Tarihi kent merkezi ışık master planı, Brugge / Belçika

Metin: Ülkü Naiboğlu

2008 ve 2010 yıllarında iki aşamalı olarak düzenlenen uluslararası ihale sonucunda, Batı Flandra’nın başkenti Brugge’ün tarihi kent merkezinin hem yeni aydınlatma master plan’ı hem de bu master plan’a dayanan aydınlatma projelerini hazırlama görevi Brugge belediyesi tarafından peyzaj mimarları Tritel (Gent, Belçika), enerji uzmanları Laborelec (Brüksel, Belçika) ve çalışma grubunun yöneticisi olan aydınlatma tasarım ofisi Susanna Antico Lighting Design’a (Milano, İtalya) verildi. Bu master plan’ın konusu; diĞer birçok aydınlatma master plan’ından farklı olarak- yol aydınlatmaları hariç- yalnız anıtsal aydınlatmaya odaklanmaktı.

Master plan’ın ana hedefi; UNESCO koruması altındaki dünya miraslarından ve Avrupa’nın en iyi muhafaza edilmiş ortaçağ kentlerinden biri olan Brugge’ün, 6 km2’ye yayılan tarihi kent merkezindeki tüm su kanallarının, köprülerin, parkların, meydanların, tarihi binaların ve bina cephelerinin, tarihi ve kültürel miras alanlarının ve tüm umumi tarihi eserlerinin aydınlatılması için gerekli ilkeleri belirlemekti. Kayıtlı 542 adet korunan tarihi eserin, 55’i belediyeye, 23’ü umuma, 34’ü kiliseye ait. Geri kalanı ise özel mülkiyet altında. Mevcut durumda bu binaların yalnız %15’i aydınlatılmış durumdaydı.

Bugün Burg Meydanı olarak adlandırılan bölge üzerinde 9. yüzyılda ilk temelleri atılan Brugge’ün günümüzdeki çekirdek merkezi, 12. yüzyılda su kanalları ve duvarlarla çevrilerek oluşturulmuş. Oldukça çarpıcı bir tarihi mirasa sahip bu kenti; romantik manzaraları, uzunlukları toplam 6 km’ye varan su kanalları, tarihi taş köprüleri ve yeşil bitki örtüsünün büyülü perspektifleri ile yaşattığı benzersiz deneyimler zenginleştiriyor. Projenin hedefi; kentin su kanallarını, uzun yürüyüşlere elverişli parklarını ve geleneksel Flaman mimarisinin zengin detaylarını gece boyunca da gözlemleyebilme amacı doğrultusunda, “yürüyüş” konseptinden yola çıkarak ‘yayalar’ olarak belirlendi. Master plan, araç sürücülerinden ziyade yayalar, turistler ve bisiklet sürücüleri dikkate alınarak geliştirildi.

İyi bir kent aydınlatması master plan’ı; kentte yaşam kalitesini artırma, refah, güvenlik ve konfor sağlama, enerjiyi rasyonel kullanma ve ışık kirliliğini önleme gibi bir takım temel ilkeler doğrultusunda hazırlanmalı. Yalnız insanları değil, kentin doğal yaşamını, fauna ile florasını ve bunların gereksinimlerini de göz önüne almalı. Kenti; sokakları, parkları, meydanları, caddeleri, tarihi eserleri gibi bütün bölümleriyle ele almalı. Aydınlatma literatüründe işlevsel, anıtsal ve dekoratif aydınlatma olarak sınıflandırılan aydınlatma çeşitlerinin aslında hepsinin tek bir gece imajının farklı katmanlarını oluşturması dikkate alınarak, master plan ilkeleri bu katmanların birbirleri ile ilişkisi temelinde oluşturulmalı. Bu yüzden her ne kadar bu master plan’ın konu başlıklarından biri olmasa da, yol aydınlatmasının kentin genel atmosferinde önemli rol oynaması ve elde edilecek genel gece imajının temel katmanını oluşturmasından dolayı, halihazırdaki ışık sistemlerinin analizine, sokak aydınlatması da göz önünde bulundurularak başlandı.

