolojisi Planlama metodolojisi uzak mesafe algısı ve orta mesafe algısı olarak iki ölçek ile kente yaklaşıyor. Uzak mesafe algısı kentin, gelecek vizyonu ve arazi kullanım kararlarına bağlı kalarak, sosyal-kültürelekonomik boyutlarına odaklanıyor. Orta mesafe algısı ise bu boyutların kentin fiziksel dokusundaki yansımalarını okumak amacıyla detaylandırılıyor.
Uzak Mesafe Algısı Tıpkı tiyatro sahnesinde oyunu yönlendiren suflörler gibi planlama sahnesinde de yönlendiricilere ihtiyaç duyuyoruz. Kenti anlamak için, kentin geleceğine yön veren iki çalışma referans olarak değerlendirildi. Bunlardan ilki, Stockholm Kent Konseyi tarafından 2007 yılında onaylanmış olan “Kent Vizyonu 2030”; diğeri ise 2009 yılında Planlama Komitesi tarafından onaylanan Stockholm Master Planı.
“Kent Vizyonu 2030” kenti canlı, dinamik ve çok kültürlü olarak tanımlarken, aynı zamanda İskandinavya’nın başkenti olmak gibi büyük bir rolün de altını çiziyor. Kent gelecekte dünya ölçeğinde önemli bir metropol olarak yer alırken, korunmuş tarihi dokusu ve geçmişten gelen köklü kimliği ile de ön plana çıkıyor. Planlama otoriteleri tarafından, “Kent Vizyonu”nun somut adımı olarak nitelenen Stockholm master planı ise kentin arazi ve su kullanım kararlarını içeren bir doküman olarak sürece referans oluyor.
Tüm bu güçlü kimlik öğelerine rağmen ”Kent Vizyonu”
Stockholm’un uluslararası platformda baskın bir kent olarak yer alamadığını belirtmekte. Unutmamak gerekir ki güçlü bir sosyo-ekonomik-kültürel vizyon güçlü ve dinamik bir kent imajı ile daha da etkin hale getirilebilir.
Orta Uzak Kent Algısı Stockholm karma ve aynı zamanda da tarihi bir kent olarak tanımlanıyor. Bu karma kentsel yapı fiziki dokuda kendini hissettiriyor. Stockholm’e kimliğini veren tarihi yapılar tamamen korunmuş bir şekilde; yeni cam modern -çoğunlukla cam cepheli- yapılar ile yan yana yer alıyor. Gün boyunca, cam binalar, gerek şeffaflıkları gerekse sade yapısal özellikleri ile tarihi yapıların güçlü mimari özelliklerine sessiz bir arka fon oluşturuyor. Hatta cephelerinde oluşan yansımalar ile tarihi yapıların varlığını daha da güçlü bir hale getiriyor. Oysa gece olduğunda bu durum tam tersi bir hal alıyor. Oldukça düşük seviyede aydınlatılmış olan tarihi yapılar, yeni yapıların aydınlanmış cepheleri karşısında görünmez birer öge haline geliyor ve kentin gece imajından tamamen siliniyorlar. Kentin tarihi geceleri siliniyor ve karma yapı yerini sadece modern cephelere bırakıyor.
Stockholm insan şehri. İnsan ölçeğinde yapılar ve mekânlar ile gün boyunca kullanıcılar ve mekânlar iletişim halinde. Kentli ve kent arasındaki bu ilişkinin geceleri de aktif hale gelmesi önemli bir konu. Aydınlatma tasarımı kentsel atmosferi, onu oluşturan kentsel ögelerin kimliklerini, detaylarını vurgulayan dolayısıyla kentle iletişim kurmayı sağlayan bir araç olmalıdır. Oysa kentin gece yüzüne baktığımızda tarihi yapıların çoğunlukla doku-renk-malzeme gibi detaylarının vurgulandığına tanık oluyoruz. Böylece onların özgün karakterlerini ön plana çıkartmak yerine, sadece ışık ile yıkama yöntemi ile aydınlatıldığını görüyoruz. Bu durum nirengileri kentin bir parçası olarak algılamak yerine onları mekândan kopuk, uzak birer sınır olarak algılamamıza neden oluyor.
Stockholm doğa ile iç içe bir kent. Su öğesi doğal bir şekil verici olarak kentin formunu oluşturuyor. Her ne kadar çalışmanın konusu kentsel nirengiler ile sınırlanmış olsa da
Stockholm’de bir diğer önemli kentsel nirenginin de su ögesi olduğu unutulmamalıdır. Kente formunu veren su da tıpkı diğer nirengiler gibi geceleri görünmez bir hale geliyor. Stockholm’un Gece imajı Kentin gündüz imajını desteklemek ve kentsel katmanları ortaya çıkarmak için bazı aydınlatma stratejileri geliştirildi. Stratejilerin amacı; aydınlatma planı hazırlanması sürecinde birer rehber olarak görev yapmak olarak tanımlanmıştır.
