Işığa olan tutku

Metin: 'Ideas en luz', Victor Palacio

Fotoğraf: 'Ideas en luz', Victor Palacio

Ne zaman bir veya birden fazla aydınlatma tasarımcısı bir araya gelse, tek bir derin duyguyu; tutkuyu birbirileriyle paylaşırlar. Tutku; mimar, mühendis, tasarımcı, sanatçı, teknisyen, tiyatro uzmanı, kent planlamacısı, konsept sanatçısı... aydınlatma konusunu işleyen birçok kişiyi birbirine bağlayan bir bağdır. Şu sıralar aydınlatma, sanat ve bilimin bir karışımı olarak tarif ediliyor. İyi bir aydınlatma tasarımcısı, teknik temeli bir metoda dayanan yaratıcı bir çözüm geliştirir. Bunun yanı sıra aydınlatma, biz insanlara olumlu katkılar sağlar. İyi ve kaliteli bir aydınlatma, enerji tüketimini ve bunun çevre üzerindeki yükünü azaltabilir. Yine de aydınlatma tasarımının tanımı için, tüm meslektaşların hemfikir olduğu ve aydınlatma tasarımcıları ile birlikte çalışan herkes tarafından anlaşılan bir tanımın formüle edilmesi gerekir.

Bugüne kadar yapılan tanımlar genel olarak tasarımcının tasarım sürecine, performansına, kapasitesine ve çalışmasının sonucuna yönelik olarak yapıldı. Profesyonel dernekler zaten bu meslek alanının tanımı üzerindeki çalışmalarını sürdürüyorlar. PLDA kısa bir süre önce, PLDC’nin ilk Londra 2007 etkinliği kapsamında tanıtmış olduğu “Mimaride Profesyonel Aydınlatma Tasarımcılarının Resmi Tanınma Deklarasyonu”nu tekrar gözden geçirdi. IALD, kendi alanı çerçevesinde, aydınlatma tasarımcıları için bir sertifikasyon programının geliştirilmesine yönelik profesyonel bir yapılabilirlik araştırması yürüttü.

IALD araştırması yoğunlukla ışık kalitesinin analizi ve mesleğin temel değerlerinin belirlenmesini işliyor. Başka grup ve yerel dernekler aydınlatma tasarımcılarının kalite özellikleri ve çalışma alanlarının tanımları konusunda endişeliler. Bir gerçek var ki, o da IES el kitabının en son onuncu baskısının yeniden gözden geçirilmiş olması. İçinde aydınlatma tasarımı üç bölümden birini oluşturuyor. Kullanıcılara taze ve güncel fikirler sunuyor. Bugüne kadar aydınlatma tasarımcısı mesleği “resmi” olarak tanınmış değil. Bu mesleğin tanımı ve tanınması herhalde biraz daha sürecek. Önce, bir aydınlatma tasarımcısından hangi işlerin/ görevlerin yapılması gerektiği ve kimin kendisini aydınlatma tasarımcısı olarak tanıtma hakkına sahip olduğu konusunda tek seslilik oluşmalı. Buna karşılık bir itiraz da var: Biz hepimiz aydınlatma tasarımcısının ne olduğunu biliyoruz! Bu nedenle de ne yaptığını ve kapasitesinin ne olduğunu biliyoruz. Nedense herhangi bir nedenden dolayı gözlerimizle gördüklerimizi aynı zamanda anlayamıyoruz. Bundan dolayı mı karanlığa daha fazla ışık getirmemiz gerekiyor?

