Quo vadis? (Nereye gidiyorsun?)

Metin: Joachim Ritter

Professional Lighting Designers Association (PLDA)’nin mesleğin gelişiminde ve tüm bu dönüşüm sürecinde önemli katkı sağladığını düşünüyorum. PLDA o tarihlerde mevcut piyasa yapısında pazarlama yaptı, sektördeki konumu yapılandırdı ve lobi çalışmaları yürüttü. PLDA bir aydınlatma tasarımcısının diğer planlamacılara ve özellikle ışık teknisyenlerine göre ne farkı olduğunu tanımladı. PLDA eğitim sürecinde rol oynadı ve benzer yapıdakilere bir kimlik kazandırdı. PLDA’nin 50 ülkede 750 üyesi var. Üyeler, hem dernek hem de eğitimini aldıkları ve aktif görev yaptıkları aydınlatma tasarımcılığı mesleği ile gurur duyuyolar. Tarih hafızalarda ne kadar kısa süreli kalıyor. Tüm bu süreçler ve birlikte edinilen başarılar unutuluyor. Bunun en iyi örneğini yüksek okullardaki kültürden görüyoruz. Yüksek okullarda yeni ihtisas alanlarının eğitim programına dahil edilmesi genelde bireylerin teşviki ile yapılmaz. Aynı zamanda mesleğe yönelik bir çerçeve programı, alanın tanımı ve lobi çalışmalarına yön verecek bir kurum ve argümanları ile çalışmaları yürütecek profesörler gerektirir.

PLDA bu çalışmaları yaptı. Ancak, bir kere bir kurs artık kalıcı hale gelmişse, geçmiş hemen unutulur ve yüksek okulun bağımsızlığını sorgulayan bir dernek tehdit olarak algılanır. Bu nedenle öğrenciler çoğu zaman topluma yönelik değil, profesörlerine bağımlı bireysel savaşçılar olarak eğitilir. Burada meslek hayatındaki kibirin temeli atılır. Aslında, henüz eğitim aşamasında görüşü kaybetmemek için meslektaşlara ve toplumun çıkarlarına karşı açık olmak gerekirdi. Tabii ki bu deneyim her yerde geçerli olmayabilir, ama olmuyor da değil.

Aydınlatma tasarımcıları camiasında yüksek okulların dernekler ile birlikte çalışmasının korkunç olarak görüldüğü ortaya çıktı. Wismar Yüksek Okulu’nun sürekli yapılandırılması ve PLDA ile açık işbirliği, son üç yılda okulun nam yapmasını ve takdir edilmesini sağladı. Halbuki iyi ve kaliteli bir eğitim, bir sektörün geleceğinin ön şartı ve aydınlatma tasarımı alanında PLDA’nın kuruluşundan itibaren ulaşılacak ilk hedefti. 1994 yılından beri PLDA’nın fikirsel desteği ile Almanya’nın Hildesheim, Wismar ve İsveç’in Stockholm Kentleri’ndeki yüksek okullarda öğrenim dalları ve master programları gerçekleştirildi. Buradaki örneklere dayanarak İspanya, Norveç, İtalya ve Avustralya’daki öğrenim dalları da ivme almıştı.

PLDA, Euroluce 2011 için dünyanın 18 ülkesinden 55 katılımcı ile uluslararası bir eğitimciler toplantısı organize etti ve iki gün boyunca eğitimin gelişimini ve araştırma olanaklarını tartıştı.

Yirmi yıl önce serbest çalışan aydınlatma tasarımcılarının çalışma !artlarının nasıl olduğunu tahmin etmek kolay değil. Bu alana yönelik özel eğitim imkânları yoktu. Bugün bu alanla ilgili üniversite eğitimi alan gençler o tarihlerde henüz doşmuğlardı. Işıkla oluşan mekânın ortamı ile ilgili olarak tasarım ve insan biyolojisini baz alan bağımsız bir dergi de yoktu. O tarihlerden bugüne kadar Avrupa ve dünyanın birçok yerinde bir hayli değişiklikler oldu. “Beni ilgilendirecek bir yazı değil, çok sıkıcı” diyebilirsiniz ancak sizi temin ederim vurucu kısım sonuç bölümünde geliyor.

