Ulusal Stadyumun Cephesi, Lima/Peru

Metin: Joachim Ritter

Fotoğraf: Pablo Moreno Romani, Dominic Harris

Londra’da yapılan Olimpiyat Oyunları, büyük bir sportif etkinliğin başarısı için aydınlatma tasarımının, etkinlik kadar önemli olduğu gerçeğini bir kere daha kanıtladı. En azından Münih futbol stadyumunun cephe tasarımından beri içeride olan biteni ışıkla dışarı da aktarmanın mümkün olduğu biliniyor. Peru’nun Lima kentinde yapılan yeni ulusal stadyum, bina cephesinden izleyicilerin içerde takımları ile nerelerden geçtiğini içerik olarak yansıtıyor. Ve tüm bunlara olanak veren bir kere daha LED’ler ve kumanda sistemleri. Dinamizm, teknik, tutku...

Çoğu şehirlerde futbol stadyumu, hakim görüntü oluşturan bir yapı ve en büyük kamusal etkinliklerin yapıldığı bir mekandır. Peru, ulusal stadyumunu tamamen modernize etme kararı aldığında, stadyumu büyütmek ve tüm yapının etrafını yepyeni bir bina cephesi ile kaplatmak da planın bir parçasıydı. Çeşitli disiplinlere ait deneyimli tasarımcı ve mühendislerden oluşan bir ekip oluşturularak yeni cepheye uygun bir aydınlatma konsepti geliştirmek üzere görevlendirildi. Peru’daki ulusal stadyum cephesinin yeni aydınlatması dünyada bir ilk. Konsept eşsiz ve uygulamaya alınan en yeni teknolojiler, en yüksek inovasyon ürünü.

Mart 2009 tarihinde Peru Spor Enstitüsü (IPD), Jose Bent Diez Canseco tarafından tasarlanan ulusal stadyumun modernizasyonu için bir konsept sundu.

Bu adımla birlikte Peru, Panamerikan Oyunları 2015’e evsahipliği yapma isteğini ortaya koydu.

Ana fikir, stadyuma modern ve olağanüstü bir görüntü kazandırmaktı. Bununla birlikte kule ve kupaya dokunulmayacaktı. Konsepte göre stadyum perfore edilmiş çelik levhalar ile kaplanacaktı. Yeni cephe konstrüksiyonu mevcut stadyum binasına bağlanacak, böylece tribünlerin üzerine çıkan, geosentetik bir katmana sahip, geniş bir dış kılıfı olan bir yapı görüntüsü sağlanacaktı. Stadyumun oturma kapasitesi 45.000’e çıkartıldı ve kaçış merdivenleri, asansör, VIP alanları, kafeterya ve basın odalarının bulunduğu daha üst bölümlere girişler gibi yeni tesis ve yerler eklendi.

Spor arenaları duygu, ortam ve yaşam sevincinin ifadesinin oluştuğu yerler. Modern ışık tekniği tüm bunları ifade etmeye hazır. Claudia Paz Lima’nın yeni ulusal stadyumunda tüm bu ortamları yakalama ve ışık tekniğine dönüştürme fikrini ortaya attı. Studio Cinimod fikrine destek oldu.

Ekipteki planlamacılar; ulusal stadyum için yapılan ilk konsept toplantılarında, futbol izleyicilerinin tutku ve gururlarını okşayacak ve de büyük kentin geneline katkı sağlayacak özel bir fikir geliştirmeleri gerektiğinin bilincindeydi. Ana hedef; taraftarlar, tutkuları, maç ve de kentin çevresi arasında görsel bir bağlantı kurmak için ışığı kullanmaktı. Bilinen bir gerçek var ki, Peru büyük bir futbol kültürüne sahip. Her taksi şöförü, her otobüs şöförü ve neredeyse her araç kullanıcısı radyodan maç dinler. Peru bir gol attığında bizzat maçta olmak gerekmez. Gol atıldığını herkes bilir, çünkü her Perulu atılan golü kutlar. Tasarım da tam olarak bu havayı yansıtıyor ve böylece ulusal gururun bir parçası oluyor.

İnovatif teknolojilerin kombinasyonu ve belli bir hedef doğrultusunda yerleştirilen lambalar ile bina cephesi, ışık sisteminin açık veya kapatılmış konumu ile izleyicilerin ruh durumunu yansıtacak şekilde aydınlatıcı ögeler ile donatıldı. Büyük bir olasılıkla dünyanın en büyük ve izleyici tarafından kumanda edilen, bu etkileşimli aydınlatma ekranı, stadyumdaki heyecanın gelgitlerini ve de hayal kırıklıklarını etrafındaki kente aktarabiliyor ve bizzat görülmeye değer bir oyun haline getiriyor.

