Deneysel bir çalışma

Metin: Şensin Aydın Yağmur, Müjgan Şerefhanoğlu Sözen

Ofisler, endüstri alanları, okullar ve okuma salonları gibi, çeşitli görsel eylemlerin masa üzerinde gerçekleştiği mekanlarda görsel konforun sağlanması; iyi görme koşullarının oluşturulması bakımından önemlidir. Çalışma ortamlarında değişik nitelikte masalar kullanılır. Masa yüzeyleri, parlak-donuk yüzeyler olduğu gibi açıklık-koyuluk ve renk kullanımı açısından da farklılık gösterir. Yapılan işe bağlı olarak, bütün bu özelliklerin aydınlatma tekniğine ve dolayısıyla görsel konfor koşullarına uygun olduğu söylenemez. Bu çalışmada, okuma, yazma ve çizme eylemlerinin gerçekleştiği çalışma masaları dikkate alınarak, yüzey özellikleri yansıtma çarpanı bakımından incelenecek; ayrıca kullanıcıların izlenimleri yönünden de değerlendirilecek.

Görsel konforun sağlanmasında aydınlığın niceliği, niteliği ve çevrenin yüzey özellikleri, ışıklılıkları gibi etmenler bulunur. [1,2].

Çalışma ortamlarında kullanılan masaların üstü, parlak-donuk ya da ara durumları olan yüzeyler olduğu gibi, açıklık-koyuluk ve renk kullanımı açısından da ayrımlar gösterir. Yapılan işe, çevre koşullarına bağlı olarak, bütün bu belirtilen yüzey özelliklerinin her koşulda aydınlatma tekniğine ve dolayısıyla görsel konfor koşullarına uygun olduğunu söylemek mümkün değil. Bu nedenle, aydınlatma tasarımı yapılan bir hacimde, yapılan iş ve etkinliklerin göz önünde bulundurulması gerekiyor. Aynı şekilde mimari tasarım oluşumunda, çalışma masalarının niteliklerinin (doku, renk, yansıtma çarpanı özelliklerinin) aydınlatma tekniği bağlamında doğru belirlenmesi ve iç mimari ile de uyumlu olması önemli.

Aydınlığın niceliği Görsel algılamanın temel verisi olan ışığın oluşturduğu aydınlığın düzeyi, yapılan işin niteliğine bağlı olarak değişir. Bu değişimde; yapılan işin ayrıntısı, hız konusu, bakılan alan ile arka plan arasındaki ışıklılık ve renk karşıtlığı; çalışan kişinin yaşı ve çalışma süresi gibi etkenler de rol oynar. Tüm bu etkenler göz önünde tutularak seçilen aydınlık düzeylerinin masa üzerinde oluşturulması gerekiyor. Çizelge 1’de bu değerlere ait örnekler yer alıyor.

Aydınlığın niteliği Görsel algılamanın koşulu olan aydınlığın niceliği yanında; ışığın rengi, doğrultusu, gölgelerin ırasal özelliğini kapsayan aydınlığın niteliği ile ilgili konular, algılamada nicelikten daha fazla önem taşıyan konular. Çünkü, insan gözü değişen aydınlık düzeylerine uyum sağlama, yani niteliği doğru olan az aydınlık düzeylerinde de görme yeteneğine sahip. Nitelik açısından uygun olmayan koşullarda ise bu doğru değil. Örneğin, renksel geriverimi iyi olmayan bir ışık kaynağı altında kötü görünen renkleri göz düzelterek, olması gerektiği gibi göremez.

Masa başında renkle ilgili ya da gölgenin etkisinin önem taşıdığı çalışmalar yapılıyorsa, iyi görme koşullarının elde edilmesinde uygun ortamların yaratılması kaçınılmaz. Ayrıca, masa yüzeylerinde kullanılan doğal ya da yapma gereçlerin veya yüzeylere uygulanan boya ve cila gibi kapatıcıların renkli olması durumunda da, iç mimariyi aydınlatan ışığın renk özellikleri üzerinde durulması gerekiyor. Masalarda yaygın olarak kullanılan doğal ya da yapma maun, ceviz, meşe, ıhlamur, gürgen gibi çeşitli nitelikte ahşap yüzeylerin olması bu duruma iyi bir örnek.

