Bir ışık ortamı estetiğini planlama

Metin: Marco Ludwig

Fotoğraf: Oliver Blum Film + Fotoğrafçılık

yola çıkıyor. Ortamı algılamada ise algılananın kendisi bir ortam. (…) Hangi tür bir ortamda olduğumu (ben) hissediyorum. Bu algının iki tarafı var: Bir tarafta belli bir ortam kalitesini yansıtan çevre, diğer tarafta ise ben varım. Bulunduğum yerdeki ortamın bir parçasıyım ve orada olmayı seçiyorum. Algılamaya göre o anki duygusal durum, demek ki hissedilen var olmadır.”

çalışmalara, izleyicinin ortama etkisi ile ilgili olarak anlam kattığı bir tür algılama kapasitesi kazandırmak. Bu nedenle öncelikli konu, etkileme görevi yüklenmiş ışık tasarımını, ışık sanatı ve en azından bu şekilde ilham alınan projelerden ayırmak için bir tür “demokratik zemin yaratmak”. Eğer, uygulamalı sanattan yola çıkarak sanatın, estetik çalışmaların özel şekli olarak ödüllendirildiği bu bakış açısı değişirse, özellikle insanın algılama şeklini geliştirmek veya zorlamak gibi nitelik açısından farklılık gösteren yetenekle bu ayrılma yapılabilir.

Görünen o ki (artık) konumuz işlev olarak görmek değil, ilgi çekmek. Işık senaryoları kent alanına giriyor ve belli deneyim şekilleri oluşturuyor. Genel kanıya göre toplumsal gerçekliğe giderek estetik kazandırılmasına yönelik bir eğilim var. Bunun örneklerini her yıl dünya çapında çeşitli kentlerde gerçekleştiren ışık festivallerinde görüyoruz. Örneğin Frankfurt am Main kentinde Luminale veya Fransız Lyon Kenti’nde Fêtes de la Lumière. Son derece estetik bir şekilde kentsel alanlar geçici olarak seçkin, daha doğrusu rastgele bir araya getirilmiş aydınlatma senaryolarının yer aldığı sahnelere dönüşüyor. Bu senaryolar “dramaturjik” konseptini “Işık-Kültür-Gösteri” gibi terimlerde ifade ediyor ve böylece bir etkinlik özelliği kazanıyor.

Bu tür, ışığın senaryolaştırıldığı, kentin karanlık görüntüleriyle dışarı vurum isteği oluşturan “Dürtü”, aynı zamanda “içsel” bir anlam kaybının dengelenmesi olarak da görülebilir. Çünkü içeriği olan önemli bir şeyi simgelemiyor, ışık mimarisi olarak göstermiyor veya bir şey “söylemiyor”. Daha çok genelde renkli ışıklarla bezenmiş bina cepheleri bir yüzey estetiği sergiliyor. Bunlar içsel bir mantığı yansıtmıyor, yani asıl işlevlerinin veya mimarisinin dilini göstermiyor. Kendilerine özgü bir ifade ve etkileme yapıları var. O tür ışık tasarımlı mimari cephelerin kendisi bir resim gibi görünüyor. İçeriğe işaret etme gibi bir ihtiyaçları yok. İzleyiciler mekâna ilişkin deneyimlerini doğrudan anlamlı bir sanat şeklinde edinmiş olmuyor veya böyle bir niyet taşımıyor. Büyük çaplı ışık etkinliklerinin estetik olması için yapılan örnekler olduğu varsayılırsa, canlıların yaşadığı dünyanın, (özellikle kentler için) estetiğinin gelişmesine yönelik şimdiki zamanın bir başka kültürel gelişimi ile ilgili tez ortaya konulabilir.

Bu noktada teze sadece atıfta bulunacağız. Deneyimlediğimiz çevremizde Simulakra alanı belirleyici olduğunda, yüzeyin, “yüzeyselliğin” dünyası o noktaya ilerler. Böylesine bir süreç bir başkasını, daha derin bir gerçek seviye itme süreci ile parallel gitmelidir.