Milano’da gerçekleştirilen Euroluce kapsamında 55 eğitimci bir araya gelerek içeriğin geleceği ve aydınlatma tasarımı eğitiminin kalitesini tartıştı ve fikirler geliştirdi. Bu tür bir faaliyet 20 sene öncesine göre gayet iyi bir gelişme; ancak eğitim planlarının gerçekleştirilmesine kadar büyük çaba ve gayret gerektiriyor.

Yeni bir mesleğin yer edinmesinin temelini, bilgi ve eğitim oluşturur. Çünkü, başka planlamacıları ikna edebilmek ve işverene katma değer sunabilmenin ön koşulu, daha fazla ve uzmanlaşılmış bilgidir. Mesleğin geleceği için, meslekle ilgili güçlü bir kurumun yapılandırılması gerekir. Meslek derneği PLDA’nın (daha önce ELDA) yapılandırılması sadece bu mesleğe inanan ve gelişiminde kişisel katkıları olan kurucuların ve üyelerin karşılıksız gayretleri ile mümkün oldu. Bu tartışılmaz bir gerçek. Ancak gelişimin bir sonu olabilir. Yaşam dinamiktir. Ortaya çıkarılan, yıkılmaz diye bir şey yoktur. Aksine, başarılı işletmeler, dernekler, gruplar zaman zaman kıskançlıklara, strateji ve çalışma tarzlarında hırs ve değişiklilere maruz kalırlar. İş dünyasında bu, belli bir ölçüde normaldir. Ancak, tarihi inkar etmek veya kişisel çıkarlar nedeniyle bunları gizlemek alışıldık bir durum değildir.

Aydınlatma tasarımı mesleğine ve paralelinde PLDA’ya verilen 16 yıldan sonra artık bir bilanço çıkarmanın zamanı. PLDA neler sağladı? Bir aydınlatma tasarımcısı, tasarımı yapılmış ışık için ne kadar yetkin kabul ediliyor? Işık teknisyenine göre aydınlatma tasarımcısı ne kadar katma değer sağlıyor? Mesleğin son durumu nedir ve kabul edilmiş mi? Sonuç itibariyle soru şu:

Geçmiş aylarda gerçekleşen tartışmalar bazılarını düşündürecektir. PLDA için yepyeni bir deneyim olan ve tamamen doğalmış gibi gelen değişiklikler söz konusu. Şu sıralar aydınlatma tasarımcıları sadece grup olarak değil bireysel planlamacılar olarak da geri adım atıyor gibiler. Mesleğin kendisinin, eğitiminin, bilgi edinmenin önemi yok, sanki kişisel iknadan tutun kibirliliğe kadar her şeyin önemi var.

O zaman aydınlatma tasarımının bugünkü mimari süreç içindeki önemine de bakmak lazım.

Aydınlatma tasarımcısı yeri doldurulamayacak biri midir?

Bunun cevabını halen projelerin en fazla yüzde beşine bir aydınlatma tasarımcısının dahil edildiği gerçeğinde bulabiliriz. Alınan sonuçların memnun edici olup olmadığı tabiki bir sonraki soru olacaktır. Ayrıca yapı sahiplerinin, projelerde aktif görev yapan aydınlatma tasarımcılarından alınan sonuçlardan memnun olup olmadıklarını da öğrenmek gerekir. Profesyonel bir derneğe bağlı olup üye aidatını ödemek, meslek konusunda bilgi dağarcığını genişletmek, daha iyi ışık garantisi anlamına gelmez. Bugün aydınlatma tasarımcılarının ne kadar kendilerinden memnun olup ne kadar az özeleştiri yaptıkları da hayret vericidir. Son dönemde bilgi açlığının yerini kibir almıştır. Halbuki ışıkla ilgili bilgilerin genişletilmesine yönelik tartışmalara henüz başladık. İyi ki de yapmışız. Eğer bu aşamaya gelmemiş olsaydık, gelecekte aydınlatma tasarımcısına ihtiyaç duyulmayacaktı.Yine de yeni jenerasyonun bu şansı görüp görmediğini ve kendi kişisel çıkarları için değil toplumun çıkarı için kullanıp kullanmayacağını bilmiyoruz.