Masa yüzeylerininözellikleri Yüzeyler doku özellikleri açısından parlak, donuk veya ara durumları sergiler. Parlak yüzeyler, ayna gibi düzgün yansıtma yapan yüzeyler olarak bakış doğrultusuna gore değişen görüntüler yansıtır. Donuk yüzeyler ise yayınık yansıtma yapan yüzeyler olarak bakış doğrultusuna gore görüntüleri değiştirmeyen, yani görünürlükleri tam olan yüzeylerdir. Ara durumlarda çeşitli nitelikte yarı yayınık ya da karışık yansıtma yapan ipeğimsi ve cilalı yüzeyler söz konusu olur.

Çeşitli ortamlarda kullanılan masaların yüzeyleri kullanılan gereç, boya, cila ve benzerlerinden ötürü parlak, donuk, ipeğimsi nitelikte ve çeşitli yansıtma çarpanı değerlerinde renksiz ve renkli olabiliyor. Bu çalışmada masa yüzeylerinin donuk ve parlak olması durumlarına yer verildi.

Donuk (mat) yüzeyli masalar Masa üstünün doğal ya da yapma, donuk yüzeyli gereçlerden oluşan masalar (Şekil 2), Şekil 1’de görüldüğü gibi izotrop yayınık yansıtma yapan dolayısıyla görünürlüğü tam olan yüzeylerdir. Bu tür yüzeylerde düzgün yansıma (aynalaşma) olmadığı için yansıyan görüntüler de söz konusu olmaz. İyi görme koşulları yönünden, bakılan alan (yapılan iş) ile çevre alan (masa yüzeyi) arasındaki ışıklılığın dengeli olması önem taşır.

Görme alanı, ışıklılık Masa başında çalışan insanların bakış doğrultusuna bağlı olarak görme alanının içine değişik yüzeyler girer. Örneğin, masa üzerinde yatay duran bir kağıt ya da kitaba bakıldığında, bunu çevreleyen masa yüzeyi ve döşemenin belli bir bölümü algılanır. Eğer, yakın planda düşey yüzeyler (bölme-duvar gibi) varsa onların da özellikle döşemeye yakın olan bölümleri görme alanı içinde yer alır. Kişinin bakış doğrultusu yataya

Ofis, derslik, sanayi vb alanları Aydınlık düzeyi (lm/m)

Dosyalama, kopyalama, sirkülasyon vb 300 Yazma, okuma, makine ile yazma, veri girişi 500 Teknik çizim hacimleri 750 Derslik 300-500 Okuma salonları 500 Sanat Çalışmaları 500 Kesme, kalıp, baskı vb 500 doğru yaklaşırken görme alanı içine giren yüzeyler artar. Hacimlerin büyüklüklerine ve masaların hacim içinde aldıkları yere bağlı olarak, görme alanı içine giren yüzeylerin alanları ve etkileri farklılık gösterir. Düşey ya da belli bir eğimle, masa üzerinde duran bilgisayar ekranına bakarken de yine koşullara göre, masa yüzeyi ile birlikte öteki yüzeylerin görme alanı içine girmesi söz konusu olur.

Görme alanı içine giren tüm yüzeylerin doku, renk, yansıtma çarpanı özellikleri, doğal ve yapma aydınlatma koşulları (pencerelerin yönü, konumu, büyüklükleri, perde-jaluzi vb öğelerin kullanılması, aydınlatma aygıtlarının özellikleri, konumları, sayıları, aydınlatma biçimi, ışık kaynaklarının özellikleri gibi) görsel konfor yönünden önem taşır. Ancak, sınırlandırılmış olan bu çalışmada, bakılan alan ile onu çevreleyen masa yüzeyinin özelliklerine yer verildi.

Yüzeyler arasında büyük ışıklılık ayrımları ya da doğrudan görme alanı içine giren birincil ışık kaynaklarının ışıklılıklarının yüksek olması durumunda ya da bunların parlak yüzeylerde yansıyarak göze gelmesiyle görsel konforu bozan kamaşma olayları gerçekleşir.

Yukarıda söz edildiği gibi görünen büyüklük ışıklılık’tır. Dolayısı ile yapılan iş bağlamında, seçilen ve oluşturulan aydınlık düzeylerine göre, masa yüzeyleri için uygun ışıklılık değerlerini sağlayacak yansıtma çarpanı değerleri belirlenebilir. Uygun koşulların sağlanması açısından, aydınlık düzeyinin değişmediği durumda bakılan alanın yansıtma çarpanının; dolayısıyla ışıklılığının en yüksek, merkez alanın daha az, dış alanın daha da az olmasında yarar vardır.

Gözbebeği, görme açısı içinde kalan yüzeylerin ışıklılıklarının bir ortalamasına göre çapını 2-8 mm arasında ayarlamakta, ağ tabaka üzerine, ortalama ışıklılığı uygun olan bir görüntü düşmesini sağlamaktadır.

