Sezar’ın Hakkı Sezar’a

PLD-Türkiye dergisinin bundan önceki sayısında çevre bilinçli aydınlatma tasarımı ve tasarımcısı üzerine yazmıştım. Önceki yazımın devamı olarak bu sayıda da aydınlatma tasarımı ve tasarımcısının batıda ve Türkiye’deki önemi ve haklarından söz etmek istiyorum.

Daha önceki yazımda da belirttiğim gibi; aydınlatma tasarımının ilk kez profesyonel bir meslek haline gelmesinin temelleri, 40 yıl kadar önce IALD tarafından New York’ta atılmış ve ikinci önemli dernek olan ELDA+’nın 1994 yılında Frankfurt’ta kurulmasıyla daha da güçlenmiştir. Bu iki dernek, sanat ve teknolojinin birleşiminde yaptıkları çalışmalarla ve getirdikleri yeniliklerle ‘aydınlatma tasarımının’ önemini ve bugünkü haline gelmesini sağlamışlardır. Peki “Bu günkü hali nedir” diye ‘aydınlatma tasarımcısı’ olarak yapılan projelere ve uygulamalara baktığımızda, bu ülkelerdeki proje uygulamalarında artık bir aydınlatma projesinin; proje mimarının ve aydınlatma tasarımcısının yanı sıra, bazen bir bazen de iki ışık sanatçısının ortak çalışması ile üretilip uygulandığını görüyoruz. Ayrıca IALD, aydınlatma sanayisindeki şirketlerin sponsorluğu ile bu sektördeki yapılan tüm üretimleri ve gelişmeleri sergileyen uluslararası aydınlatma fuarları düzenlerken, ELDA+ da daha çok halkla ilişkiler, eğitim gibi konuların üzerinde yoğunlaşıp dünyanın her bir tarafında bu konularda toplantılar ve konferanslar düzenleyip, gerçekleştirmeyi kendisine görev edinmiştir. Aydınlatma tasarımının önemli bir meslek olduğunun bilincinde olan Avrupa’da bile aydınlatma tasarımcısının haklarının sektörde çalışanlar tarafından ihlal edildiği PLD dergisinin editörlüğünü yapan Joachim Ritter’in ve Gad Gladi’nin yazılarına zaman zaman konu olmaktadır. Aydınlatma tasarımcıları güncel bilgi donanımlarını, literatür dışında zaman zaman özel vakıflar tarafından aydınlatma tasarımcılarına verilen eğitimlerle güçlendirmektedirler.

Türkiye’deki aydınlatma tasarımı çalışmalarına ve tasarımcısının konumunu incelediğimizde varılan sonuç şöyle; Türkiye’de, aydınlatma tasarımının önemli bir meslek olduğunu anlayan elektrik mühendisleri bundan ‘on beş’ yıl önce büyük aydınlatma firmaları kurmaya başlayıp, zamanla sektörü genişletiyorlar. Firmalar ve bu firmalarda çalışan insanlar çoğalırken buna bağlı olarak ürün yelpazeleri de genişliyor. Yerli firmaların çalışanları, yabancı aydınlatma sektörlerinin temsilciliğini alıp, bu firmaların ürünlerinin kullanılması üzerine firmalar tarafından eğitilerek, o ürünleri Türkiye’deki projelerde kullanmaya başlıyorlar. Bugüne kadar aydınlatma tasarımı ya bu dış firmalarda eğitim görmüş ‘elektrik mühendisleri’ yahut da ‘proje mimarları’ tarafından yapılmaktadır. Aydınlatma üzerine yapılan akademik araştırma, çalışma ve dayanışmaları ise Aydınlatma Türk Milli Komitesi (ATMK) tarafından yürütülmektedir.