Tüm bunları biraz daha açabilmek için sadece yetenekler, iş süreçleri, akademik eğitim ve yapılan işin çerçevesini sadece göstermek yerine konunun diğer bileşenlerini de izlemek önemli. İnsanlar için ışığı çalışmalarının merkezinde görmelerini, ışığın her yönünü keşfetmelerini ve bundan para kazanmalarını sağlayacak başka itici güçler de var. Neden sanatçı ve teknisyen gibi farklı disiplin veya meslek gruplarından aydınlatma tasarımı mesleğine geçiş yapanlar var? Neden bu kişiler kendi mesleklerini bırakıp neredeyse her zaman, hayatlarının sonlarına kadar aydınlatma tasarımcısı kalmayı tercih ediyorlar? Neden bu meslek, resmi olarak henüz tanınmamışken, yapı sektöründe giderek önem kazanıyor? Çünkü ışık duygularla çalışıyor. Asıl nedeni bu. İnsan olarak duygularımıza dokunan bir şeyin parçası olmak birçok açıdan etkileyici.

En tanınmış aydınlatma planlama ofislerinden biri olan Fisher Marantz Stone web sitesinde şöyle yazıyor: “Biz aydınlatma tasarımcılarıyız. Biz, ışığın mekâna problemsiz bir şekilde entegre olmasını sağlamak için mimari konseptleri ve yaratıcı içeriği inceliyor ve anlıyoruz. Biz sihir yapıyoruz. Işığı kullanarak mimarın niyetini öne çıkartıyor ve böylece tasarıma olan anlayışı artırıyoruz...” Şimdi söyleyin bakalım, bunu kim yapmak istemez?

Jonathan Speirs ve Mark Major yazdıkları “Made of Light” isimli kitaplarında şöyle diyorlar:

“Yaşamımızda ne yapıyorsak yapalım, ışık her zaman bir rol oynar. Işık bir iletişim aracıdır. Işık enerjidir. Işık sihirdir. Işık hayattır. Dünyamız ışıktan oluşuyor.” Dolayısıyla aydınlatma tasarımcılarının çalışmaları sihir, iletişim, enerji ve hayatla yakından ilgili.

Aydınlatma tasarımcısının dünyasındaki bu açıkça anlaşılabilir tutku, ışığın çalışma malzemesi olması, çeşitli uzmanlar ile birlikte çalışma ortamı sunması, yapı sahibinin yüksek beklentileri, görsel amaçlı olarak teknolojilerin kullanılması, mekân ve çevrenin estetik olarak değerlendirilme türü ve şeklini etkileme ile insanların havası, duyguları ve eylemlerini etkileme gibi faktörlere bağlı.

Tüm bu unsurlardan aydınlatma tasarımcısının çalışmasının arkasındaki itici güç nedir? Belli verilere bakmak bu konuya biraz daha açıklık getirecektir.

Işık Bilim adamları tarafından tam olarak anlaşılmadı, sanatçılar tarafından henüz tam olarak kullanılmadı. Işık nihai hammaddedir. En geniş anlamıyla ışık; evrenin ruhunu algılamamızı, anlamamızı ve açıklamamızı sağlar. Bizden milyonlarca ışık yılı uzakta olan yıldızlardan bir şeyler öğrenmek inanılmaz büyüleyicidir. Gözlerimizin yakaladığı neredeyse önemsiz foton miktarı milyarlarca yıldır yollarda ve hala daha gökyüzü objelerinin bileşimi, kütlesi, yaşı ve hızı hakkında bize bilgi veriyor. Bunlar çok yıllar önce varolmuş ve artık varolmayan objeler. Işık sayesinde zamanda seyahat edebiliyoruz! Güneş dünyadan sekiz ışık dakikası mesafesinde. Bu da gözle algıladığımız her şeyin bundan sekiz dakika önce olduğu anlamına geliyor. Yani eğer önemli bir şey olmuş ise bu zaman aralığında bunun bilincinde olamıyoruz. Biz sonradan, zamanın arkasından gelen bir video gibi görüyoruz.

Işığın ruhu aslında tam olarak tespit edilemedi. Bazı fenomenlerde ışığı, çıkış noktasından yayılan enerji dalgası olarak görmek uygun olur. Bazı durumlarda ise ışığı akıcı parçacıklar olarak hayal etmek daha doğru olur. Her iki durumda da, özellikle ışık hızı konusunda evrendeki tek ve kesin referans ölçüsü. Nerede olduğuna veya ne kadar hızlı hareket ettiğine bakılmaksızın ışık insanlar için aynı yerde kalacaktır. Bu nedenle hiçbir zaman ışık hızında seyahat edemeyeceğiz (Star Wars severler için üzgünüm!)