Yeni bina cephesi aydınlatma planlaması, hem bir arada hem de birbirinden ayrı olarak çalışabilen farklı ışık katmanları kullanıyor. Bu şekilde stadyumun yeni ve eski mimarisini sergilemek için seçilebilecek, neredeyse sayısız olanak ortaya çıkıyor. Stadyumu çevreleyen metalik dış kılıf üzerinde lambaların çoğu alev biçimindei kullanılmış. Bunlar aşağıdan yukarı doğru hafif genişleyerek cephenin şeklini alıyor. Hemen arkalarında ise duvar projektörleri hafif ışıklı arka plan aydınlatmasını sağlıyor, ki bu da doğrudan alev aydınlatmasına bir kontrast oluşturarak, yapının eğimli şeklini öne çıkartıyor. Bina cephesinin üst kenarından dışarı taşan kumaş çatı, dolaylı bir aydınlatmaya sahip ve geceleri yapının kontürünü öne çıkartıyor. Renkleri değiştirmek veya dizinleri çalıştırmak için ışık programlanabiliyor. Statik beyaz LED ışığı, etrafındaki renkli ışık şovunu ikna edici bir kontrast oluşturan büyük kuleyi aydınlatıyor.

Bu projede çok geniş yelpazede lambalar kullanıldı: Bina cephesindeki perfore edilmiş kırmızı modüllerin arka bölümüne yerleştirilmiş opal difüzörlü, metre başına 2 pikselli 1450 RGB LED lambalar “alevleri” (doğrudan aydınlatma) oluşturuyor. Lambalar gün içinde görülmeyecek şekilde konumlandırılmış.

Tavanı aydınlatmak için (dolaylı aydınlatma) yukarı monte edilen berrak difüzörlü, metre başına 2 piksel veren 144 RGB LED lambalar mevcut.

Metal yapının arkasına yerleştirilen 225 RGB duvar ışıklıkları, arka planın eşit oranda aydınlatılmasını sağlıyor. İki beyaz ışık veren LED’li 40 duvar ışıklığı eski kulenin mimarisini öne çıkartıyor.

On adet RGB duvar ışıklığı doğrudan meşaleleri aydınlatıyor ve hareket eden bir alev ışığının efektini oluştururken kumaş dokulu çatıya monte edilmiş sekiz adet arama projektörü de (4000 Watt), gökyüzünde ışık efektleri oluşturuyor.

Giriş alanının tavanına yerleştirilen renk filtreli sekiz gobo projektörü sayesinde, gökyüzünde ışık efektleri ve oyun sahasında ışık desenleri elde ediliyor.

Aydınlatma sistemi üç ana bileşenden meydana geliyor: Lambalar, kumanda sistemi ve Cinimod Studio firması tarafından geliştirilen interaktif sistem. Kombinasyon içinde tüm bunlar büyük bir olasılıkla dünyanın, izleyici tarafından kumanda edilen en büyük interaktif ışık oyununu sunuyor.

Işık, stadyumdaki insanların sürekli değişen havasına tepki veriyor ve bunları değişen renk ve ışık sekansları ile yansıtıyor. Bu şekilde şehir, maç sahasında ve izleyici sıralarında olan biteni dışarıdan izlenebilir ve deneyimlenebilir kılıyor.

Lamba yerleşim düzeni altı gruptan oluşuyor. Bu aydınlatma grubu, hazırlanan 400 şov listesi ile farklı kombinasyonlarda, izleyicilerin spor etkinliği esnasında sergiledikleri duygu durumunu yansıtıyor. Bunun için her bir ortam havasına yönelik bir dizi hikaye görüntüsü geliştirildi. Bu görüntülerin renk paleti, ışık yoğunluğu, hareket hızı ve türüne göre artan, düşen, yanal, diyagonal veya uzunlamasına ayarlanması gerekti. Aydınlatma tasarımcıları, bina cephesine entegre edilen ve 2000’i geçmeyen lambalar ile düşük çözünürlüklü bir medya cephesi yarattılar. İstenilen etkiyi yaratması için efektlerin sahnesel ve yüksek kontrastlı olması gerekiyordu.

Hafif bir arka plan rengine sahip ve bazı mavi ışıklı çizgilerden oluşan statik cephe, sıkıntıyı ifade eden sakin bir anı yansıtıyor. Sonra bir anda ışık yoğunluğu değişiyor, ki bu duygusal bir tepkiyi ifade ediyor. Beklenmedik bir anda parlayan bir meşale şeklinde kırmızı ışık beliriyor. Binanın cephesinde bir kırmızı ve beyaz ışık patlaması oluşuyor. Arama farları gökyüzüne ışık huzmeleri gönderiyor. Sevinç dorukta, goool...

