Kilise, Dietenhofen/Almanya

Metin: Joachim Ritter

Fotoğraf: Carl Lang

Dietenhofen’daki küçük kilise az gün ışığı alan bir çevrede varlığını sürdürüyor. Eliptik yapının “köşelerini” renkli camlar öne çıkartıyor, duvarın sert görünümünü kırıyor ve mekan duygusu yaratıyor. Sıcak suni ışık yatay çizgide aydınlatıyor ve zemin ile bankların görüntüsünü yumuşatıyor.

Modern bir kiliseyi, gotik tarza referanslar yapmak suretiyle cam ögeler ile tasarlama girişimleri çoğu zaman daha işin başında başarısız olmuştur.Yapı tarihinin, zamana uygun olup ucuz bir taklit olarak değifre olmadan tekrarlanması neredeyse mümkün değil. Renkli cam kullanıldığında ne teknolojik görünmeli ne de ruhsuzlağmaya neden olmalı. Yine de gün ışığı ve cam ile çalışmaktan daha güzel bir !ey yok. Aslında, modern dünyada kendisine yer edindirmeye çalıştığımız !ey !ekilsel olan değil, daha çok sembolik olarak onun çok üstünde olan bir !ey. Bir dinin dar kalıpları içinde bunu yakalamak çok zor. Sonuçta hem ortamın hem de ışığın, bu duyguları yaratması gerekiyor. Duru! ve özgürlüğün korunmasını sağlamalı.

Kaloriferler için yeraltına doğru altı delik açıldı. Her bir delikten 120 m aşağı inilerek yer ısısından faydalanıldı. Elektrik için kilise çatısına yerleştirilen bir foto volkaik tesisattan faydalanıldı. Foto volkaik tesisatın elde ettiği enerjiden sağlanan gelirlerle binanın tamamının enerji masrafları karşılanıyor. Kilise, gereken maneviyatı da sağlıyor.

Alman Eichstaett Piskoposluğu’nda uzun yıllardan sonra ilk defa yeni bir kilise inşa edildi ve hizmete açıldı. Usta inşaatçı Karl Frey, 24 m uzunluğunda ve 16 m genişliğindeki kilisenin gövdesini eliptik bir biçimde tasarladı.

Ana gövde, yuvarlak kulübe veya çadır gibi en eski konut biçimlerini andırıyor. Eliptik yapı dıştan bir haç şeklinde. Hristiyanlık alemi bu sembolü en erken dönemlerden beri kullanıyor. Barok Dönem’inin mimarları ise özel bir şekle odaklanmıştı. Onlar elips içinde ana gövde ve uzunlamasına bir yapıyı birleştiriyorlardı.

Aynı zamanda, ana ve yan eksenlerden oluşan bir haç biçimini de kapsıyor. Elips biçimi, yaratılışın temel hareketi olarak da görülüyor. Dünya güneşin etrafında ve ay dünyanın etrafında eliptik bir hat çizerek dönüyor. Odaklı bir biçim ancak yuvarlak gibi sadece merkez noktasını referans alan bir biçim değil. Eliptik yapı, dinamizm ve heyecan gibi iki önemli nokta kazanıyor. Kilise yapısında da insanın varoluşunun iki temel noktasını temsil ediyor: İnsan ve tanrı arasındaki ilişki.

Duvar yerine çok katmanlı bir zar kullanılmış. Karmaşık yapılar geçişleri filtreliyor, gün ve mevsimler içinde değişen ışık ortamları yaratıyor. Mimar Karl Frey’e Dietenhofen’daki kilise tasarımında hangi kilise örneklerini baz aldığı sorulduğunda, Egon Eiermann’ın Berlin’deki Gedaechtniskirche’sinin (1957-61) büyük iç huzur sağlaması açısından etkilediğini söylüyor.