Gran Hotel de la Ciudad de México: Aslında bir alışveriş merkezi olmak üzere inşa edildi. 60’lı yıllarda otele dönüştürüldü ve 2003-2004 tarihinde restore edildi. Yaşam ve Ölümü temsil eden Aztek tanrıçası: Çizgisel ışık ile sahne etkisi.

Deneyimli aydınlatma tasarımcıları mekânları tanımlamak ve duyguları ortaya çıkarmak için tasarımlarında bilinçli olarak ışık ve renk kullanırlar. Gerardo Broisin ve Amaya Flores adlı mimarlar ve “ideas en luz” firmasının aydınlatma tasarımcıları ile geliştirilen Osram Lighting Experience.

Gran Hotel de la Ciudad de México: Aslında bir alışveriş merkezi olmak üzere inşa edildi. 60’lı yıllarda otele dönüştürüldü ve 2003-2004 tarihinde restore edildi.

Işık bilimi hakkında öğrenilen her şey çok önemlidir. Yıldız ışığının dalga boyu yıldızlar hareket ettikçe değişir. Bu farkın nanometre bazında hesaplanması ile astronomlar, yıldızların bizden uzaklaşma hızını hesaplayabilirler. Bir yıldızın ışığının tayf bileşeni, her ne kadar biz ona yakınlaşamayacak olsak da içindeki su, helyum ve diğer elementlerin miktarını gösterir.

Işık, bize evreni ve yapısını anlatma ve gösterme gücüne sahip. İnsani boyutlarda bakıldığında ışık çevremizi değiştirme gücüne, ortam yaratma gücüne, mimariyi gösterme ve dünyayı algılama şeklimizi belirleme gücüne sahip. En yalın halimizle ışık sayesinde çevremizdekileri algılarız. Dolayısıyla ışığın doğru kullanılması bariz bir şekilde önem taşır.

Görme süreci, yansıyan ışık parçacıkları üzerinden bilgi alır almaz başlar. Ne kadar harika değil mi, gözlerimizi açıyoruz ve veri akışı başlıyor! Doğru bir ışık tasarımı ile bu süreci etkiliyor olabilmemiz de harika değil mi? Bilgi edinmenin dışında, algılama sürecinin devamı olarak beynimizde aldığımız resimlerle ilgili bilgi kazanıyoruz. Bu edindiğimiz bilgi, bizi ve ilgimizi çekiyor.

Davranışlarımızı ve yaptığımız işlerin hızını etkiliyor. Görüş alanımızdaki ışık efektlerinin belli birleşiminin etkisi, görme koşullarını hatırlamamızı sağlıyor. Bunun en iyi örneği bir müze gezisi. Birkaç saniye izlediğimiz bir obje doğru aydınlatılmış ise yıllarca hafızamızda kalıyor. Sonuç olarak gözümüze giren ve görsel bilgiyi beynimize ileten ışık da duygular uyandırıyor. Bu tür duygular yaşamımızın her anını özel bir şekilde belirliyor. İnsan duygularını iyi bir aydınlatma tasarımı ile artırmak ayrıcalık değil mi?

Diğer proje ekipleri ile birlikte çalışma Aydınlatma tasarımının etkisi proje ile birlikte başlar ve uygulamada, mimaride rol oynayan, projenin tüm aşamaları ile ilgili olan tüm disiplinlerle bağlantılı olarak sürer. Aydınlatma birçok farklı faktörü tek çatı altında toplaması gereken çözümler sunar: Bunlar mimari tasarım, kullanıcı ihtiyaçları, ambiyans, görme işlevi, enerji tüketimi, üretkenlik, insan üzerindeki etki ve daha birçok fazlası olabilir.