Işık master plan’ının kapsadığı bölgede, yani neredeyse tamamı sularla çevrili ve su etrafında genişleyen lineer bir parkla çevrili olan tarihi şehir merkezinde, son yıllarda yol aydınlatmasının yaklaşık %70’i yenilenmiş. 68 lm/W’lık oldukça iyi randımana sahip, Ra>80 renk indeksiyle tatmin edici, 60.000 saatlik ömrüyle (Belçika’da yol aydınlatmasının açık olduğu toplam saat yılda yaklaşık 4000’dir; dolayısıyla 15 senelik ömürle) oldukça çevre dostu sayılabilecek bir ışık kaynağı olan indüksiyon lambaları kullanılmış. Kullanılan tarihi fener armatürler Brugge’ün kent dokusuna oldukça iyi entegre olmuş. Fakat ışık yeterince eşit dağılımlı olmadığı için gece aşırı parlaklık ve ışık seviyelerinin bazı yerlerde çok yüksek olması gibi bir takım sorunlar meydana gelmiş. Güçlü kontrastlar ile aşırı karanlık ve aşırı aydınlık alanlar oluştuğu belirlenmiş. Dar ve geniş sokaklarda aynı güçte ışık kaynağı kullanıldığı anlaşılmış. Kentte, yol aydınlatmasının genel ışık rengi olarak seçilen 4200K, kentin çoğunluğuna hakim materyal ve renklerle uyumsuz ve dolayısıyla donuk bir ortam oluşturmuş.

Daha uyum içinde bir görüntü ve uygun bir aydınlatma dili oluşturmak, yumuşak ve dengeli olarak dağılmış ışık seviyeleriyle güvenli bir ortam hazırlamak için öncelikle yol aydınlatmasında bir takım değişikliklerin yapılması gerekiyordu. Sıcak renkli ışık kullanılması ve belirlenen bir takım alanlarda ışık kaynağı gücünün 85W’dan 55W’a düşürülmesi önerilmişti. Böylece aynı zamanda enerji tasarrufu sağlanarak, işletme masraflarının azaltılması hedeflenmişti. Yine aydınlatma projesi Susanna Antico tarafından gerçekleştirilen Sint-Salvators Katedrali çevresi, 3000K’lik indüksiyon lambalarının deneneceği pilot bölge olarak seçildi. Işık noktası aralıkları eşit olmadığı için oluşan çok sayıda karanlık alanda güçlü kontrastları engellemek amacıyla aynı özellikte yeni fener armatürleri eklenmesi önerildi.

Kentte mevcut anıtsal aydınlatma sistemlerinin istenmeyen etkileri, aydınlatma teknolojisinin zaman içindeki gelişimiyle orantılı bir durum. Eski ile yeninin üst üste geldiği, belli bir plana göre koordine edilmemiş ve şehrin çok katmanlı yapısının algılanamadığı karmaşık bir ortam oluşmuş, ki bu durum ne yazık ki birçok kentte karşılaşılan bir sorun.

Yapay ışığın kullanımı o kadar hızlı bir gelişme içinde ki, kültürel bir farkındalık olmadan ve kent alanının mimari ve sosyal içeriğine uygun konsept oluşturulmadan sadece yeni teknolojilerin uygulanması ile başarılı bir master plan oluşturulması mümkün değil.

Bu durum göz önünde bulundurularak hangi binaların, hangi tarihi eserlerin ve hangi alanların eldeki bütçeye göre aydınlatma master plan’ına dahil edilmesi gerektiğinin saptanması için bir ön çalışma yapıldı.

Bu çalışmada 1970’li yıllarda oluşturulmuş kent master plan’ı ve daha sonra yapılan şehircilik çalışmalarından ve kent imajının gece-gündüz analizi ile ortaya çıkan sonuçlardan faydalanıldı. Böylece mevcut olan öğeler gruplandırılarak master plan’ın genel ilkelerinin tanımlanması yapıldı.

Konsept Aydınlatma master plan’ının genel amacı kentin yapısı ve kimliğini, mimarisinin mevcut materyal ve renklerini gece peyzajının görünür bir parçası haline getirmek ve gün boyunca kente eşlik eden görsel ilgi odaklarını gece boyunca da ortaya çıkarmak olarak özetlenebilir. Bu çalışmada Brugge kenti aydınlatma master planı genel hatları ile ele alınacak.

Konsept çalışması ana arterler, su kanalları, yeşil alanlar ve semtler olmak üzere 4 ana başlık altında ele alındı. Ana arterler, şehir kapılarından başlayarak, merkezi meydana götüren ana yolları ve bu yollar boyunca karşımıza çıkan meydanları kapsıyor. Geçmişte surlarla çevrili olan kentin ana erişim noktaları olan şehir kapılarından yalnız 4 tanesi günümüzde eski halini korumakta. Bu kapılar bugün hala, şehre erişim noktalarının sayısı artmış olsa da, şehrin sular ile çevrili olmasından dolayı önemlerini koruyorlar. Işık master plan’ı bu tarihi kapıların, şehir ring‘inden kolayca ayırt edilebileceği şekilde, hafif ışık seviyelerinde, yüksek kontrastlar oluşturmadan etraftaki ışık seviyeleri dikkate alınarak aydınlatılmasını önerdi. Ana fikir, 4 ana eski şehir kapısının, şehre giriş esnasında görülen cephesinin sıcak renkli ışık kaynağı ile (3000K), çıkış sırasında görülen cephesinin ise soğuk renkli ışık kaynağı (4000K) ile aydınlatılması olarak belirlendi.