Kilise inşaatında ışık, her zaman çok önemli bir rol oynamıştır. İlk yüzyıl içinde Doğu ve Batıdaki kiliseler Hristiyanlığın bir şekilsel programına uyarak tasarlandı. Doğu kilisesi bu yapıyı bugüne kadar korumayı başardı. Kilisenin iç alanındaki her m2‘ye resimler yapıldı ve mekân Hristiyan dininin hayal ettiği bir gökyüzü cennetini sergileyecek şekilde boyandı. Gotik Dönem’de kullanılan cam pencereler de dini içeriği ve mistik ortamları aktarmaya çalıştı. Işık, o tarihlerde ve günümüzde maneviyatın bir aracı, cam ise özel bir yapı malzemesi olarak kabul edildi. Ancak, modern dönemin duygularının resmini oluşturmak çok daha zor. Zamanımızda resme çok fazla önem verilmiyor. Fotoğrafçılık, TV, hızlı akan görüntü fazlalığı ve internet ile Facebook sayesinde resim sanatı ağır ve cansız bir bilgi aracı olarak görülüyor. Buna göre modern kiliselerde ya hiç resim bulunmuyor ya da çok subjektif çizimleri olan tablolar, antika parçaları veya Doğu kilisesinin ikonları bulunuyor. Kilisenin bu şekilde bir sergileme türünden çıkması için kendisinin bir mesajı taşır hale gelmesi gerekiyor. Günümüz modern teknikleri bu alandaki olanakları büyük ölçüde geliştirdi. Zaten zamanımızda yeni bir Hristiyan Kilisesi’nin inşası neredeyse yok denecek kadar az. Modern yaşantı ile kilisenin kuralları arasındaki o büyük fark birbiri ile uyum sağlayamayacakmış gibi görünüyor. Yine de kiliseler bugün de düşünmeye teşvik edecek mekân ve ortamı sunuyor. Modern bir kilisenin aydınlatmasının iyi olması, maneviyatı ve gerçekliği birbirine bağlayacak bir adaptör etkisi yaratabilir. Gerçek yaşamda olduğu gibi gün ışığının dinamiği harekete geçecektir. Almanya’nın Dietenhofen Kenti’ndeki yeni kilise bu alanda bir deney niteliği taşıyor.

Ekip, sorumlu planlamacıları, kilise yapı ustası Karl Frey, Richard Breitenhuber ve Robert Fürsich adlı mimarları Dietenhofen’daki yeni kilise binasının enerji konsepti konusunda ikna etmek için yeni yollar denediler.

Kilisenin şeffaf değil, ancak ışık geçirgen olması hedeflenmiş. Üzerinde betondan bir çatının süzüldüğü, taşıyıcı olarak bükümlü görüntüsü veren çelik ızgaralardan oluşan bir ağın içinde yer alan bir iç dünya. Sert görünümlü beton katmanın oluştuğu ahşapların farklı yönde olması ile bir haç şekli beliriyor. Konstrüksiyon eski ahit dönemini, gotik kiliselerin taşıyıcı iskeletini, yerel yapıları anımsatıyor.

İncelikli mavi camdan oluşan duvarlar oval biçimli ayin alanını dış dünyanın filtrelenmiş ışığına daldırıyor. Yeni kilisenin dış kaplaması iki katmanlı. 384 adet pulu andıran cam ögelerden oluşturulmuş. Bunların iç kısımları farklı serigrafik baskıya sahip. Konstrüktif parçaların üstü bu şekilde ustaca kapatılıyor. İç taraftaki, 288 camdan oluşan taşıyıcı kaplama elle boyanmış ve yakılmış ögelerle tasarlanmış ve mekâna renk katıyor. Buradaki ortam üflenmiş kırmızı, mavi, yeşil ve altın renkli camlardan gelen renklerle zenginleşiyor. Batıda dikey yerleştirilmiş bir bant, doğuda yine dikey yerleştirilmiş bir yeşil ve mavi bant, kuzeyde yatay altın renkli ve güneyde mavi bir bant yer alıyor.

Mekânın biçimi ve atmosferi son derece güçlü ve renklerin birbiri ile ilişkisi, ayin alanına giden kısaltılmış yol ve kelimelerle donatılmış cam alanları dua edenlerin tanrı ile buluşması için serbest bırakıyor. Bunların karşısında suni ışık ögeleri rahatlatıcı bir biçimde arka planda kalıyor. Downlight’lar yatay aydınlatmayı ve okuma ışığını sağlıyor. Yandan gelen ışık kamaşmaya neden olmasaydı, buradaki aydınlatma mükemmel olacaktı. Uplight’lar en dıştaki taşıyıcılara yerleştirilmiş. Ancak bunlarla ne dışarda ne de içerde kayda değer bir ışık efektinin sağlanması beklenemez. Aslında çatının çok hafif görünmesini sağlayan tavandaki flüoresan aydınlatması göze çarpıyor. Sade ama bir o kadar iyi.

Kesintili olsa da binanın gece aydınlatması zarif. Bina cephesinin yuvarlak biçimini ortaya çıkartacak en uçlarda iki zemin projektörü eksik. Girişin üzerindeki gölgede ilk bakışta hoş durabilir ancak profesyonel aydınlatma tasarımcısı bunu daha çok yanlış bir uygulama olarak görecektir.

Beynimizin çalışma şekli Metin: Deborah Burnett Dietenhofen’daki yeni kilisedeki resimlere bakarken ilk aklıma gelen şu oldu: Tanrı molekülü diye bir şey var mı acaba? Eğer var ise, kutsal mekânların aydınlatma tasarımı ile ilişkisi nasıldır acaba?

