Büyük şeyler vaat eden bir ışık kaynağı ve beklenmeyen sonuçları
Metin: Prof. Dr. Heinrich Kramer, FPLDA
Frankfurt’ta gerçekleştirilen Light+Building 2012 fuarında sunulan üretici planlamalarına bakılırsa 2020 yılına kadar tüm ışık ürünleri yüzde 90 oranında LED ışık kaynağı ile donatılmış olacak.
Avrupa Birliği’nin bu niyeti LSL (Lighting System Legislation/ Aydınlatma Sistemleri Yasası) ve LSDEL (Lighting System Design Energy Label / Aydınlatma Sistem Tasarım Enerji Etiketi) ile desteklenecek.
Yasalar 2018 yılına kadar tüm akkor flamanlı lambaların ve halojen lambaların (düşük voltajlı halojen ve yansıma lambalarının da) piyasadan kalkmasını ve LED tekniğine dayanan yeni ürünlerle değiştirilmesini öngörüyor.
Aydınlatma tasarımcılarının müşterileri ile edindikleri deneyimlere göre bu eylem için büyük bir şüphe duyulması gerekiyor.
1. Işık kaynağı LED konusunda eksik standartlar Geleneksel lambalar gibi benzer lümen seviyesinde LED ışık kaynağı oluşturabilmek için birçok LED’i bir platin veya çip üzerine dizmek gerekir. Yerleşim geometrisinin yanı sıra bunların elektriksel ve ışık tekniği özellikleri belirlenmeli ve aynı zamanda bu özelliklerin en az on yıl süreyle sağlanacağı yükümlülüğü getirilmeli.
Bugüne kadar çoğu üretici sadece üç ile beş yıl arasında üretim garantisi veriyordu. Şimdi eşzamanlı olarak 50.000 saatlik bir kullanım süresi vaat ediyorlar. Bu da, günde on iki saatlik çalışma süresiyle on yıldan fazla bir kullanım süresi anlamına geliyor.
Sonuçta kendi yedek lamba depoları olan büyük müşterilerin, tesislerinde LED ışık çözümlerini kullanmayacakları ortaya çıkıyor.
Bu nedenle bazı aydınlatma planlamacısı meslektaşlarımız, yedeklilik konusu yeterli düzeyde açıklığa kavuşmadıkça LED çözümlerini planlamamaya karar verdiler.
Konu ciddi bir piyasaya çıkış engeli olarak duruyor. Çünkü inovatif ışık çözümleri çoğunlukla sadece lider aydınlatma tasarımcıları tarafından geliştiriliyor. Bunun dışında her lamba firması kendi çiplerini geliştiriyor (röle veya motorlarını da).
Bu durumda yedek lambalar, bugüne kadar olduğu gibi iki ile dört lamba üreticisinden değil, sadece lambanın kendi üreticisinden alınabilecek hale geliyor. Tabi ki bu durum da ticaret ve büyük müşteri için çeşitli zorluklar doğuruyor.
Sonuç itibariyle LED ışık kaynaklarının standartlaştırılması söz konusu olduğunda, bunların temininin, en azından gelecek on yıl için garanti edilmesi gibi zorunlu bir durum ortaya çıkıyor.
Zhaga tamamen priz bağlantısına standart oluşturma ve böylece bileşenlerin kombinasyonu derdinde: örneğin, lambalarda tekdüze bir taban kullanma gibi. Konsorsiyum, LED modülleri ile LED balast cihazlarının mekanik, fotometrik, termik ve elektriksel uygunluğuna ilişkin şartları geliştirdi.
Şartlar ile farklı üreticilerin LED ışık kaynaklarının değiştirilebilmesinin yanı sıra, tasarım ve yaratıcılık özgürlüğünü kısıtlamadan yepyeni LED lambaların geliştirilmesinde risklerin ve maliyetlerin de düşürülmesi isteniyor.
Zhaga, bugüne kadar hiç yapılmamış, sektör içinde yaygın küresel bir işbirliği. Bileşenler için kalite garantisi yok. Başka bir deyişle: bir LED, planlamacının ümit ettiği şekilde herhangi bir şey vermezse ve eğer bu Zhaga konsorsiyumunun bir üyesi ise, bu kesinlikle prizin kalitesinden dolayı değildir!
En azından bu garantisi var.