Aslında aydınlatma tasarımcıları da kendilerine bazı soruları sorup mimarlık dünyasında neler olup bittiği için gözlerini açmaları gerekir. Yeni genç mimar jenerasyonu, mekân atmosferi konusuna bir bütün olarak bakıyor. Işık, mimarinin önemli bir ögesi olabilir ama tek ögesi de değil. Her ne kadar oranları tartışılır farklılıkta olsa da akustik ve iklimlendirme de önemli.

Daha 20 sene once Johannes Dinnebier, aydınlatma tasarımcısının her zaman planlarına akustik ve iklimlendirme konularını dahil etmesi gerektiğini söylerdi. O tarihlerde enerji bolluğu vardı. Gelecekte ev tekniğinin bir bütün olarak mimari üzerinde büyük etkisi olacak. Enerji tasarrufu ve çevre faktörleri aydınlatma tasarımının olanakları üzerinde belli bir şekilde baskı uygulayacak. Enerji tasarrufu ve çevre konuları ile kendini rahat hissetme gibi diğer unsurları dikkate alan genç mimarlar artık yepyeni konseptlerle geliyorlar. Geçmişte, aynı anda hem lüks hem de tasarımdan ödün vermeksizin CO2 emisyonu olmayan kentlerin inşa edilebileceğini kim hayal edebilirdi? Gelecekte lambalar ve dolayısıyla onun bir parçası olan ışık, yerini mimari konseptlere bırakacak. Bu, doğal ışık için olduğu kadar ustaca bir karışım içinde suni ışık için de geçerli olacak. Şimdi tabii ki bana teknikte zeka olmadığını söyleyebilirsiniz. Ancak zekice inşa edilmiş mimari vardır. Abu Dhabi’de Masdar henüz bir konsept, bir deneme; ancak radikal bir düşüncenin fazlasını içeriyor. Doğa ile uyum içinde yapılandırmayı, rüzgar, su ve güneş gibi yeşil kaynakların kullanımını kapsayan gerçekçi bir fikri temsil ediyor. Bu düşünceler tek değil. Zumtobel Sustainability Ödülü ve geçen sene Kasım ayında gerçekleştirilen ödül töreni ışık, algı ve mekan atmosferinin hiç olmadığı kadar birbiri ile ilişkili olduğunu gösterdi. Bu ödülde bazı konuklar bu derin ilişkiyi görmediler, göremediler veya görmek istemediler. Işığı aradılar ve mimarinin tasarımsal ögesi olan doğallığı gözden kaçırdılar. Ekoloji faktörü mimarinin bir trendi haline geldi.

Daha 15 sene önce enerji konusunda yapılan tasarruflarla, yaratıcılıklarında kendilerini kısıtlanmış hisseden mimarların itiraz sesleri vardı. Artık, ev tekniğini ve doğal kaynakların korunmasını tasarımsal bir meydan okuma gibi gören yeni bir mimarlar jenerasyonu var. Bu değişim mimarların yaşına mı yoksa yaratıcılığın potansiyeline mi bağlı? Her iki unsur da şu sıralar isyan eden mimarları kötü etkiliyor. Ancak, bunun artık bir önemi yok. Artık yepyeni bir çağın başındayız ve bu çağda aydın, toplumsal durumu ve çerçeve şartlarını kısıtlama değil bir meydan okuma ve planlama görevi olarak gören genç açık fikirli mimarlar var.

Teknoloji ve teknolojinin modern yaşamımızda zekice kullanımı, tasarıma ve planlamaya damgasını vuracak. Karmaşık biçimdeki bu mimari, aydınlatma tasarımcısının da şansı olacak. Ancak bunun için yeni zorluklara göğüs germek ve bilgiyi geleceğe odaklı olarak yoğun kullanmak gerekiyor. Aydınlatma tasarımında lamba kültürünün olduğu zamanlar aslında on yıldır bitti. Aydınlatma planlaması ve ışık hesaplamaları ile para kazanmanın kolay yolu da bitti.