New Meksiko Üniversitesi’nde psikiyatri profesörü olan Dr. Rick Strassman kimyada N, N-dimetiltryptamin olarak tanımlanan ve genel olarak DMT olarak adlandırılan tanrı molekülünü keşfetti. DMT, yapı itibariyle nöron iletkeni serotonine benzeyen tarzda beyinde gerçekleşen bir kimyasal bağlantı. Araştırmacılara göre derin duygusal tepkiler ile tanrısal ilham verici düşüncelerin, yaşam, tanrı ve kainata karşı duyulan sonsuz saygının çıkış yeri. Ne tesadüftür ki aynı duygusal tepkilerle biz mimar ve aydınlatma tasarımcıları geliştirdiğimiz ve aydınlattığımız kutsal mekânların kullanıcılarında da benzer duyguları uyandırmaya çalışıyoruz. Artık kimyasal bağlantının muhtemelen beyin epifizi tarafından, beynimizin ışığa karşı hassas olduğu bölgede ayrıştırıldığını ve tepki gösterdiğini ve diğer önemli hormon olan melatoninin salgılanması için çevremizdeki ışık sinyallerini aldığını bildiğimize göre, söz konusu tanrı molekülünün bir mekânın mimari yapısı ile tetiklenip tetiklenmeyeceğini düşündüm.

Bugüne kadar bununla ilgili kanıtları olan bilimsel cevaplar henüz verilmedi. Ancak ışık ve ses/tınıyı kombine eden ve sürmekte olan gayet ilginç araştırma çalışmaları var. Bu da özellikle kilise ve diğer kutsal mekânların konsepti üzerinde çalışan aydınlatma tasarımcıları için ilginç ve heyecan verici. Bilimsel bulgular, duyularımızın koordineli ışık ve ton sinyallerine nasıl tepki gösterdiğini, beynimizin çevredeki bilgiyi nasıl aldığına ve işlediğine katkıda bulunacağını gösterecektir. Beyin epifizi otojen lenf bezi ve kulaklardaki ses reseptörleri üzerinden görsel kortex, yarattığımız mekânlardaki ögeleri hiyerarşik ancak eş zamanlı olarak iletiyor gibi görünüyor. Işık ve ses/ton üzerinden birbiri ile rekabet ettirmediğimiz duyu uyarılarında daha rahat, stressiz bir davranış biçimi görülüyor. Buna karşılık; düzensiz veya kesik kesik, birbiri ile yarış halinde olan, farklı yönlerden veya tanımlanamaz kaynaklardan gelen ışık ve ses impulslarında beynimiz stress durumuna geçiyor. Burada sadece duyuların aşırı tetiklendiği ortamları düşünmemiz yeterli. Örneğin; çepeçevre yüksek sesli video projeksiyonları veya sıcak bir yaz günü trafiğin en yoğun saatlerde metrodaki insan kalabalığı... Günün sonunda kendinizi dağılmış, boş, agresif ve stresli hissedersiniz. Işık ve ses sinyallerinin uyum içinde olmadığı durumda, rahatsız edici çevrede ortaya çıkan uyarılara karşı gelmek için beyinde bilinç dışı olarak algılar kendi kendini yeniden ayarlar. Bu çok yorucu bir işlemdir ve beyin stres altındadır. Gerilmiş ve huzursuz oluruz. Ancak, mekânın çevredeki her şey ile uyumlu olduğu bir ortamdaysak ve tüm bunlar aldığımız bilgileri beynimizin işlemesine yardımcı oluyorsa, beyin bilinç dışı ve otomatik olarak nörohormon maddeleri salgılar ve biz kendimizi sakin ve rahat hissederiz. Bilinç altımız “Burada rahatça kalabilirim. Her şey yolunda mesajı verir”. Dietenhofen kilisesinin aydınlatma tasarımında bunun mükemmel örneğini gördüm. Yüksek kalitede teknik görsel, heyecan verici bir aydınlatma tasarımı ile hiç aşırıya kaçmadan kombine edilmiş.