Bir proje ekibi içinde aydınlatma tasarımcısının rolü giderek artıyor. Bu sadece, çok yüksek fiyat kategorisinde yapılan büyük alanlı projeler için değil, günlük mimari için de geçerli. Bugün projelerin tamamında aydınlatmaya ve aydınlatma tasarımcısının kararlarına ne kadar önem verildiğini görmek son derece memnun edici ve takdire değer bir gelişme. Farklı proje ekipleri ile çalışılırken, aydınlatma sıklıkla çalışmanın en eğlenceli ve çekici kısmı olarak değerlendirilir. Aydınlatma tasarımcıları konsept ve tasarım fikirlerini sunarken, diğer uzman planlamacılar, aydınlatma sistemlerinin hedeflerini destekleme konusunda hemen ilham alırlar. Hatta ışık konsepti ikna edici ise, mimarlar kendi tasarımlarında değişiklik bile yaparlar. Yapı mühendisleri aydınlatma tasarımını beğenmiş iseler, kendi sistemlerini aydınlatma tasarımcısının önerdiği lamba düzenine göre ayarlar ve böylece en iyi ışık koşullarını oluştururlar. Bu ışıkta olan tutkuyu göstermek için sadece küçük bir kanıt.

Işıktan beklentiler yüksek Aydınlatma tasarımcısı için ışık zorlayıcı bir faktör ancak kendisini geliştirmek için sürekli bir motivasyon kaynağı. Çok uzun süre değil, birkaç zaman önce tasarımcı projesi için bilinçli olarak planlanan aydınlatmanın avantajları konusunda yapı sahibini ikna etmek için çok zaman ve gayret harcamak zorundaydı. Bugün tasarlanan ışığın projeye belli bir sihir ve enerji katmasını bekleyenler neredeyse bizzat yapı sahiplerinin kendileri. Artık onlar fikir ve isteklerini ifade etmek için her türlü olanağı kullanıyorlar.

Işığı, itibarı artıran araç olarak gören tüccarlardan, dua mekânlarına iyi bir aydınlatma arayan pederler, ışığı kentin kamusal alanlarına çekmek için bir güvenlik faktörü olarak gören kent planlamacılarına kadar herkes bir beklenti içinde. Bir yeri veya mekânı değiştirmek ve insanları kaliteli aydınlatma ile etkilemek için sayısız olanak var. Bu beklentiler sayesinde aydınlatma tasarımcısının önemi artıyor. Her aydınlatma tasarımcısı da üstün sonuçlar elde etmek ve mesleğin kalite seviyesini artırmak için sorumluluk taşıyor.

Görmek için teknoloji kullanımı Meslek olarak aydınlatma tasarımının şu kısacık ömrü süresince (doğum tarihini bilen var mı?) birçok teknolojik değişiklik yaşandı. Bu yüzden, bu makalede yıllardan beri süren lamba ve aydınlatma sistemlerinin değişimi konusunda uzun soluklu bir hikaye anlatılmayacak.

Eğer bu konuda bilgi edinmek isterseniz, David DiLaura’nın “The History of Light and Lighting” (Işığın ve aydınlatmanın tarihçesi) adlı kitabı okuyabilirsiniz. En son teknolojilere odaklanırsak, mesleği özellikle zorlayan, renk değiştiren LED’ler. Örneğin bir gökdelen boyutunda video gösterimi yapma gibi ışık kaynakları ile sunulan olanaklar aydınlatma tasarımında yepyeni gelişmelere kapı açıyor. Yine de, teknolojinin reklam amaçlı geçici bir araç olarak yanlış kullanılma riski ile karşı karşıyayız.

Bu tür çalışmalarda ışıklı reklamlarla kamusal alanlar işgal ediliyor. Bir yılbaşı ağacına benzer şekilde LED ışıkları ve renk değiştiren ışık noktaları ile süslenmiş olan ve önceden programlanmış dizin içinde peş peşe resimler gösteren bina cepheleri, hangi kent çevresi olursa olsun heyecan verici ortamlar oluşturmuyor.