Genel olarak “kamusal alanda ışık” konusu ve özellikle belirtilen ışık festivalleri ile gerçeğin itilmesi, gösterişli olanın reklam etkisi olana ve kentlerin festival mekânlarına dönüştürülmesi gibi bir teorik görev ortaya çıkar ve şu soru sorulur: “Burada hangi kültürel prensipler geçerlidir? Siyasetin yerel oyuncuları, kuratörler ve son olarak aydınlatma tasarımcıları bu tür projeler ile herhangi bir stratejiyi mi izliyorlar. Eğer izliyorlar ise, hangilerini? Bu tarz ışık sahneleştirme faaliyetleri, toplumsal yapıdaki yırtılmaları “ışıkla yok mu ediyor” ve bu tür etkinlikler yorgun sosyal bağları yeniden canlandırıyor mu? Kamusal alanda gösterişli ışık bu tür yenilikler ile kendisini tanımlamak için sinyal oluşturma görevine mi sahip? Bugünün kent kültürü ortamında yanıp sönen ışıklı mimari ile tatmin edilecek duygusallığı dengeleme ihtiyacı, duygusal olma ihtiyacı ve sonrada sadece bu tarz çekici unsurlar ile hangi yeni beğenileri uyandırma ihtiyacı yatıyor? Bu tür sorular burada konunun toplum bilimi boyutuna sadece dokunuyor.

“Estetik ekonomi” gibi bir tanıma tutunma, estetikleştirilmiş toplsumsal gerçekliğe önem veren bir estetik anlayışına dayanıyor. Estetik teorisi, daha yakın bir zamanda belirlenmesi gereken nedenlerden dolayı ışık festivalleri gibi havadan sudan uygulamaları veya görüntü şekillerini ciddiye alırsa, bunun da bir tür konsepte dayalı açılıma ihtiyacı olacaktır. Bu da kendisini estetiğin, daha doğrusu estetik teorisinin evrensel olarak sabitlenmesinde bulacaktır. “Çevrenin her tasarımı” ruh halimize bağlı olarak bizi bir şekilde etkiler ”. Bunun anlamı ise şudur: “İçinde bulunulan (…) her mekân, satış alanlarındaki her ortam estetiktir. Estetik çalışma, çevremizin tasarlanmasında kendisini gösterir. Buradan şöyle bir çıkarım yapılabilir: “Estetik bir çalışma sonrasında estetik her şeyiyle sorgulanır”

(Gernot Böhme). Dolayısıyla kitch’i baştan reddetmek, kültüre yönelik sanayisinin bir görüntüsel biçim olduğunu söylemek ve tartışmasız bir şekilde değersiz olarak yargılamamak gerekir.

Çünkü asıl bu estetik çalışması, kendimizi nasıl farklı hissettmemizi sağlıyor. Bugünkü yaşadığımız çevrede gerçekleştirilen giderek artan ışık etkinlikleri de bunu gösteriyor. Dolayısıyla, estetik gözlemleme buna karşı kayıtsız kalmamalıdır. Uygulamalı sanat ile karşılaştırıldığında sanat eserinin, tasarımın üzerinde olduğunu söylemekle geçiştirilemez. Bu anlamda değerlendirme yaparak ve hükum vererek, estetik yaratıcılık içinde kaçınılmaz bir biçimde oryantasyonu sağlamak için normlara bağlı acele bir hiyerarşileştirme yapmak doğru olmayacaktır.

Bu tür bir yaklaşım için o tür ışık gösterimlerine yönelik burada yaptığım gözlemlere bağlı kalınmamalı. Burada dağa çok önemsiz şeylerin oluşturduğu estetik ile her ne kadar eşit olmasa da eşit haklara sahip olarak, sanat eserinin estetiği yan yana geliyor ve başlı başına bir konuyu oluşturuyor. Amaç, bu “düşük kaliteli”

Kamusal alanda tasarım aracı olarak ışık kullanımı, giderek daha fazla deneyimleniyor. Artık kentlerin gece görüntüsüne aydınlatılmı! mimari ile bina, köprüler, meydanlar ve hatta uzayan sokak görüntüleri hâkim. Tüm bunlardan, suni, yani elektrikle oluşturulan ışığın, karanlık saatlerde yön bulma ve güvenli bir ortam yaratma gibi geleneksel görevlerinin dışına çıktığı görülüyor.