Kanıtlanması mümkün olan araştırma sonuçları ve elde edilen yeni bilimsel bilgiler arasındaki ilişkiyi görebildiğim için beynimizin alınan bilgiyi, belli alanlarında işlenmesi için odaklanılmış aydınlık ışığı nasıl kullandığını ve uyumlu hale getirdiğini kolayca tahmin edebiliyorum. Görüntü ve sesi algılamamız, mekân hissimiz ile ilgili duyularımızda bir dengeleme işlemi gerçekleşiyor. Bununla birlikte tanrı-molekül- tepkisini deneyimliyoruz. Tabii ki bu bir hipotez, ancak olması çok muhtemel. Dietenhofen’daki yeni kilisede zemin alanının mekân yüksekliğine olan oranı ve de iç mekândaki yan duvarlar arasındaki kısa mesafe ile yüzeylerin emici ve yansıtıcı özelliklerinin optik olarak incelenmesi yeterli. Bu şekilde, eliptik biçimli cam mekânda her tür sesin yankılanacağını ve sessizlik içinde güçleneceğini biliyorsunuz. Aydınlatma tasarımı ifade gücü olan güneşle ortaya çıkan ve değişen ışık efektlerini hesaba kattığı için çevredeki her ses, algılar açısından otomatik olarak ışık ile ilişkilendirilecek ve beyin, algıları yeniden ayarlama “görevini” yapmak zorunda kalmayacak. Ek bir stres olmaksızın beyin, kendimizi rahat, sakin ve stressiz hissetmemizi sağlayan kimyasal sinyalleri serbest bırakacak. Düşünmeye teşvik edici mekânların ortaya çıkarması beklenen şey, tüm insani duygular. Aydınlatma tasarımcıları doğal dinamik ışığı, konseptlerinin bir parçası olarak yine doğal tasarlanmış, ses açısından etkili bir mekâna entegre etmekle, ses algısını tetiklemek için gerekli görsel duyu uyarılarını bilinçsiz olarak sunmuş oldular. Görsel ve işitsel algının gerçek sinerjisi ortaya çıkmış.

Sensörik, yeniden ayarlama ile ilgili bilgilere henüz kısa bir süre önce bilimsel olarak ulaşıldı. Bu bilgilere göre bir mekânı bilinçsiz olarak algılama şeklimiz, beynin çevreden aldığı farklı duyu uyarılarını ışık ve tını/gürültü olarak dengelemesine ve böylece doğru hormonları salgılamasına bağlı. Bu kimyasal tepki bizim çevreye olan duygusal tepkimizi oluşturuyor. Benim edindiğim bilgilere göre sensörik yeniden ayarlama işlemi mili saniye içinde, beynin ışık sinyalleri ve ses sinyalleri arasındaki farkı algıladığında gerçekleşiyor, ki tüm bu işlemler beyin için büyük enerji gerektiriyor. Beyin duyu uyarılarındaki tutarsızlıkları düzeltmek için tepki gösteriyor. Düzeltme fonksiyonları için enerji gerekiyor ve sensörik tutarsızlıkları dengelemek için stres tepkileri oluşturuyor. Biz bunları iç huzursuzluk ve rahatsızlık olarak hissediyoruz. Dietenhofen kilisesinde, cam cepheden giren gün ışığı güneşin hesaplanabilir yolunu takip ediyor ve eğimli iç duvarlarla güçlenen sesi ışığa eşitliyor. Tüm bunlar olurken, beyin sakin bir durumda ve biz ilham ve derin bir evrensel saygı hissediyoruz... Zaten bu da kilise aydınlatmasını tasarlayan bir tasarımcının hedefi değil mi?

Cemaatin çoğunluğu protestan olan Dietenhofen’da tarihi Evangelist Kilisesi, kentin görüntüsüne damgasını vuruyor. Yan binaların dikdörtgen çatı ara gövdesi ile cam ve çelikten olan kilisenin eliptik biçimli silindiri kentin diğer yapılarının görüntüsüne entegre oluyor. Mevcut yapıları öne çıkartıyor, bulunduğu yeri tanımlıyor ve mekân ile yepyeni bir kimlik oluşturuyor. Yeni kilisenin açılışını katolikler ve protestanlar birlikte yaptılar. Geceleri yapının cephesindeki aydınlatma aşırıya kaçmıyor. İleri bir planlama yapılmadan uygulanmış gibi görünüyor. Profesyonel aydınlatma tasarımcıları, zeminde az lambanın olmasını ve giriş üzerinde gölgelerin oluşmasını büyük bir eksiklik olarak görüyor.

Projeye katılanlar

Yapı sahibi: Katedral danışma kurulu üyesi Leodegar Karg, Kilise Finans Direktörü tarafından temsil edilen Diözese Eichstaett; Peder Sturmius Wagner tarafından temsil edilen kilise derneği Dietenhofen - Grosshabersdorf Mimarlar: Kilise ve Üniversite İnşaat İşleri Sorumlusu Karl Frey; Richard Breitenhuber ve Robert Fürsich Sanatçılar: Rudolf Ackermann (Kreuzweg, Cemaat Mekânları), Eichstätt / Almanya; Godi ve Lukas Hirschi (iç mekân cam tasarımı), Root / İsviçre Taşıyıcı konstrüksiyon planlaması: Sailer Stepan ve Partner, München / Almanya Cephe planlaması: R+R Fuchs, München / Almanya Elektro planlaması ve ışık tekniği: Walter Bamberg, Pfünz / Almanya

Dergide s. 40.