Türkiye'de laboratuvar yatırımları

Metin: Emre Güneş

Bir aydınlatma armatürünün en temel işlevi belli bir seviyede ışık sağlamak. Belli bir seviyeden kasıt ise üreticinin (normal şartlarda) ölçüm yaptırarak sunduğu verilere göre belirlenmiş bir ışık eğrisi oluşturması. Bu ışık eğrisi bize armatürden çıkan ışığın hangi yönlerde ve hangi şiddette ışık yaydığını gösteriyor olmalı. Bu ölçümü yapmak için ise bir fotometri laboratuvarına ve gerekli teknik bilgiye sahip olmanız gerekiyor. Buraya kadar ne kadar normal bir süreçten bahsediyoruz değil mi? Maalesef değil. 3 sene öncesine kadar Türkiye’de kurulu laboratuvar sayısı 1 idi. Ve bu laboratuvarla çalışan üretici sayısı da maalesef çok değildi. Yurt dışında laboratuvarlarla çalışanlar da olduğunu biliyoruz ancak bu bilgiler şu gerçeği değiştirmiyor. Türkiye’de üretilen armatürlerin yüksek bir oranı hiç bir zaman bir ölçüme girmedi ve benzer armatürlerden alınan (bazen kopyalanan armatürlerden) verilere göre son kullanıcıya teslim edildi. Ve maalesef bu durum hala da devam ediyor.

Laboratuvarların açıldığı haberleri geldikçe ilk tepkim tabii ki çok pozitif olduğu yönündeydi. Hala da öyle ancak özellikle üretici tarafında yapılan yatırımların yapısı ile ilgili soru işaretlerim vardı. Bağımsız laboratuvarlardan bahsetmiyorum ancak bu kadar üreticinin ayrı ayrı aynı yatırım yapmak yerine ortak bir yapı altında çözüm yaratmaları daha mantıklı geliyordu. Özellikle AGİD çatısı altında böyle bir birleşmenin olmamasına anlam veremediğim kadar, genelde Türkiye’nin, özelde sektörümüzün bir araya gelememe problemine bağlamıştım. Şimdi ziyaretlerin sonrasında biraz daha farklı bir noktadayım ancak sonuca gelmeden öncelikle ziyaret ettiğim laboratuvarların biraz durumlarını görelim, sonrasında bu sürecin ne gibi sonuçları olacağı ile ilgili düşüncelerimi paylaşacağım.

Öncelikle laboratuvarlar alfabetik olarak sıralandı. Bu makalede amaç hiç bir şekilde, kim kimden daha iyi gibi bir sıralama yapmak değil, var olan durumu ortaya koymak. Varlığından haberdar olup ziyaret edemediğim tek laboratuvar Köhler firmasına ait. Maalesef yetkililer ile defalarca konuşmama ve durumu aktarmama rağmen yoğun oldukları gerekçesi ile görüşmeyi gerçekleştiremedik. Bu anlamda makale kendileri ile ilgili bilgiler olmadan yazıldı. Tabii bu durum dışında bilgim dahilinde olmayan bir laboratuvar da olabilir.

Bazı kavramları da detaya geçmeden açıklamakta fayda var.

- Makalede Fotometri ve Radyometri laboratuvarları incelendi. Yani aydınlatma armatürü ve lambaların ışıksal dağılımı ve optik geriverimi gibi ölçümlerin yapıldığı laboratuvar tipi. Bu tip laboratuvarlarda iki temel ölçüm aleti bulunuyor. Lambaların, yani ışık kaynağının ölçümlerinin yapıldığı “Ulbricht Küresi”. Ve lamba dahil olarak aydınlatma armatürüne ait ışık dağılımının çıkarıldığı “gonyofotometre”.