Gelecekte mimariye konseptler damgasını vuracak. Ancak konseptlerin geliştirilmesi için planlama ve yaratıcı tasarım gerekiyor. Bu alanda modern düşünemeyen çok çok on yıl daha 20inci yüzyılda yaşar. 21inci yüzyılın mimarisi çok daha ileri, daha zekice, doğal, heyecanlı ve ekolojik olarak teşvik edilen yeni trendler. Ekonomi ve ekoloji, Kondratieff döngüsüne dönüşme ve sağlık / sıhhat endüstrisinin döngüsünün yerini alma potansiyeline sahip. Nikolai Dmitrijewitsch Kondratieff 1892 yılında doğmuş ve 1938 yılında Stalin terörünün kurbanı olarak hapishanede ölmüştü. Ekonomi, işletme profesörü ve “Moskova Konjönktür Enstitüsü Kurucusu’ydu.

Daha sonra Kondratieff döngüleri olarak adlandırılan “Uzun dalgalar teorisini” geliştirmişti. Bu dalgalar dünya ekonomisinin ekonomik döngülerini tanımlıyor. Geçmişte 40 ile 60 yıl arasında sürüp, bir inovasyon ile başlar ve köklü bir ekonomik yapı dönüşümü ile “toplumun tarihsel reorganizasyon süreci” ile devam eder.

Son yüzyıl içinde sağlık, Leo aydınlatma tasarımını meslek olarak yerleştirmek anlamlı mı yoksa bu alan, başka meslek gruplarının görevleri içine mi alınmalıdır? PLDA gibi bir derneğin, bu mesleğin büyük emeklerle yer edinmesine destek verdiği pazarda kalması ve geliştirmesi için gelecekte de gücü olacak mı? Konularında lider olan üçüncü jenerasyon, ilk iki jenerasyonun toplumun rahatlığı için mücadele ederek başarı sağladığı konuları, gelecekte de sürdürmeye hazır olacak mı? Mesleğin ana gövdesi oluşturulmuş gibi görünüyor. Ne az ne de fazla. PLDA bir terim ancak henüz bir kurum değil. Mesleğin kendisi henüz çok hassas ve henüz gerçek bir ışıltısı yok. Aynı şey bu mesleğin temsilcisi olan PLDA için geçerli. Fikirler tanımlandı. Belki can verildi; ancak henüz hayata geçirilmedi. Yaşamını sürdürmesinin garantisi hiç yok.

A. Nefiodow tarafından altıncı Kondratieff döngüsü olarak tanımlandı.

Leo A. Nefiodow uzun dalgalar teorisinin halen en önemli temsilcisi. Muhtemelen doğal kaynaklardan enerji elde etme konusunda yapılan en son gelişmeler sağlık dögüsünü tamamlıyor ve sağlık pazarının gelişimi ile iletişim içinde. Gerçekten de sağlık ve doğal yapılanma sürekli bir değişim içinde. Makinanın, atom politikasının tekniği ve de bilgi teknolojilerinin fazlası, doğanın bir parçası olan insan için zararlı.

Sonuç olarak mimaride krono biyoloji, yeni teknik ve çevre düşüncelerinin bir ortak oyun içinde görülmesini gerektirir. Şu anda sağlık, yeni döngünün sadece bir kısmını oluşturuyor. Ekonomik döngünün kalıcılığını tanımlayan; kaynak veriminin, yenilenebilir enerjilerin ve biyomimikrinin radikal bir şekilde artırılması. Biyomimikri, doğadan modelleri inceleyen ve sonra bunları taklit eden veya problemlerin çözümünde kullanan yeni bir bilim dalı. Örneğin; yapısı bir bitkinin yaprağına benzeyen solar hücreler gibi. Doğa, ölçünün kendisi. Biyomimikri, yeniliklerimizin “doğruluğunu” değerlendirmek için ekolojik kriterleri kullanır. 3,8 milyar yıllık evrim sürecinden sonra doğa bize, çevremizi nasıl işlevsel şekilde tasarlayacağımıza dair çalışan örnekler veriyor. Biyomimikri, doğanın algılanması ve değerinin anlaşılmasının yeni bir türü.