Ulusal stadyumun kumanda çözümü izleyicilerin ses veya gürültülerinden aldığı gerçek zamanlı bilgiye tepki gösterebiliyor. Çözüm bir DMX sistemine ve ek olarak bir etkileşim sistemine dayanıyor. Her iki sistem, bir RS- 485 bağlantısına sahip. Futbol maçı esnasında interaktif sistem, kontrolün tamamını üstleniyor ve verileri DMX kumandasına gönderiyor. Buradan da stadyumun iç ve dış alanındaki lambalara sinyal gönderiyor.

Maçların olmadığı günlerde DMX kumanda sistemi üzerinden, önceden programlanmış olan şovlar gösteriliyor.

Projenin büyüklüğü nedeniyle tasarım ekibi DMX- Milroserver’da karar kıldı. Bu sunucu, UTP ağına bağlı olan ve verileri ışık kumanda sisteminden stadyumdaki her bir LED lambasına aktaran, “Butler(e:cue)” olarak adlandırılıyor. Butler’lar her bir alev içinde, tavanda ve meşaleye monte edilmiş ve her biri iki DMX512- Universe’i kontrol ettiği için birim başına 340 piksele kadar kumanda edebiliyor.

WORKSHOP Zistergienserkloster in Bad Doberan/D seviyesinde bir anda bir düşüş olduğunda sistem bu durumu “hayal kırıklığı” olarak yorumluyor.

Duygu durumlarını yansıtmak için ışık sekansları en ince ayrıntısına kadar planlandı. Tasarımlar renk, hız, açıklık ve boyut olarak farklılık gösteriyor. Bazen bina cephesi neşe ve kutlama için ışıldarken, bazen sıkıntılı, hayal kırıklığı durumuna geçiş yapıyor. Maç izleyicisinin duygu durumu kent alanına görsel olarak taşınıyor.

Lamba, Cinimod Studio’nun geliştirdiği e:cue kumanda sistemi ve interaktif sistem sayesinde, stadyum kent içindekiler ile duygu değişikliklerini paylaşabiliyor. Duygu durumu analiz yazılımı sürekli çalışıyor, hesap yapıyor. Tespit ettiği duygu durumunu, ilgili DMX sinyalini tüm lambalara gönderen e:cue kumanda sistemine iletiyor.

Tüm RGB LED lambaları peşpeşe anahtarlanmış olup dört uçlu uzaktma kablosu AWG19 (2x veri, 2x akım) üzerinden bağlanmıştır. Duvar ışıklıkları PoE üzerinden kumanda başına her biri 12 lambalık gruplar şeklinde bağlanmıştır.

Audio analiz sistemi audio sinyallerini inceleyen performansı yüksek bir ölçüm sistemi. Çeşitli ayarlamalar ile konfigüre edilebiliyor. İşlem süreci başladığında, DMX kumanda birimleri izleyici kitlesinin gürültü seviyesine uygun olarak stadyum cephesinde ışık şovlarını devreye alıyor. Projenin yeterince büyük ve karmaşık olmasının yanı sıra 600 m’lik bir mesafe üzerinde kesintisiz mükemmel seri bağlantı sunulması gerektiği için ekip, sanayi tipi ses sinyal sensörü kullanmayı uygun gördü.

Projeye özgü geliştirilen bir ses seviyesi ölçüm ağı, stadyumun çatısına yerleştirilerek izleyici kitlesinin dinamik ses seviyesi ölçüldü. Buradan elde edilen veriler Cinimod tarafından geliştirilen, stadyumun ana haberleşme odasına kurulan donanım ve yazılımla işlendi. Tanımlanan dört ortam durumu aşağıdaki gibi:

Sıkılma – Kitle oyuna nötr davranış gösteriyor. Buradan maçın çok iyi gitmediğine işaret edildiği anlaşılıyor.

Heyecan – Stadyumdaki gürültü seviyesinin yükselmesi ile tespit ediliyor. İzleyiciler maç sahasındaki olaylara seviniyor ve heyecan oluşturuyor.

Kutlama – Genelde bir gol ile tetikleniyor ve “heyecanlı” bir ortamın artması, takibinde ise sürekli yüksek bir ses seviyesi ile belirleniyor.