Bu bağlamda şu tezin daha geliştirilmesi gerekir: Ruldof zur Lippe’ye göre, estetik çalışmanın ürünleri, insanın duygularının farklı gelişmesine, bir tür “duyu bilincine” kavuşmasına neden oluyor. Özel konumu ile sanat da, göreceli olarak tamamen duygusallığa yardımcı olabilir çünkü; algılayana bağlı olarak, daha çok eylemsiz bir bağlantı içindedir. Örneğin bir müze içinde.

Kentsel yaşamın hareketliliğine entegre bir aydınlatma tasarımı bu tür algılama doyumunu sağlamaz. Böylece, biraz önce yukarıda sorulan soru yine karşımıza çıkmaktadır.

Bu boşluğun -en azından kalite açısından etkisel eksikliğin- çekicilik veya görsel dürtüler ile imalı ortamlar, insana yönelik ortamlar ile veya insan algısını önceden şekillendirmek suretiyle dengelenip dengelenmediği ve hatta buna zorlanması gerekip gerekmediğidir. Burada anlatılan ışık estetiği için belirleyici olan terim ve faktörler daha önce belirtilmişti: ortam ve algılama. Daha belirleyici olmak gerekirse, duygusal algılama.

Mimarinin aydınlatması için ışık, zaten ortam yaratıcı bir tasarım aracı. Bu tür bir ışık sahneleştirilmiş bir mimariden belli bir şeklide deneyimlenen anlam kazandırılan ve takip edilebilir bir belirsizlik yansıtılabilir.

Mimari ışık, daha doğrusu ışık mimarisi bugüne kadar sanatsal olarak, genelde ortamın tasarımla konulaştırılması olarak görüldü. Bu nedenle burada ortam estetiğinden bahsedilebilir. Cisimden, bizim konumuzda aydınlatılmış mimariden çıkan belirsizlik, alıcının tarafında, yine anlaşılmayanda karşılık bulur: Algının araçlarında, açıkça tutulamayan, arayış içinde olan rasyonalite ile “oynanmaz” veya “az oynanır”. Bu bilginin göreceli olarak difüz araçları da terminoloji içinde de zor yer bulur. Salt dış, objektif duygusal verilerden farklı olarak hissetme, duygusal hissetme, sezinleme veya subjektif duygusal algılama olarak adlandırılabilir.

Kesin olan şu ki, “dışarıdan kumanda” edilebilecek ortam ile ilgili bilgi verici kesinlik sunan belli deneyimler yaratmaktadır. Fenomen bilimcisi Hermann Schmitz ortamı hissetmeyi, bir tür kendini hissetme olarak tarif ediyor. Buna karşılık Gernot Böhme: “ Bedende hissetme, birçok refleksle (…)

Her ne kadar bu konseptler algının iki tarafını öne çıkarsa da konsept açısından ulaştıkları ortak nokta, algının birincil konusunun ortam olduğu tespitidir: (…) Öncelikli olarak ve bireyin algıladığı, bir şekilde mekanın kendisidir. Burada mekân denilince içeri girilen, darlıkları veya genişlikleri olan karşınıza çıkan akışkanlık ifade edilmektedir. Biz, Hermann Schmitz’in terminolojisine gore buna “ortam” (Gernot Böhme) diyoruz. Buna göre ortamın estetiği, yönünü cisimlere göre bulur ancak; objelere sabitlenmez: (renkli).