Kesin olan bir başka konu ise, ışık üreticileri pazarının sürekli büyüyor olması. Kontrolü gün geçtikçe zorlaşıyor. Planlama ofislerindeki ürün kataloglarının arşivi metre metre yükseliyor.
Sadece Kore’de LED ürünlerinin sunucuları son on yıl içinde 2’den
1.000’e çıktı. Çin’in Shenzhen bölgesindeki gelişmeler ise çok daha olağanüstü. Burada 10.000 ışık çözüm üreticisi bulunuyor. Batı’da da bir hayli üretici var.
Sektör kendisini daha birçok yeni lamba ve ışık kaynağı üreticisine hazırlamak zorunda kalacak. Tabii ki bazı geleneksel üreticiler de pazardan kaybolacak.
Sonuca baktığımızda Light+Building 2014 fuarının yer kalmaksızın gerçekleşeceğini söyleyebiliriz.
Ayrıca, yedek lambaların fiyatı da kaldırılabilir ölçüde olmalı ki müşteri, tek bir yanmış LED yüzünden “yüzlerce” yenisini satın almak zorunda kalmasın.
Neyse ki artık standartlaşma konusunda yoğunlaşan Zhaga girişimi var. Ama ne yazık ki bu girişime dahil olan firmalar aralarında anlaşamıyor, bu nedenle gelecekte herhangi bir standardın oluşması da beklenmiyor.
En güncel durum ve bilgilere göre, ışık sektörü henüz lamba fikrini ortadan kaldırmamış olan kullanıcı jenerasyonları olduğunu ve bunların herhangi bir LED bozulduğunda lambanın tamamını atmak istemeyeceğini ortaya koyuyor. Bu niyet bana göre piyasaya girişin önünde duran en büyük engel.
2. Akkor lamba ile halojen lambaların LED’lerle değiştirilmesi armut yerine elmanın yenmesi gibi.
Akkor lamba ve halojen lambanın karşısında LED çözümü farklı bir tayf (renk kalitesi) ve başka bir geometriye sahip.
Işık ve tasarım kalitesine değer veriliyor ise akkor ve halojen tüm lambaların 2016 yılına kadar yenileri ile değiştiriliyor olması gerekecek.
Gösterim alanı için burada bir problem oluşmayacak çünkü yatırım döngüleri daha kısa. Müze, sergi ve klasik yapı projelerinde ise ışık ve tasarım talepleri öyle yüksek ki, bir değişiklik ciddi sonuçlar doğurabilir; özellikle reflektör lambalarının (PAR) yaygın olarak kullanıldığını göz önünde bulundurursak...
Aydınlatma yenilemesi bütçeleri son derece sınırlı ve bu durum, özellikle planlamacılar için zorlu. Müşteriler büyük bir olasılıkla yedeğini (en geç 2018’den itibaren) bulamayacakları için eski lambaları planlamak mümkün olmayacak.
Fakat yenilerinin de özellikleri bilinmiyor. Bu lambaların kullanılması gereken projeler artık yapılmıyor. Tüm bunların ışık sektörünün düşündüğü şekilde gelişmeler olup olmadığı şüpheli.
Belirtilen zaman planı, planlamacı ve uygulamacıları kesinlikle güvensizleştirdi ve bu durum LED tekniğinin yaygınlaşmasına yönelik ciddi bir engel oluşturacak.
LED tartışmasız geleceğin ışık kaynağı. Ancak temelden ‘farklı’ bir düşünme şekli gerektiriyor. Miktar değil, ışık çözümünün kalitesi yoğun olarak ön planda olmalı. Normlarda tanımlanan ürün özelliklerine göre, sadece çok düşürülmüş kalitede ışık çözümleri tercih ediliyor.
Örneğin tasarım kalitesi pratik olarak hiç talep edilmiyor ve hatta ışık ile sağlık arasındaki ilişkiye ipuçları veren yeni araştırma sonuçları da dikkate alınmıyor.
LSL ve LSDEL’de temel olarak ışığın kalitesi yerine miktarı ön planda tutuluyor. Özellikle LED’ler tasarım kalitesi, sağlık ve enerji verimliliği için en iyi ön koşulları sunuyor.
Bu şansı kaçırmamalıyız. Tasarım, sağlık ve enerji verimliliği ışığın geleceği için çekici bir üçlü.
Dergide s. 22.