Hayal kırıklığı – “Heyecanlı” ortamdaki ses seviyesinin en üst noktasını ani bir düşüş takip ettiğinde, yazılım hayal kırıklığı durumunu algılıyor.

Ana sistemi desteklemek için ayrıca, verileri kumanda birimlerine gönderen ve ışık efektlerini yaratacak her bir lambaya gönderen birçok alt sistem var:

Alt sistem Celoscreen – Adını stadyumun tamamının perforasyon kaplamasından alıyor. 1450 adet difüz RG LED lambası bina cephesinin dış katmanına monte edilmiş. Bir bağlantı ağı ile veri/elektrik her biri sekiz lambadan oluşan gruplara iletiliyor.

Alt sistem kumaş çatı – Tribünlerin üzerine gerilen kumaş, çatıyı oluşturuyor. Bu yapı dış cephenin üzerine çıkıyor. Kumaş çatılar dolaylı olarak 165 RGB LED ile (difüsörsüz) aydınlatılıyor ve bina cephesi yüzeyinin eşit renkte aydınlatılmasını sağlıyor. Bu kısım her bir ışık şovunun bina cephesi ışık efektinin bir parçası. Celoscreen alt sisteminde olduğu gibi lambaların birbirine bağlantısı var. Bunun nedeni, lamba ile dörtlü lamba grupları arasındaki bağlantıyı sağlamak.

Alt sistem duvar ışıklığı - Stadyumun çepeçevre saracak şekilde, Celoscreen ve beton yapı arasına toplam 145 adet duvar ışıklığı yerleştirilmiş. Bunların her biri onikişer lambalı gruplardan oluşuyor. Gruplar ayrı ayrı olarak bir elektrik ve veri kablosu üzerinden Celoscreen’in kontrol ünitesine bağlandı.

Kumanda birimi interaktif sistem ile birlikte sunucu dolabına yerleştirilmiş ve RS-232 arayüz üzerinden iletişim kuruyor. Bu şekilde, interaktif sistemin işlemiş olduğu, stadyumdaki ortam havasının değişikliğini baz alan komutları alıyor. Bu veriler e:script formatında DMX sistemi tarafından kaydediliyor ve doğrudan e:cue programlayıcısına entegre ediliyor. İnteraktif sistemi yükseltmek için yazılım devreye girer girmez, e:script otomatik olarak izleyici ortamını yansıtacak şovları seçiyor. İnteraktif sistem ile haberleşme, bir dokunmatik ekran üzerinden devreye alınabiliyor veya devreden çıkartılabiliyor.

“Oyunsuz sezon” döneminde veya stadyumda başka etkinlikler düzenlendiğinde de önceden programlanan şovlar bu kumanda birimi üzerinden çalıştırılıyor. e:cue DMX bazlı olduğu için Gobo’lar ve arama projektörleri de aynı donanım/yazılım ile kumanda ediliyor.

Bir oyunun başında veya sonunda şovları oynatmak için bu lambalar da önceden programlanıyor. Lambalar iç ve dış aydınlatmanın senkronizasyonunu sağlarken birbiri ile uyum içinde, mükemmel bir performans sergiliyor. Yine ek veya başka ışık efektleri elle kumanda edilebiliyor. Tüm bunların yanında, tasarımcıların temel fikirlerinden biri önceden programlanan ışık şovlarının güvenilir bir şekilde oynatılabilmesi idi. Bunun için iki bilgisayarda paralel olarak çalıştırılabilen aynı yazılım için bir yedekleme sistemi geliştirdiler. Yazılım her iki bilgisayarda birbirinden bağımsız olarak çalışacak şekilde tasarlandı. Bilgisayarlar, stadyumun batı ve doğu tribünlerine monte edilen sensörler veya mikrofonlar ile birbirine bağlandı.

Tipik bir senaryo içinde her iki bilgisayar birbiri ile sürekli iletişim kuruyor, sensörler üzerinden güncel ortam havası veya duruma işaret eden toplanmış bilgileri birbirine aktarıyor.

Bu bilgiler ana bilgisayarda işleniyor ve e:cue kumanda birimine aktarılıyor. Herhangi bir nedenden dolayı bilgisayarlardan birinin devre dışı kalması halinde diğeri kumandayı üstleniyor. Devre dışı kalan bilgisayar kendisini topladığında ve diğer bilgisayar ile tekrar irtibat kurduğunda yazılım ilk konfigürasyonu tekrar oluşturuyor.