Aydınlatma gecenin mimarisini özel bir ışıkla “gün yüzüne” çıkarır. Aydınlatma, sadece yüzeyine yapışan özellikler değil, ifade gücü ve etkileme özellikleri de kazandırır. Aydınlatma tasarımı olan mimari, izleyici üzerinde ortam etkisi yaratan ve duygular ile algılanan yüzey giysisi ile kendisini gösterir. Bununla ilgili olarak veya bunu daha açık formüle edersek: Çevresindeki ortamda dışa doğru ustaca tasarım isteği olan aydınlatılmış “şeyler”, neredeyse büyüleyicidir. Kendinden dışa çıkarlar. Çıktıkları alanda, yarattıkları etki algılayan tarafından hissedilebilir. Mekânsal olarak kendisini deneyimlemek için sadece ortamın etki alanına girerler.

Mimarinin objektif niteliği ile orantılar, renk, şekil ve ışıklandırma birleştiğinde ortam oluşur.

Bunları kelimeler ile ifade etmek istediğimizde mekâna doldurulmuş veya renk katılmış mekânlar olarak ifade edebilir ve hayal edebiliriz.

Bu anlamda, ışığın sahneleştirildiği mimarinin izlenmesinde geliştirildiği kadarıyla, estetiğin kaygısı, objektif özelliklerin ayrı ayrı analiz edilmesi değildir.

Genel olarak bahsetmiş olduğum hususlar ile şunu anlatmak istedim: Ortam, yansıtılabildikleri ölçüde cisimlere aittir. Aynı zamanda “subjektif özellikleri vardır. İnsanlar tarafından algılandıkları, mekânda kendilerini hissettikleri sürece subjelere aittir. (Gernot Böhme)

Dolayısıyla ortamın bir sentezsel işlevi vardır çünkü; ortama bağlı bir estetik, klasik subje-obje-ayrımını aşar ve yerini algılayanın ve algılanın ortak gerçekliği alır.

Konunun önemli bir faktörü şimdiye kadar çok az işlenmiş ve henüz yeterli şekilde irdelenmemiştir. Kültür bağlamında ortam, yaratıcıları olmaksızın var olmayacaktır. Kültür sanayisi çağında, araştırma konumuz ile igili olarak ortamlar, mimar ve aydınlatma tasarımcıları tarafından yaratılır.

Açıklandığı gibi ortamlar, duygusallığın alanında çalışıyorsa, yani kendimizi hissediş biçimimizi bir şekilde bilinçsizce etkiliyorsa, bunları yaratanların duygu yaşantımız üzerinde büyük bir gücü olduğu söylenebilir. Bunları oluşturmak, duyguları ortaya çıkarmak ve yönetmek, benzer şekilde anlaşılmayan ve zor tutulabilir bir güç ve sorgulanması gerekir.

Düşüncelerimin çıkış tezini başta ortaya koydum. Kamusal alanda gerçekliğe estetik kazandırılması gözlemleniyor. Hem de geniş anlamda tasarıma yönelik bir yapılanma söz konusu. En son düşünce ile ilk düşünce harmanlandığında, ortam yaratıcılarının gerçekliği iterek, yerine hayali bir dünyayı, yüzeysel bir estetiği oluşturan baş oyuncular haline geldikleri görülüyor. Yine ortam estetiği sentezliyor: Öncelikle normlara uymak zorunda olmayan bir tasarım bakış açısı ile günümüzün sosyo-kültürel gelişmelerinin bilincinde olan bir estetik çalışma.

Marco Ludwig, Paris-Sorbonne Üniversitesi’nde, Hfg / Karlsruhe Sanat ve Medya Teknolojileri Merkezi’nde ve Strassburg Üniversitesi’nde sanat bilimi, felsefe ve skenografi okudu. Aydınlatma tasarımcısı James Turrel üzerine bir araştırma çalışması yapan NAU ekibinde burslu olarak yer aldı. Offenbach am Main’da Tasarım Yüksek Okulu’nda Bilim Görevlisi olarak çalışıyor. Işık konusunu, tarihsel sanat ve felsefi ilişkiler içinde işleyerek tanıtıyor.

Dergide s. 56.