Ana arterler boyunca, birçok tarihi eser arasından aydınlatılacak binaların seçimi sırasında, binanın o bölge için simgesel yapı özelliğinin yanı sıra, kendi içsel değeri de (mimari, dini ya da kültürel değeri) dikkate alındı. Belçika’da büyük katedraller dışında, kayıtlı tarihi eserlerin belli bir hiyerarşik kodlaması olmadığı için bulunduğu pozisyona göre doğal hiyerarşik konumu referans alındı. Bazı binalar tarihi eser olmasalar bile yine bulundukları konumdan dolayı oryantasyona yardımcı olabilecek referans noktalarında bulundukları için (bu bir yan yolla kesişim noktası veya bir dönemeç üzerinde perspektif odak noktası olabilir) master plan’ın öngördüğü senaryoya dahil olabildiler. Genelde küçük ölçekte ve açık renkte cephelere sahip olan bir takım tarihi eserler, dar profilli sokaklarda bulundukları müddetçe, yol aydınlatmasının sokak profili boyunca açık renkli yüzeylerde yansıtma özelliğinden faydalanabildiler. Böylece bu binaların zaten oldukça görünür olan cephelerinde aydınlatma tasarımı uygulamasından tasarruf edilmesi mümkün oldu. Brugge tarihi merkezinde sokak profillerinin çoğu da bu tasarrufa olanak tanıyacak nitelikte.

Master plan, ana arterler boyunca karşımıza çıkan tüm meydanların, meydana bakan tüm cephelerinin aydınlatılmasını önerdi. Meydanlar, halkı buralarda zaman geçirmeye davet eden kent salonları konumunda. Çeşitli etkinliklerin varlığı da halkı meydanlarda zaman geçirmeye yönlendiren önemli etkenlerden. Gece olduğunda ise ışığın rolü göz ardı edilemez bir gerçekliğe bürünüyor. Tüm cephelerin aydınlatılması dikey yüzeylerin algılanmasını sağlıyor ve bu durum, kişinin kendisini iyi aydınlatılmış bir odadaymış gibi hissetmesine yol açıyor.

Suyun varlığı ve denize yakınlığı Brugge’ün önemli zenginliklerinden. Zengin bir tarihe tanıklık etmiş kanal kenarı mimarisi, Brugge’ün kentsel yapısında hala çok önemli bir yere sahip. Kanalların bazıları oldukça erişilebilir ve göz önündeyken, büyük bir kısmı ise sadece köprüler üzerinden, göz alanının izin verdiği ölçüde gözlemlenebilen, oldukça gizemli ve mistik manzaralar oluşturuyor. Brugge belediyesi tüm kanal duvarlarının ve kanal boyunca uzanan cephelerin görünmeyen kısımlarının dahi aydınlatılmasını talep etmiş.

Kanal konsepti oluşturulurken plana dahil edilen alanlar, yine simgesel ve içsel değeri olan binalarla kanalların kesiştiği bazı noktalarda oluşan su meydanlarının tüm cepheleri ve yeşil öğeleri, tüm köprüler ve 12. yüzyıldan kalma tüm kanal duvarları olarak belirlendi. Kanal profilleri (a) her iki yanında yürünebilen, (b) yalnız tek yanında yürünebilen ve (c) sadece köprülerden görülebilen yani her iki yanında da yürünemeyen kanal profilleri olmak üzere ayrıştırıldı. Ayrıca kanalların aynı zamanda teknelerle erişilebilir ya da erişilemez olup olmadıkları göz önüne alınarak aydınlatma konsepti oluşturuldu.

Dokuz ayrı semtten oluşan Brugge’ün, turistik ve tarihi çekirdek merkezinin dışında kalan, daha çok yerleşim alanı olduğu için daha az cazip semtlerde; bölge sakinleri için önem teşkil eden alanlar, meydanlar ve önemli tarihi eserler. Bu bölgeler ana arterler konseptine benzer ilkeler doğrultusunda master plan’a dahil edildi. Bu prensipleri tekrar kısaca özetlemek gerekirse: simgesel yapı olma özelliği, binanın kendi manevi ya da tarihi değeri, bulunduğu konum itibariyle önemi, bir meydanın cephelerini oluşturması ve cephenin yansıtma özelliği ve ışık noktalarına yakınlığı ile görünür olması.