Parlak yüzeyli (cilalı) ya da üstü cam olan masalar Pekçok çalışma ortamında üstü yalnız cam veya donuk bir masa yüzeyi üzerine konulmuş cam ve/ya da cilalı yüzeyler kullanılır (Şekil 5). Parlak olan bu tür yüzeylerin özelliği, ayna gibi doğrultulu ya da karışık yansıtma yapmalarıdır (Şekil 4). Mimari mekanlarda daha çok estetik amaçlı kullanılan bu tür masalar aynalaşma nedeniyle iyi görme koşulları yönünden olumsuzluk yaratır. En önemli olumsuzluklardan biri, masa başında çalışma sırasında birincil ve/ya da ikincil ışık kaynakları olan çeşitli büyüklükte ve ışıklılıkta olan yüzeylerin (ışık kaynakları, aydınlatma aygıtları, yansıtıcılar vb) masa yüzeyinden yansıyarak göze gelmesidir (Şekil 6). Bu yansıyan görüntülerin ışıklılıkları, masa üstünde iş yapılan alanın (kağıt, kitap vb yüzeyler) ışıklılığından çok daha fazla olur. Bu yüksek ışıklılık değerleri genelde rahatsız edici, kimi koşullarda ise göz kamaştırıcı olabilir.

Yapma aydınlatma dışında, doğrultulu gelen güneş ışığının ve/ya da pencereden görünen, ışıklılığı fazla olan gök parçasının da yansıması çok rahatsız edici olmaktadır. Çalışma masasında görsel konforu bozan bu durumun yaratılmaması gerekir.

ÖRNEKLEM Masa yüzeyleri ile ilgili öğrenci görüşleri Çalışma masalarının yüzey özellikleri ile ilgili görüşleri belirlemek için YTÜ Mimarlık Fakültesi öğrencilerine deneyli anket yapıldı.

• Anket 50 öğrenciye (33 kız, 17 erkek) uygulandı.

• Seçilen masa yüzeyleri renksiz olarak ele alındı, parlak ve donuk olan dört ayrı yansıtma çarpanına sahip yüzeyler hakkında öğrenci görüşleri belirlendi. Kullanılan masa yüzeylerinin yansıtma çarpanları Minolta Spectrophotometer CM-2600d ile laboratuvar ortamında ölçüldü ve ortalama değerler Çizelge 2’de verildi.

• Anket uygulanan derslikte, ışık rengi 6500 K olan flüoresan lambalı, dolaysız aydınlatma yapan paletli aygıtların kullanıldığı genel aydınlatma düzeni söz konusuydu. Bakış doğrultusunda ışık kaynakları görünmüyordu.

• Masalar üzerinde aydınlık düzeyi ortalama 350 lm /m2 olarak ölçüldü. (Ölçmelerde, Series EA 30 aydınlıkölçer kullanıldı.)

• 8 ayrı yüzeyi olan masaların üzerinde bakılan alanda, yansıtma çarpanı (r) 0.80 olan A4 boyutunda bir kitap sayfası kullanıldı, öğrencilerin okuma sırasında görme alanı içine giren masa yüzeyleri konusundaki görüşleri sorgulandı (Şekil 7).

Yüzeyler Ölçülen yansıtma çarpanları (r) Beyaz 0.89 Açık gri 0.56 Orta koyuluktaki gri 0.33 Siyah 0.08

Değerlendirme 50 öğrenci üzerinde yapılan ankette, derslikte aydınlığın yeterli olup olmadığı;

• az • yeterli • çok olarak ve 8 ayrı yüzeyle ilgili 4 değerlendirme skalası;

• çok rahatsız ediyor • rahatsız ediyor • etkilemiyor • hoşuma gidiyor olarak sorgulandı ve yanıtları değerlendirildi. Ayrıca, öğrencilerin kendi çalışma masaları ile ilgili yeğledikleri 2 seçenek belirlemeleri de istendi.

Şekil 8’deki grafikte değerlendirme sonuçları görülebilir.

Öğrencilerin büyük bir çoğunluğu masa yüzeyindeki ortalama aydınlık düzeyini yeterli buldu. Anket sonuçlarına ilişkin grafik incelendiğinde ise, genelde donuk ve ortalama yansıtma çarpanları 0.33 ve 0.56 olan gri yüzeylerin yeğlendiği görüldü. Ayrıca, parlak yüzeylerin rahatsız edici olduğu belirlendi. Değerlendirmelerde en çok rahatsız edici yüzeyin parlak beyaz ve ikinci sırada parlak siyah masa yüzeyi olduğu saptandı.