Gonyofotometre’ler ile ilgili çeşitli marka ve tipler mevcut. Karşılaştığım 4 marka oldu. Alman markası LMT, Çin markaları Sensing, Everfine ve Amerikan markası Radiant Imaging. 2 tip gonyofotometre ile karşılaştım. Armatürün sabit olup ölçüm yapan sensörün armatürün etrafında döndüğü gonyofotometre tipi Type-C ve armatürün de kendi etrafında dikey olarak döndürülerek ölçümün yapıldığı Type-B. Armatürün kendi etrafındaki hareketinden dolayı çok hafif de olsa ölçümün etkilenme ihtimalinden bahsediliyor. Ancak tolerans payı içerisinde kaldığı için hiç bir şekilde sonuçları etkilemiyor.

- EN-13032-1 / -2 standardı: C.I.E (Uluslararası Aydınlatma Komisyonu) tarafından yayınlanan ve lamba ve armatürlerin ölçüm yöntemlerini açıklayan bir standart.

- Akredite laboratuvar: Akreditasyon hizmeti Türkiye’de Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK) tarafından veriliyor. Kendi web sitelerindeki ifade ile “Akreditasyon uygunluk değerlendirme kuruluşlarınca gerçekleştirilen çalışmaların ve dolayısıyla bu çalışmalar sonucunda düzenledikleri uygunluk teyit belgelerinin (deney ve muayene raporları, kalibrasyon sertifikaları, yönetim sistemi belgeleri, ürün belgeleri, personel belgeleri vb) güvenilirliğini ve geçerliliğini desteklemek amacıyla oluşturulmuş bir kalite altyapısıdır.” Bizim örneğimizde ise laboratuvarın ölçüm koşullarının uygunluğunun bağımsız bir kuruluş tarafından kontrol edilmesi ve kalitenin dönem dönem sürpriz ziyaret vb yöntemler ile kontrol altında tutulması şeklinde tanımlanabilir.

- Lamba kütüphanesi: Lambalar ile ilgili ölçümler ancak stabil hale geldikten, yani belli bir süre anlamında tüm armatür tiplerine uygun ölçüm yapabiliyor.

Yıllardır esasında çok akut bir problem olan Türkiye’de laboratuvar yatırımı eksikliği son 2 senede yapılan yatırımlarla belirgin bir iyileşme gösterdi. Kısa sürelerde gelen yatırım haberleri o kadar ümit verici bir noktaya geldi ki konuyu araştırmak ve laboratuvarları tek tek gezerek güncel durumu ortaya koymak bir zorunluluk haline geldi.

Aydınlatma laboratuvarı yatırımları ve güncel durum çalıştırıldıktan sonra doğru sonuç veriyor. Bu anlamda tüm lamba tiplerinin stabil hale geldikten sonra ölçümlerinin yapılması ve her birine verilen bir numara ile bu bilgilerin saklandığı bir kütüphane sahibi olmak mümkün. İşte hemen hemen her türlü lamba tipinin olduğu bu kütüphaneye lamba kütüphanesi deniyor. Bu kütüphaneye sahip olmamanın tek dezavantajı ise lambayı tekrar tekrar ölçme zorunluluğundan geliyor.

Arlight (www.arlight.net)

2010 yılında kurulumu tamamlandı. Henüz akredite değil ancak bu sene içerisinde akreditasyon çalışmalarının tamamlanması planlanıyor. Dışarıya hizmet verilecek hatta bu anlamda bir ücret listesi oluşmuş ve yayınlanmış durumda. Fotometri laboratuvarı dışında armatürün elektriksel ve fiziksel koşullarının kontrolü için de altyapı yatırımı yapılmış. Armatürlerin IP değerlerini ölçmek için gerekli toz, su testleri haricinde ısı ve mukavemete karşı ya da çeşitli şartnamelerde aranan yangın veya farklı elektriksel akımlarda armatürün davranışını çıkaran ölçümler de yapılabiliyor. Lamba kütüphanesi var. Fotometri laboratuvarında 2 metre ve 30 cm olmak üzere iki küre ve iki gonyofotometre’ye sahip (biri Type-C). Bir küre ve bir gonyofotometre özellikle LED ışık kaynaklarının ölçümü için planlanmış. Hem boyut hem de güç (watt)

Cemdağ (www.cemdag.com) Laboratuvar anlamında ilk yatırımı yapan ve akredite olan Türk üretici. 1 yıllık bir çalışma sonucunda 2011 yılında akreditasyon belgesini almış. Dışarıya hizmet vermeyi şu aşamada düşünmüyor. Tamamen kendi ürünlerinin çalışmalarına odaklanmış durumda. Fotometri laboratuvarı dışında armatürle ilgili tüm elektriksel ve fiziksel testler de gerçekleştirilebiliyor. Fotometri laboratuvarında 2 metre bir küre ve Type-B bir gonyofotometre sahibi.