Doğadan alacaklarımıza değil ondan neler öğreneceğimize dair bir çağa girmek istiyoruz. (Kaynak: Benyus, Janne M.: Biyomimikri)

Mimaride de gelecekte doğanın prensiplerine göre tasarım yapılacak. Çünkü mimari bizim doğrudan çevremiz, doğal kaynaklara derin el atan yaşam alanımız. Mimarinin bir parçası olarak ışık geleceğin konseptlerinde önemli bir parametre olacak. Işık böylece hem çevreyi koruma kapsamında kaynakların, hem de sağlık sektörü açısından bir kesişme noktası. Dolayısıyla Kondratieff döngüsü için ışık çok önemli bir konu. Bunun, mimari ve aydınlatma tasarımcısının ticaret dünyası için ne anlamı var? Bugünün aydınlatma tasarımcıları, önlerindeki geleceğe ve anlayışa hazırlar mı? Uzman olarak aydınlatma tasarımcıları, yarının mimar ve yapı sahiplerine ne sunabilir? Aydınlatma tasarımcıları ekip olarak çalışabilirler mi ve yarının başarılı yapıları için hazırlar mı?

Gün ışığının rolü ne ve uzmanlaşmış bir aydınlatma tasarımcısı burada mimarı nasıl destekleyebilir?

Son iki soru saatlerce konuşmayı gerektirecek malzeme sunuyor. Neden mi? Ben, çok az aydınlatma tasarımcısının gün ışığının önemi ve etkisini bildiğini düşünüyorum. Henüz planlama ve tasarımdan hiç bahsetmiyorum. Hele mimara danışmanlık hizmeti vermeyi hiç düşünmüyorum. Zaten geçmişte de yoktu. Christian Bartenbach’ın girişimlerini bir kenara bırakalım. Ancak gelecekte bu yapılabilir mi? Olmayacağına eminim.

7 Haziran tarihinde Berlin’deki Alman Norm Enstitüsü 5. kez uluslararası uzmanları, ışığın insan üzerindeki etkileri hakkında tartışmalar yapmaya davet etti. 120’den fazla uzman ve ilgili, davete katılarak ışığın insan üzerindeki etkileri hakkında bilgilerin sonuçlarını tartıştılar. Işık endüstrisinin temsilcileri, kronobiyoloji alanından bilim adamları ve tıp, ışığın insan üzerindeki etkisi konusunda hemfikir. Hayatımızın tamamı ışığa ve sektör için çok daha önemlisi ışık kalitesine bağlı. Yanlış ışık ortamında ve yanlış zamanda olmanın sonucu olarak gece çalışmalarının insan üzerindeki kötü etkisi öyle yoğun ki, İsviçre’nin Basel Kenti’ndeki Üniversite Psikiyatri Klinikleri, Kronobiyoloji Merkezi’nde görev yapan Profesör Dr. Anna Wirz – Justice’in bu tür bilgiyi kamu ile paylaşmama fikrini ortaya atmasına neden oldu. Belli ki edinilen bilginin toplum için önemini gördü. Fakat, toplumumuzun buna nasıl tepki vereceğini ve bu bilgi ile ne yapacağını henüz bilmiyor. Çünkü, ışık sektörü edindiği bilgilerin yanı sıra her ne pahasına olursa olsun enerji tasarrufu yapma konusunda siyasetin şartlarını da dikkate almak durumunda. Çevre ve bilimin daha iyi ışık kalitesi için, bilimin topladığı bilgiler ile enerji tasarrufu yapma veya daha koordineli ışık ortamları yaratmanın nasıl bir uyum içinde olacağı henüz bilinmiyor.