Satış alanları özel ışık tasarımına ihtiyaç duyar. Potansiyel müşteriler ilham almak ister. Bunun için satış mekânları, sunulan ürüne uygun olmalı ve ürünün özellikleri ve kalitesi öne çıkartılmalıdır. Fotoğraflarda Meksika kentinde Palacio de Hierro adlı mağaza görülüyor.

Aydınlatma tasarımcısının görevi ve sorumluluğu, ışığı görsel iletişim için uygulaması ve sanatsal içerikli dinamik uygulamalar yaratmak. Bunun için teknik kapasitelerini en ayrıntılı şekilde kullanmaları gerekir. Bu teknolojileri kullanırken yaratıcılık vazgeçilmez.

Aydınlatmanın etkisi Aydınlatma, öncelikle ışığın insan ölçüsünde uygulanmasıdır ve yapılandırılmış çevreye bağlıdır. Tek bir A19 lambası bir mekânın tam ortasına yerleştirildiğinde bunu yapar. Ancak aydınlatma tasarımı daha fazlasıdır. Işık ile tasarım duygu, beklenti, istek ve arzular ile bağlantılıdır. Aydınlatma bir biçimin sadeliğini öne çıkartır ve bir sahnenin güzelliğini artırır. Mekândaki ambiyansı belirler ve algılarımızı çok yoğun bir şekilde etkiler.

Görme sistemimiz ile algıladığımız bilgiler bedensel tepkilerimizi harekete geçirir. Işığa hassas olan hücreleri hareketlendirir, kimyasal ve elektriksel tepkiler yaratır. Bu tepki, sinirlerden oluşan karmaşık bir ağ içinde dolaşır ve resimleri işlemek için beyin zarına ulaşır. Bunun üzerine resimler bugüne kadar olan deneyimlerimiz, kültürel geçmişimiz ve hafızamızdaki bilgiler ile karşılaştırılır. İzlenimler buna göre yaratılır. Beyindeki resimlerin akışı duygularımızı etkiler ve bunları bir şekilde davranışlarımıza dönüştürür. Ve her şey ışığın doğru uygulanması ile tetiklenir.

Aydınlatma tasarımı bu sürece dahil olan tüm faktörleri bir uyum içinde sunarak insanlara en uygun görme ortamı sunar. Tüm bunlar kalbiniz ve ruhunuz ile tasarım işine başlamanız ve projenin tüm aşamalarına kendinizden bir hayli bir şeyler vermenizle sağlanabilir.

Aydınlatma tasarımcıları bunu neden yapar?

İlginç bir soru, özellikle de yolun engelli olduğu görülüyorsa. Bu engeller arasında yeterli takdir edilmeme, finansman baskısı, zaman baskısı, kesilmiş bütçeler, enerji konularındaki kurallar, etik sorular, yapı sahibinin tükenmek bilmeyen istekleri ve fazlası (ve aydınlatma tasarımcılarının şikayet ettiği diğer konular). Cevap son derece basit ve yerinde: Işık tutkusu.

Sonuç Meksikalı mimar Luis Barragen bir defasında, mimarlık dergilerini okurken projelerin yazılı tarif ediliş şeklinden ve uygulamalarından yana hayal kırıklığı yaşadığını söylemişti. Çoğu zaman tanıtım yazıları çok teknik ve duygusuzcaydı. Ancak onu en çok rahatsız eden, bir konsepti tanıtırken veya bir sonucu açıklarken duyguların eksik olmasıydı. Bu bağlamda, projeleri tanıtmak gerektiğinde diğer mesleklere göre aydınlatma tasarımcısının işi daha keyifli.

Aydınlatması kaliteli olan bir mekân her zaman ilgimizi çeker ve ortaya çıkan duyguları tanıtmak için kullanılan duyguları derinden ve güçlüce etkiler. Örneğin güzel, bağlayıcı, büyüleyici, etkileyici..gibi kelimeler bu duyguların karşılığıdır.

Aydınlatma tasarımı tutkulu insanlara uygun bir meslektir. Bu mesleği daha iyi tanımlamaya çalışırken bunu dikkate almak gerekir.

Dergide s. 72.