Ayrıca çeşitli eğitimler düzenlediği bir seminer salonuna sahip. Akredite bir laboratuvar olduğu için gezi amaçlı bile olsa yetki sahibi olmayan kimsenin girmesi mümkün değil. Girilmişse bile sorumluluklarınızı belirleyen bir kağıda imza atmak zorunda kalıyorsunuz. Tüm armatür tiplerine uygun ölçüm yapılabiliyor.

İSBAK (www.isbak.com.tr)

Temelde trafik sinyalizasyonu için gerekli bir laboratuvar yatırımı yapılmış. Trafik lambalarında LED teknolojisine geçiş ile beraber doğan bir ihtiyacın sonucu. LED ölçümü için bir adet 30 cm küre ve bir gonyofotometre sahibi. Ayrıca 3 ve 5 mm oval LED’lerin görüş açılarını, ışık şiddetlerini, dalga boylarını ölçen sisteme de sahipler. Gonyofotometre daha çok sinyalizasyona uygun bir yapıda.Trafik Sinyal lambalarının ve küçük çaplı LED modüllerin optik ölçümlerini de yapmak mümkün. Ayrıca 40000lux’luk Güneş simülatörü ile fantom (istenmeyen ışık) testleri de yapılıyor. Dışarıya hizmet veriyor. Çevre aydınlatmasına yönelik sokak armatürleri ile ilgili yürütülen çalışmalar sonucu kendi markası ile armatür üretimine ve ihracatına başlamış.

İTÜ Enerji Enstitüsü (www.itu.edu.tr) CREE markası ve Vestel Dijital A.Ş. sponsorluğunda 2012 yılında kuruldu. Henüz ölçüm aşamasına geçilmemiş. Son ayarlar ve eğitimler sonrasında yakın bir süreçte ölçümler başlayacak. Öncelikli LED ışık kaynakları düşünülerek planlanmış, ancak tüm ışık kaynakları ve armatür tiplerinin ölçüm olanakları mevcut. Laboratuvarda 2 adet küre var. Biri 1 metre ve özellikle LED ışık kaynakları için, diğeri ise 2 metre boyutunda. Bir adet de Type-B gonyofotometre sahibi. Türkiye aydınlatma sektörünü doğru yönlendirme misyonu ile araştırma çalışmalarında bulunmak ve dışarıya hizmet vermek üzere kuruldu.

Moonlight (www.moonlight.com.tr) 2011 yılında kurulumu tamamlandı. 2012 yılında ise akreditasyon çalışmaları sonuçlandı. Dışarıya hizmet vermeyecek. Kendi ürünleri için tüm planlamalar yapılmış.

Diğer üreticiler gibi aynı zamanda armatürün elektriksel ve fiziksel ölçüm ve kontrolleri de yapılabiliyor. Laboratuvar kompleksi içerisinde bir de seminer salonu bulunuyor. 30 cm ve 2 metre olmak üzere 2 küre ve bir adet Type-C gonyofotometre sahibi. Tüm armatür tiplerine uygun ölçüm yapılabiliyor.

Vestel (www.vestelled.com.tr) Laboratuvar yatırımı, bu sene başında CREE ile yapılan teknoloji iş birliği anlaşmasına bağli olarak ortaya çıkmış. Elektronik sektöründe gelen tecrübesi ile bir çok test ünitesine sahip.

Armatür ile ilgili elektriksel ve fiziksel testler için planlamalar yapılmış ancak henüz hayata geçmemiş. Ziyaret gerçekleştirildiğinde bir adet 2 metrelik küre sahibiydi. Type-B bir gonyofotometre satın alması gerçekleşmiş ancak henüz kurulum yapılmamış. Yatırım tamamlandığında tüm armatür tiplerini ölçebilecek bir yapıya kavuşacak.