Kronobiyoloji’de elde edilen bilgiler, Watt miktarının azaltılmasının toplum için bir çözüm olmadığını ortaya koyuyor. Gece mesaisinin etkileri ve doğal yirmi dört saatlik ritmin gözardı edilmesi veya yanlış kullanımı söz konusu. Bulgular insan sağlığının bozulduğunu, genetiğin ve kalıtımın değişime uğradığını gösteriyor. Yirmi dört saatlik ritmin akışına aykırı davranış nedeniyle ortaya çıkan hastalıklar neredeyse normal kabul ediliyor.

Bu tür etkilerin ispatlandığı yerler sadece büyük otomobil üreticilerinin üretim alanları için değil, ofisler için de geçerli. Işık insan için gerekli; çünkü bedenimiz ışık üzerinden sürekli zamanı senkronize ediyor. Aşırı mavi ofis ışığı insan bedenini öyle yoğun senkronize ediyor ki, çalışanlarımız bu ışık altında mevsimlere uyum sağlayamıyorlar. Buna karşılık sabah saatlerinde mavi ışığın az olması bir sonraki gece uyku aşamasını 30 dakikaya kadar kısaltabiliyor. Bu ve diğer örnekler, son yıllarda Euclock nternational çerçevesinde İnceleme ve araştırma projelerinden alınan sonuçlar. Son beş yıl içinde, sektörün DIN uzman tartışmaları çerçevesinde eklenen bilgiler. Artık ışık sektöründen bu bilgiyi uygulamaya alması isteniyor. İşte bu yüzden Deutsche Institut für Normung e.V.’nun mekânlarında uzmanlarla bir dizi tartışmalar yürütüldü. Buradan elde edilen bilgiler ile mevcut normların baştan sona kadar gözden geçirilmesi isteniyor. Toplum sadece bir enerji dönüşümünde değil, ışığa olan bakış konusunda da bir dönüşüm içinde.

Her iki konu hem ışık tekniğini hem de mimari mekânlarımızın tasarımını ilgilendiriyor. Daha ayrıntılı olarak ifade edilmesi gerekirse, aydınlatma planlamasına bakışı da bir dönüşüm içinde. Işık tekniği artık aydınlatma planlamasının tek ölçüsü değil. Birçok ölçünün bir parçası. Işık endüstrisindeki değişiklik muhtemelen elektrikli ışığın keşfi kadar büyük. Bugüne kadar planlamalarımız ışık tekniği bilgileri baz alınarak tanımlandı. Şimdi teknik, insanın talep ettiği ve insan biyolojisine yönelik şartların kombinasyonu söz konusu. Geçmiş onlarca yıl içinde çoğu planlamacının tahmin ettiği, artık bilimsel bir gerçek. Gelecekte planlamacılar “mLux (Melanopsin salgısını harekete geçiren aydınlatma gücü)” veya “sosyal jetlag” gibi terimlere alışmalılar.

Işık teknisyenleri toplumu, bu tür bir değişime hazır mı? Işık tekniği planlamacıları on ya da yirmi yıl önce hangi konu / planlama prensipleri ile uğraşacaklarını biliyorlar mıydı? Işık teknisyenleri, insan anatomisi ve psikolojisi ile yakınlaşmaya açık mı?

Biyomimikri

1. Model olarak doğa Biyomimikri, doğadaki modelleri inceleyen ve sonra bunları taklit eden veya problemlerin çözümü için fikir olarak kullanan yeni bir bilim dalıdır. Örneğin; yapısı bir bitkinin yaprağına benzeyen solar hücreler gibi.

2. Ölçü olarak doğa Biyomimikri, yeniliklerimizin “doğruluğunu” değerlendirmek için ekolojik kriterleri kullanır. 3,8 milyar yıllık evrim sürecinden sonra doğa neyin nasıl işlediğini, neyin uygun olduğunu ve neyin süreceğini öğrendi.

3. Eğitmen olarak doğa Biyomimikri, doğanın algılanması ve değerinin anlaşılmasının yeni bir türü. Doğadan alacaklarımıza değil ondan neler öğreneceğimize dair bir çağa girmek istiyoruz.

Dergide s. 54.