Türkiye’de bir tarafta ‘aydınlatma tasarımının’ önemini anlamadıkları gibi, ‘aydınlatma tasarımcısının’ ayrı bir meslek dalı olduğunu da kabul etmeyenler, diğer tarafta ise; ‘aydınlatma tasarımının’ önemini anlayanlar ve ‘aydınlatma tasarımcısının’ ayrı bir meslek dalı olduğuna inanlar var. Her iki konumda da sorunlar bulunmaktadır. Birinci konuma baktığımızda biliyoruz ki artık aydınlatma tasarımı dünyanın her bir tarafında mimarlık mesleğinin bir başka uzmanlık alanı (örn. peyzaj mimarlığı gibi) olmuştur ve bu konuda uzmanlık eğitimi için üniversitelerde bölümler açılmıştır. Almanya’daki Wismar aydınlatma tasarım okulu tek başına aydınlatma tasarım eğitimi ve tasarımcısı üretmektedir. Profesyonel aydınlatma tasarımı ve tasarımcısının önemine inananların bulunduğu ikinci konumda ise; iki büyük sorun vardır. İlki, işi aydınlatma firmasına veren mimarların projelerinin bütçesinde aydınlatma tasarımına ve tasarımcısına ayrılan ayrı bir meblağ bulunmamaktadır. Türkiye İmar Yasası, yalnızca binanın elektrik plan ve projesinden sorumlu elektrik mühendisi onayını istemektedir. Bu nedenle de aydınlatma tasarım ve projesi burada elektrik mühendislerinin ve teknisyenlerinin eline kalarak onlar tarafından projenin uygulanması gerçekleştirilir. İkincisi sorun ise; “aydınlatma tasarımı ve tasarımcısı olmazsa olmaz” diyenler, projelerini büyük aydınlatma firmalarına götürüp teslim ederler ve bu firmaların çoğu da ayrı bir aydınlatma tasarım parası almadan bünyelerindeki teknik ekip ile kendi ürünlerini kullanarak bir tasarım hazırlarlar ve o projeyi müşterilerine satarlar. Durum böyle olunca, nereden bakarsak bakalım Türkiye’de aydınlatma tasarımı ve tasarımcılarının hakları istenerek veya istenmeyerek ihlal edilmektedir. Bu nedenle de, aydınlatma tasarım uzmanlarının, iş bulamadıklarından onlara emekleri karşılığında para kazandıracak değişik meslek sektörlerine kaymayı tercih ettikleri görülmektedir.

Türkiye’nin istikrarsız politikasının her yere yansıdığı gibi bu sektörde de etkisini gösterdiğini görüyoruz. Bu istikrarsız ortamda insanlar yaşamlarını sürdürüp para kazanmak için; meslek ilke ve etik’ine saygı göstermeden ‘her işi’ iyi biliyor ve uyguluyor olunca bizlere, sadece yapılan işin kalitesine bakmak kalıyor. ‘Peki durumu kurtarmak için ne önerebiliriz’ derseniz. Bu durumu ortadan kaldırmak için ‘kaderci bir toplum’ anlayışını bırakıp ‘dirayetli/kararlı bir toplum’ anlayışını benimsememiz gerekiyor diye düşünüyorum.

İlk önce, tasarımın bir edim olduğunu düşünürsek, tasarım tanımı; tasarlanan bina, kent ve çevre gibi tasarımcının algıladığı kavramların bir araya getirip ürettiği bir ‘kolaj’ olmasından başka bir şey değildir. Yani tasarımcı, tasarım yaparken bilimsel, toplumsal, kültürel konuları içeren her bir bilgiden ve her bir öğeden etkilenmektedir. Kaliteli aydınlatma tasarımı; aydınlatma tasarımcısının, elektrik mühendisinin, proje mimarının, ışık sanatçısının ve peyzaj mimarının kolektif çalışması ile üretileni olacaktır. Bunların yapılması sonrasında ise; meslek koruma stratejileri geliştirip, çevresel değerlere saygı duyan etik ve ilkeler saptayıp, olasılık planlamaları yaparak, ‘belki de’ bir AB aday katılımcı ülkesi olarak AB’nin istediği standartları daha işin başında iken yakalamakta güçlük çekmeyeceğimiz inancındayım. Tabii benim bu önerdiğim stratejilerin kurulması için gerekli yasaların hazırlanmasına, başlatılmasına, yani adil olarak hak/hukuk yasasının yapılmasına götüren işlemlerin ne haklı ne de haksız olan ve hiçbir adaletin kendisinden önce gelen bir yasanın garanti edemediği, çelişemediği ya da geçersiz kılamadığı ve baş edemediği bir güç olarak alınıp, görüşümün eleştirel bir şiddet içerdiğini düşünenleriniz de olacaktır.

Sonuç olarak mimarlık, mimarlığın bir meslek grubu olan ‘aydınlatma tasarımı’ yapı ve yapı fiziği denetimi insanlık tarihi süreci içerisinde sosyal, kültürel, ekonomik nedenlerden beslenerek sürekli değişen ve bir önceki yapılan ile şimdi yapılan arasında, hem benzerlik hem de farklılığın kaçınılmaz olduğu, yeni değişiklikleri ile tekrar etmekle değerlendirilecek karmaşık bir konudur. Bu önemli nedenden dolayı da, Sezar’ın hakkını Sezar’a, aydınlatma tasarımcılarının hakkını da ‘aydınlatma tasarımcıları’na verip, tasarımlarımızı kolektif çalışmalarla gerçekleştirip daha sağlıklı ‘mekan’ ve ‘çevre’ üretebilelim diye son bir öneride bulunarak yazımı burada bitiriyorum.

Dergide s. 16.