YFU (www.yfu.com)

En eski bağımsız laboratuvar.

1992 yılında kuruldu. Diğer laboratuvarlardan farklı olarak gonyofotometre’leri ve tüm çalışan programlar kendi üretimleri. 2 versiyon gonyofotometreleri var. İlki daha eski ve küçük olmak ile beraber yeni gonyofotometre daha geniş bir skalada ölçüme izin veriyor. Bir adet bir metrelik küre sahibi. Tamamen dışarıya hizmet veriyor. Web sitelerinde fiyat listesilerine ulaşmak mümkün. İlginç de bir istatistik var: 2000 yılından bu yana 53 ayrı firmaya ait toplam 492 armatür üzerinden 682 ölçme gerçekleştirilmiş.

Peki iki senedir ne oldu da bir anda 1 adet olan laboratuvar sayısı 9’a ulaştı? Yatırımı tetikleyen neydi ve bu yatırımlar ne kadar doğru yapıldı? Bu soruya cevap vermek için öncelikle aydınlatma sektörünün gelişimine bakmak gerekiyor.

Konjonktüre bağlı olarak hızı değişse de, aydınlatma sektörü seksenlerden beri sürekli bir gelişim içerisinde. Özellikle 2000’li yıllardan beri ise gözle görülür bir biçimde üreticilerimizin markalaşma, ihracat ve kalite anlamında attıkları adımları görmek mümkün. Bir çok ünlü markanın fason üretimlerini gerçekleştirmekten AR-GE ağırlıklı üretime doğru geçiş de aynı sürecin bir sonucu. AR-GE ağırlıklı üretim ise ancak ve ancak hem altyapı yatırımları

Arlight 2010 Hayır 2012 yılında tamamlamayı planlıyor. Var Evet 2 30 cm ve 2 m² Sensing Type-C Cemdağ 2009 Evet / 2011 Var Hayır 1 2 m 1 * Açıklanması istenmiyor.

Type-B İSBAK 2009 Hayır 2012 yılında tamamlamayı planlıyor. Yok Evet 1 30 cm 1 Everfine Type-B İTÜ Enerji Enstitüsü 2012 Hayır 2012 yılında tamamlamayı planlıyor. Yok Evet 2 1 m ve 2 m 1 Radiant İmaging Type-B Moonlight 2011 Evet / 2012 Var Hayır 2 30 cm ve 2 m 1 LMT Type-C Vestel 2012 Hayır 2012 yılında tamamlamayı planlıyor. Yok Hayır 1 2 m 1 LMT Type-B YFU 1992 Hayır Planlama yok.

Yok Evet 1 1 m² Kendi üretimi Type-B hem de tasarıma verilen önem ile mümkün. Son yıllarda artan oranda Türk üreticilerinin aydınlatma ürün tasarımcıları ile ortaklaşa yapılan çalışmaları göze çarpmakta. Ancak bu başka bir yazı konusu. Altyapı yatırımları anlamında ise önemli bir nokta ürettiğiniz ürünlerin kalite anlamında test edilmesi ve sonuçlarına göre AR-GE faaliyetlerinin şekillenmesi var.