İlk strateji olan “Tarihi anlatıp geleceği göstermek” Stockholm için tanımlanan karma kent tarihi ve kent kimliklerine paralel bir yaklaşım öngörüyor. Tarihi yapıların geleneksel iki boyutlu, ışık ile yıkama aydınlatmasından, tüm detaylarının vurgulandığı ve kentin gece imajına değer katan birer ögeye dönüştüğü detaylı bir aydınlatma planı öneriyor. Plan dahilinde aydınlatılmış kuleler, cephe detayları, süslemeler, heykeller, kapılar vb. kentin tarihini anlatırken, sokak boyutundan gökdelen ve kentsel silüete dek uzanan üç boyutlu bir görsel iletişim platformu tanımlıyorlar.
Bunun aksine yeni modern yapılar, sokak ölçeğinden çekilerek, kentsel silüetin birer parçası haline geliyor. Kentin değişen gelişen yüzünü, tarihi yapıların baskın görsel varlığının yanında, aydınlatılmış bina taçları, kuleler, çatılar, işaret tabelaları ile gösteriyorlar. Sonuç ve Özet Olanaklar sınırsız ve bu makale aslında bir başlangıç. Bu makale, Stockholm için geliştirilen stratejilerden yola çıkarak gelecekte kentlerin gece imajının nasıl tasarlanabileceğine yönelik bir tartışma temeli oluşturmak için yazıldı. Çalışmanın içeriği aydınlatma master planı öncesindeki sürece yönelik bir rehber olarak değerlendirilebilir.
≥ Planlama sürecinin, kenti bir bütün olarak kapsaması ve aydınlatılacak olan ögelerin analizinin yapılmasını sağlayacak bir çerçeveyi tanımlaması gerekiyor. ≥ Bir aydınlatma master planı bir bütünü tanımladığı için bütüncül bir kentsel analiz yapılması gerekiyor. ≥ Bu analiz kentin ekonomik, kültürel, sosyal, politik faaliyetleri ile ilgili gelecek stratejilerini ve vizyonunu da gözetmelidir. ≥ Güncel ve geleceğe yönelik arazi kullanım kararları dikkate alınmalıdır. ≥ Kentin tüm bileşenlerini dikkate alan detaylı bir analiz çalışması sonrasında geliştirilen senaryo ve stratejiler ile özgün bir gece imajı oluşturulabilir. Aksi taktirde kentin mevcut ve/veya planlanan yapısını yansıtmak söz konusu olamayacaktır.
Kaynakça ≥ Lynch K. , “The Image of the City”, The MIT Press, Cambridge, Massachusets, 1960. ≥ Gemalmaz, S. “The Effects of Artificial Lighting on the Perception of Urban Spaces: Illumination and Urban Image”, 2008, YTU, İstanbul. ≥ A World Class Stockholm Vision 2030 ≥ The Night Light Vision Report, Stockholm Information Service, Stockholm, İsveç, 1998.

Görsel hiyerarşi oluşturmak
Görsel yönlendirmenin sağlanması okunabilir bir kentsel imaj oluşturmanın temel faktörüdür. Gündüz bütünsel bir görsel algıya sahibiz. Kentin parçalarını toplayıp bir bütün halinde algılayabiliriz. Oysa geceleri algı sadece ay ışığı ve yapay aydınlatma ile söz konusu olabilir. Gözümüz öncelikle aydınlatılmış noktalara odaklanır, sonra geçiş bölgelerini algılar ve karanlıkta kaybolur.
Harita görsel hiyerarşi şemasını anlatıyor. Aydınlatılmış noktalar kentsel nirengilerin hangilerinin daha vurgulu bir şekilde gece imajında yer almaları gerektiğini gösteriyor. Kentin dominant kimlik ögeleri olan City Hall, Ana Kilise ve Kraliyet Sarayı kentin gece imajında da dominant ögeler olarak yer alıyor.
Aydınlatılmış çizgiler ile tüm bu ögeleri ilişkilendirerek oluşturacağımız görsel bütüne atıfta bulunmakta. Her bir nirengi birer referans noktası olarak kent içinde yönlendirmemizi destekliyor. Alttaki imaj ise kentin öngörülen kimlikleri doğrultusunda şekillenen gece imajı için bir öneridir.
Çalışmaya konu olan nirengi ögeleri, belediye tarafından daha önce geliştirilen aydınlatma şemasından alınmıştır. Bu ögelerin hangilerinin kent kimliğini için önem taşıdığını anlamak üzere geliştirilen analiz modeli tarihi nitelikler, fonksiyon, kimlik, yakınlık gibi özellikleri doğrultusunda nirengileri kademelendirmektedir. Oluşturulan gece görsel hiyerarşi şeması bu süreçte elde edilen veriler doğrultusunda geliştirilmişti.




Dergide s. 60–63.