Brugge yeşil alanlar, kapalı ve açık park alanlarından yana oldukça zengin bir kent. Şehir içindeki bu alanların dışında, şehri çevreleyen büyük kanal ve kanalın etrafındaki çok geniş bitkisel çeşitliliğe sahip lineer parktan oluşan Vesten denilen bölge de kent sakinleri için büyük öneme sahip. Master plan’ın genel eğilimi bitkileri ve doğayı aydınlatmamaktan yana. Fakat gün batımı sonrası aktivitelerin devam ettiği parklar, oyun bahçeleri, spor alanları, yürüme yolları, şehir içinde önem teşkil eden anıtsal ağaçlar ve kanal boyu sıra ağaçlar bu eğilime istisna oluşturuyorlar. Mevsimsel olarak şekil değiştiren çok sayıda ağacı aydınlatan elemanlarının kontrolünün bu değişiklikler göz önüne alınarak yapılması önerildi.

Detaylandırma ve master plan’ın ilkeleri Konseptte açıklanan prensiplere dayanarak aydınlatılması kararlaştırılan tüm bina, cephe ve alanlar ışık master plan’ının detaylandırma planında gösterildi. Bunlara eşlik eden tablolar; aydınlatma sistemine dair detaylar (armatür tipi, ışık kaynağı, toplam gücü vs...), satın alım ücreti, kurulum ücreti, senelik enerji kullanımı masrafları ile 25 sene sistem ömrü olarak alınan bakım masrafları gibi ekonomik bilgileri içeriyor.

Işık sistemlerinin kurulumunun, aydınlatma armatürlerinin seçimi ve inşası, kablolandırma ve elektrik tesisat projesi dahil toplam bütçesini belirleyebilmek için konseptin üzerine kurulduğu 4 bölüm başlığı arasından bazı bölgeler seçilerek pilot projeler (yapıldı. Bu örnek incelemelerde armatürlerin yeri, gücü, ışık oryantasyonu gibi proje bilgileri, planlarda ve fotoğraflar üzerinde gösterilerek belediye teknik ofisine anlatıldı. Onaylanan aydınlatma sistemlerine dayanarak çıkarılan bütçeler yardımıyla tüm master plan alanındaki projelendirilmemiş kısımlar üzerinde metrik hesaplar yapıldı ve böylece toplam bütçeye ulaşıldı.

Şehir siluetinde önemi büyük olan ve büyük ölçekli olan binalarda yüksek basınçlı deşarj lambaları kullanıldı. Kanal aydınlatmasında iki farklı teklifte bulunuldu: LED ışık kaynaklı lineer armatürler, bir diğeri de flüoresan ışık kaynaklı lineer armatürler. Bütçe kısıtlamaları göz önüne alınarak 6 km’lik kanallara bitişik cephe ve duvarların aydınlatmasının sağlanabilmesi için modüler flüoresan sistemleri kullanılması uygun görüldü.

Kullanılacak armatürlerin kanal duvarlarına iyi montajı için mümkün olduğunca küçük boyutlarda ve montaj edileceği duvarın renklerinde RAL rengi seçilerek, modüler olmasına karşın dış görünümünün aynı olduğu, yüksek IP’li ve yoğun korozyon ve neme maruz kalacağı şartlara dayanıklı armatürlerin projelendirilmesi önerildi. Aynı zamanda yılın değişik dönemlerinde düzenlenen kanal festivalleri için de armatürlerin renk değiştiren RGB sistemli (LED veya flüoresan) olması gerektiği belirtildi.

Master plan, aydınlatma tekniğinin temel bilgilerinin yanı sıra, en yeni teknolojik gelişmelere dayanarak nasıl enerji tasarrufu sağlanabileceği, bakım kolaylığı sağlayan sistemler, sürdürülebilirlik sürecine uygun materyallerle üretilmiş armatürler, ışık kirliliği kontrolü, armatürlerin fotometrik performansları ve kontrol sistemleri gibi bir çok konuda detaylı ana ilkeler sunuyordu.

Plan ayrıca DALI protokolüne dayalı monitörleme ve kontrol sistemlerini de tanıtarak, bu kontrol sistemlerinin kullanılması halinde alternatif bir senaryo ile ikinci bir bütçe de önerdi.

Master plan bunlara ek olarak, özel inisiyatiflerin, dükkân sahiplerinin özellikle Noel gibi bayramlar esnasında dekoratif amaçlı ışıklı süslerin ve motiflerin, kent alanına etkisi olan her türlü ışıklı öğenin görüntü kirliliği oluşturmayacak şekilde koordinasyonunun sağlanmasını gerektiğini vurguluyordu.

Brugge / Belçika

Dergide s. 58.