Bu noktada tetikleyici unsur öncelikle işveren/müşteri olmalı. Yani ürün talep eden bilinçli müşterinin ya sizden laboratuvar sonuçlarını talep etmesi ya da kendi imkanları ile ölçüm yaparak buna uygun kabul veya red işlemi gerçekleştirmesi. Özellikle ihracat noktalarında bu talebin yavaş yavaş geldiğini biliyoruz. Belki de YFU’nun istatistiği bu anlamda bu talebin sonucu. Yurtiçi talep de ise bu anlamda bir bilinç görmek neredeyse imkansız. Ne özel ne de kamum tarafında böyle bir talep söz konusu değil. Ta ki 2006 yılında yayınlanan TEDAŞ şartnamesine kadar. Bir milat olarak gerçekleştiğini düşündüğüm bu şartname sayesinde bugün gördüğümüz yatırım fikirlerinin tohumlarının atıldığını söylemek mümkün. Geldiğimiz noktada bu iç talebin artarak devam edeceği de aşikar. Yatırımları tamamlamış türk üreticilerimiz artan oranda bu konuda pazarlama faaliyeti yapıyorlar, yapacaklardır da. Artık satış kadrolarının bu argümanı her fırsatta kullandığını ve kullanacağını biliyorum. Bu da kendiliğinden işveren/müşteri kanadında bir bilinçlenmeye sebep olacak. Açıkçası çok da iyi olacak. Hatta çok uzağa bakmadan diğer üreticilerimizin de ya varolan bağımsız laboratuvarlar ile çalışmaya başlayacağını ya da kendi yatırımlarını yapacaklarını söylemek mümkün. Özellikle fiyat/performans ilişkisi anlamında daha uygun küre ve gonyofotometrelerin pazara girdiğini duyduğumuz bu dönemde bir çok üreticinin de teklif/satın alma aşamalarında olduğunu duydum. Şakayla karışık da olsa Osman Sirel bey’e iyi bir yatırımcı ile ortaklaşa kurulacak bir yapıda kendi tasarımı gonyofotometrelerin çok talep göreceğini de ilettim. Kendisi kibarca bu konuyla ilgilenmediğini iletti.

Gelelim, ilk çıktığım noktadan nereye ulaştığım konusuna. Bugün ortak bir yatırımın tek başına yeterli olmayacağı kanısındayım. Daha hybrid bir yapının mümkün olduğunu düşünüyorum. Yani her üretici bazı kritik testleri kendi içerisinde gerçekleştirip AR- GE sürecini ilerleterek nihai ürüne ulaştığı noktada bunu bağımsız bir laboratuvarda test ettirmeli. Çünkü bu sürece dahil olması gereken testlerin başka lokasyonlarda yapılması, lojistik ve zamanlama planlaması anlamında sıkıntı yaratacaktır. Her ürün revizyonu sonrası tekrar tekrar ölçüm sonucu beklenmesi özellikle sık sık yeni ürün çıkaran firmalar için çok zor. Daha uzun vadeli vizyon ise şu olabilir, bir ürünün ortaya çıkmasında kritik rol oynayan 3 aşama var. Tasarım, tasarımının bilgisayar programına aktarılması, program çıktısının üretim tekniği ile gerçeğe dönüşmesi ve çıkan ürünün hedeflenene uygunluğunun test edilmesi. Programlama ve üretim tekniği mükemmelleştikçe, testin önemi de azalacaktır.

Bir üreticinin başka bir üretici laboratuvarında ölçüm yaptırması konusu ise özellikle know-how paylaşımı anlamında sıkıntı yaratacaktır. Ancak farklı uzmanlık dallarına sahip üreticilerin bu tip iş birliklerine gideceğini düşünüyorum. Bu anlamda bu hizmeti diğer üreticilere sunan Arlight firmasının ne kadar başarılı olacağını da hep beraber göreceğiz.

Diğer her konuda olduğu gibi günümüz şartlarında rekabet çok hızlı bir şekilde ortaya çıkıyor.

Bugün laboratuvar ihtiyacı daha netleştiğinden adetleri artan bu laboratuvarlar arasında da bir rekabet oluşacağını, hatta yeni bağımsız laboratuvar yatırımları geleceğini görmek lazım. Rekabetin, ölçüm tekniklerinden, kullanılan markalara kadar ilerleyeceğini de görebiliriz.

Ne olursa olsun, gidişatın pozitif olacağını söylemek lazım. Global yapı içerisinde Türkiye’nin de konumunu netleştiriyor, aydınlatma üretim merkezi hedefi çokça dillere pelesenk olsa da bugün bu hayale daha yaklaştığımızı söylemeliyim. Bu yatırımlar ile de adımlar hızlanacaktır. Türkiye’de kaliteye, tasarıma inanan kişi ve kurum sayısı ne kadar artar ise bizi o kadar güzel günler bekliyor. Emeği geçen herkesin ellerine sağlık.

Dergide s. 68.