Öğrencilerin kendi çalışma masaları için seçtikleri yüzeyler, birinci sırada yansıtma çarpanı 0.33 olan orta koyuluktaki gri, ikinci tercihleri ise yansıtma çarpanı 0.56 olan açık gri olurken, parlak yüzeylerle ilgili tercihleri olmadı.

Bireylerin tüm eğitim ve iş yaşamında kullandıkları çalışma masalarında uygun konfor koşullarının sağlanması türlü açılardan önem taşır. Bunların içinde görsel konforun sağlanması öncelik taşıyan bir konu. İyi görme koşullarının bağlı olduğu pek çok etmen yanında masa yüzeylerinin niteliğinin de göz ardı edilmemesi gerekiyor. Oysa, pek çok çalışma ortamında teknik açıdan önem taşıyan bu etkenler göz önünde tutulmadan ya da bilinçsiz olarak çeşitli renk ve doku özellikleri olan masalar kullanılıyor. Özellikle, çok açık renkli-beyaz veya çok koyu-siyah ve parlak yüzeyli masalar ya da tamamen saydam camdan oluşan masalar bu açıdan olumsuzluk taşıyan örnekler. Görüntü açısından hoşa giden, üstü saydam cam olan masalarda, masa altındaki döşeme yüzeyinin özellikleri, sürekli olarak görme alanı içine girdiği için, koşullara göre (örneğin döşemede çok renkli, desenli halıların kullanılması gibi) çok rahatsız edici olabiliyor, masa yüzeyinde aynalaşma olması nedeniyle de çevredeki değişik ışıklılıktaki birincil ve ikincil kaynak olan yüzeyler de masa yüzeyinde yansımalara neden oluyor.

Türlü nedenlerden ötürü, bu tür parlak yüzeyli masaların kullanılması söz konusu ise, koşullara gore bu durumda; gibi önlemlere yer verilmeli.

• çalışma ortamında dolaylı aydınlatma ya da ışıklılığı fazla olmayan ışıklı tavan yapılması, • yansıyan ışıklı yüzeylerin ışıklılıklarının azaltılması, • masaların hacimde bakış doğrultusunda ışıklı yüzeyleri yansıtmayacak biçimde konumlandırılması, • masa yüzeylerinin açık renk (yansıtma çarpanlarının yüksek) olması (bu durumda yansıyan ışıklı yüzeyle masa yüzeyinin ışıklılığı arasındaki ışıklılık ayrımı azalacağı için rahatsızlık sınırı değişir, ancak, bakılan alana göre masa yüzeyinin ışıklılığının da çok fazla olmaması gereği göz önünde tutulmalı), • pencereden kaynaklanan rahatsız edici dolaylı ya da dolaysız gelen ışığa karşı denetim yapılması (güneşkıran, perde, jaluzi vb öğelerin kullanılması)

Çalışma ortamlarında, çalışmanın sürekliliği ve sürenin uzunluğu görsel koşulların değerlendirilmesi açısından önemlidir. Bu alanda kişilerin aydınlatma konularında bilinçli olmasının önemi de yadsınamaz. Her şeye karşın, özellikle uzun süre çalışılan masaların üstü kesinlikle parlak olmamalı.

Masalar bulundukları mekanlarda görüntü açısından ve sayısal olarak iç mimariyi etkileyen, kimi zaman ise iç mimaride baskın öğeler olan mobilyaları oluştururlar. Bu nedenle, iç mimari biçimlenişte renk-doku-biçim açısından öteki yüzey ya da mobilyalarla uyum içinde olmaları kaçınılmaz. Bu uyum sağlanmaya çalışılırken masaların temel işlevlerinin ön planda tutularak aydınlatma tekniği yönünden uygun çözümlerin getirilmesi;

• kişilerin dikkatleri dağılmadan, yorulmadan, sıkılmadan, isteyerek ve severek çalışmaları • zihinsel verimliliklerinin artması • zamanı iyi kullanmaları gibi olumlu etkiler getireceği için önemlidir.

Masa yüzeyleri ile ilgili olarak dar bir alanda sınırlı tutulan bu çalışmada, masaların yer aldığı ortamlara bütüncül yaklaşıldığında, okullar, iş yapıları, okuma salonları, sanayi kuruluşları gibi çeşitli alanlarda aydınlatmanın ne denli önemli olduğunu, ayrıca bunun sürdürülebilirlik bağlamında etkin enerji kullanımlı tasarımlarla gerçekleştirilmesindeki önemini de vurgulamak gerekir.

Dergide s. 28.