Yazılım kendi kendisini kalibre ediyor ve stadyumdaki güncel gürültü seviyesine göre sürekli ayarlama yapıyor. Bu nedenle sistem, aldığı verileri sürekli karşılaştırabiliyor ve yüksek değerleri tanımlıyor. Yazılım her bir yüksek değeri daha önce tanımlanmış olan örnek veya “ortam havası” ile işliyor ve karşılaştırıyor. Uzun süreli yüksek değerler “heyecan” olarak okunuyor. Takibinde gürültü

(PoE = Power over Ethernet).

Mevcut stadyumun genişletilmiş öğelerinden bir parça da metal yapı şekli itibariyle Olimpiyat meşalesini andıran bir kule. Kule 20 duvar ışıklığı ile aydınlatılarak bir alev etkisi yaratıyor. Tüm duvar lambaları onikişerlik lamba grupları şeklinde birbiri ile bağlantılı.

Alt sistem Gobo projektörleri – Tribünlerin üzerindeki bir çalışma köprüsüne monte edilen sekiz adet Gobo projektörü “kutlama” etkisini güçlendiriyor. Bu lambalar birbiri ile bağlantılı ve batı tarafındaki platform üzerine monte edilen kablosuz DMX yönlendiricisi üzerinden veri alıyor.

Alt sistem arama projektörleri – Sekiz adet arama projektörü, stadyum çatısına monte edilmiş ve gökyüzüne doğru yöneltilmiş. Peru için bir gol atıldığında “kutlamanın” bir parçası olarak devreye giriyorlar. Kablolama işlemini en aza indirmek için en yüksek konumda bulunan Gobo projektörüne bağlantısı var.

Peru Cumhurbaşkanı, yenilenen stadyumu kendi görev süresi sona ermeden hizmete vermek istediğinden ekibin projeyi tamamlaması için 100 günü vardı. Bu süre, dünyanın her bir farklı köşesinden gelen planlama ekibi üyeleri arasında ustaca bir koordinasyonu gerektirdi. Birçok konferans görüşmesi yapıldı ve temel olarak paralel çalışıldı. Bu çalışmalara lambaların üretimi ve yerinde kablolama ayrıntılarının planlaması da dahildi.

İnteraktif sistemin ve tasarlanan ışık efektlerinin önceden test edilmesi gerekiyordu çünkü uygulama ve açılış arasındaki zaman çok kısaydı. İlk ses testleri Londra’da tren raylarının yakınında ve diğer zorunlu testler İngiltere Birinci Lig takımı FC Arsenal’in Londra’nın kuzeyinde yer alan Emirates stadyumunda yapıldı. Mikrofonların konumunu belirlemek için ilk toplantılar Lima’da yapıldı. İkinci toplantı Londra’da yapılarak interaktif sistem ile DMX kumanda sistemi arasındaki iletişim kontrol edildi. Tüm diğer toplantılar açılıştan kısa bir süre önce stadyumda yapıldı ve son testler uluslararası ekibin en önemli üyeleri ile birlikte yapıldı.

Uzun zamandır beklenen açılış gününde ekibin bazı üyeleri stadyumun içine ve dışına dağılarak, her şeyin plana göre çalışmasını sağlamak ve maçı izleyenlerin tepkilerini duymak istediler. Sistem mükemmel çalıştı. Tasarımcıların kafasında ve kalbinde heyecan verici bir fikir olarak doğan, gerçek oldu.

Sonradan değerlendirme: Tüm bunların 1897 yılında, bir çift İngiliz ticaret adamının Lima’da futbol oynamak için bir parça araziye iki kemer yerleştirmesi ile başlaması ilginç. Hiç kimse, o fikirden yola çıkarak geliştirilen Estadio Guadalupe’nin ulusal stadyum olacağını ve 2012 yılında tüm dünyada en çok ilgi gören interaktif bir ışık uygulaması olarak kutlanacağını hayal dahi edemezdi.

Projeye katılanlar

Aydınlatma tasarımı ve konsept

Claudia Paz, David Castada, Nick Cheung İnteraktif aydınlatma konsepti:

Cinimod Studio – Dominic Harris İnteraktif aydınlatma konsepti uygulama: Cinimod Studio Proje yönetimi: Arquileds Saha aydınlatması: Luke Hall Programcı: Cinimod Studio – Andrea Cuius; e:cue – Christian Brink; Arquileds – Cesar Castro Uygulama: CAM Uygulanan ürünler:

Traxon Griven e:cue lighting software

„Bir konseptin, fikrin nasıl gerçekleştiğini görmek heyecan verici idi. Benim tutkum lambaların ilk defa devreye alındığı an. İşte o an hayal gücü ve yaratıcılığın herhangi bir sınır tanımadışını anlıyorum.“ Claudia Paz

Dergide s. 38.