Wall Washer

Metin: Thomas Schielke

Fotoğraf: Christian Richters

’Wall Washer’’ kriterleri ve teknikleri ‘’Wall Washer’’lar, aydınlatma tasarımcılarının uygulama yelpazesinde yer alan vazgeçilmez ürünlerdir. Özellikle duvar alanlarının homojen olarak tavandan tabana kadar aydınlatılması söz konusu olduğunda, geniş yayılım özellikleri ve asimetrik ışık dağılımları ile önemli bir tasarımsal kriteri oluştururlar. Pratik olarak bakıldığında, hangi farklı “wall washer”un nasıl ve nerede doğru olarak kullanılması gerektiği ise, bilimsel olarak önemli bir ayrıntıdır.

Herz-Jesu Kilisesi, Münih: PAR-lambaları kullanan mercekli ‘’wall washer’’lar tüm binanın yüksekliğince homojen ışık sağlıyor. Akçaağaç lamellerinden oluşan iç ahşap gövde, cam kapıların kapalı olması durumunda da dışarıdan görülebiliyor. Mimar: Allman Sattler Wappner Aydınlatma tasarımı: George Sexton Assoc.

‘’Wall Washer’’lar yoğun olarak mimariye bağlı aydınlatma birimleridir. Bir fonksiyon alanının aydınlatılmasından önce, daha çok mekansal oranlar ve sınırlar belirginleştirilir. Algılama psikolojisi ve tasarımsal açılardan ‘’wall washer’’lar mekan şekillendirici elemanlardır ve bu fonksiyonlarından dolayı daha çok nitelikli aydınlatma tasarımının konusuna girerler. Ancak çoğu zaman, ‘’wall washer’’lara daha işlevsel görevler yüklenir, bunun için en güzel örnekler, müze ve galeri alanlarında ve de endirekt genel aydınlatma amaçlı kullanımlarıdır. Dikey ‘’wall washer’’lar yine sunum ve satış alanlarında ve oditoryumlara uygulanır. Dış mekanlarda da dikey aydınlatmanın çok önemli bir rolü bulunmaktadır. Mekanlar ve yüzeyler bu sayede daha da vurgulanır, ayrıca yeşil alanlar içerisinde bulunan objeler ön plana çıkartılır.

Aydınlatılmış duvarlar Duvar aydınlatmasının türü istenilen aydınlatma fonksiyonuna bağlıdır. Bu fonksiyon örneğin bilgi panolarının okunması, resim tabloları veya ürünlerin görülmesi, mimari yapıların veya duvar yüzeyinin görülmesi ile ilgili olabilir. Duvar aydınlatması yalnızca duvarın ve mekan sınır yüzeylerinin vurgulanması için de kullanılabilir; sonuç olarak, mekanın dolaylı olarak genel ışıklandırılması amacıyla kullanılmaktadır. Tek duvar alanlarının veya duvarda bulunan objelerin daha öne çıkartılması amacıyla yapılan aydınlatma için aydınlatma elemanları, tavana monte edilebilen ve yön verilebilen projektörlerdir. Bir yüzey yapısının vurgulanması için ise, duvara çok yakın olarak monte edilen Downlight, Uplight veya Up-Downlightlar ile çizgisel ışık etkisi yaratılır. Eğer ışık yolu olarak kemerli ışık kesitleri ve malzemenin vurgulanması istenirse, bu tür aydınlatma şekli sadece duvar aydınlatması için uygulanır. Duvarın sınırlayıcı özelliğinin vurgulanması yerine, daha aydınlık ve geniş mekan duygusu yaratılmak istenildiğinde, eşit şekiller yaratacak, geçişleri belirsiz duvar ışıklandırması daha uygun olacaktır. Tekdüze ışık dağılımı, tablolar ve grafikleri sunmak üzere ayrıca keyişi nötr bir arka zemin yaratır. Birçok farklı modelde sunulan ‘’wall washer’’ların esas görevi budur.

Yüzeyleri dikkate alma ‘’Wall Washer’’, ahşap, kumaş doku ve dekoratif beton gibi değerli duvar yüzeylerinin kalitesini vurgular. Vurgulama aydınlatmasında olduğu gibi duvarın geniş olarak algılanmasını neden olmaz. Muntazam duvar aydınlatması sağlanması için açık ve mat yüzeyler tercih edilir. Duvar üzerindeki dağılmış yansımalar ile mekan yumuşak ve dolaylı şekilde genel olarak aydınlatılır. Koyu yüzeyler mekanın karanlık görünmesine sebep olurlar ve daha yüksek ışık gücüne gereksinim duyulur. Yansıma derecesi yüksek olan parlayan duvar malzemesinde, örneğin cilalanmış taş veya metal, ‘’wall washer’’lar rahatsız edici bir yansımaya neden olabilir. Yoğun ışıma kontrastları özellikle koyu renkli duvarlarda açık ışık noktaları ile ortaya çıkar. Renkli duvarlarda uygun renk filtreleri ile renkler daha da vurgulanabilir. Yapılandırılmış duvarların önünde, zemine gömülü armatürler yerleştirildiğinde, gün ışığına ve diğer aydınlatma birimlerine aykırı duran gölge etkisi dikkate alınmalıdır.

Farklı aydınlatma tipleri ve lambalar ‘’Wall washer’’lar geniş yansıma ve ışığı asimetrik dağıtıma özelliğine sahip olup, ışığı dikey yüzeylere yönlendirir. Yapı türüne göre tabanın bir kısmını da aydınlatılır. Mekana sabitlenen ‘’wall washer’’lar, tavana veya zemine monte edilebilir ya da üzerlerine yerleştirilebilir şekilde satılmaktadır. Bunun yanı sıra, ‘’wall washer’’lar elektrik rayı üzerine yerleştirilebilen hareketli aramatürler olarak ta satılmaktadır. Işık aracı olarak tüm lamba çeşitleri kullanılabilmektedir: düşük voltajlı halojen lambalar, halojen ampuller, şüoresanlar, güçlü PAR lambaları ve özellikle yüksek duvarlarda kullanılan yüksek aydınlatma yoğunlukları için gerekli yüksek yeğinlikli boşalmalı lamba.

‘’Wall Washer’’lar için kriterler ‘’Wall washer’’ için, uniform olmaları, dereceleri ve ışığı kesme özellikleri kriterleri arasında sayılmaktadır. Dikey olarak gelen ışık dağılımının mümkün olduğunca homojen olması istenir. İyi duvar ışıklarının aydınlatma gücü oranı maksimumdan minimuma 1/3’dür. Tavandan zemine kadar eşit bir ışık dağılımı elde etmek için asimetrik ışık dağılımı özelliği gerekmektedir ve bu ışık, dikey alanın ve aydınlatıcının pozisyonuna göre geometrik olarak orantılanır. Tavana yakın bir alana monte edilmesi halinde simetrik ışık dağılımı tavanda karanlık bir bölgenin oluşmasına neden olur ve ışık yalnızca dikey kullanım alanına yansımadığı için etkisi de azaltılmış olur. Yatay aydınlatma için ışık konisinin yan kenarı yumuşak şekilde yayılır.

Tavana monte edilen armatürlerden gelen ışığın yansıma açısı daha iyi bir görme konforu sağlar. Lambalar yansıtıcının koruma alanında olmadığı sürece ışık gözlere parlamaz.

Yansıtıcıdan kaynaklanabilecek başka yansıma reşekslerini engellemek için, geometrisi, yansıma açısının

Benrath Şatosu, Dusseldorf: Zemine monte edilen ‘’wall washer’’ların asimetrik ışık dağılımı, yukarı doğru yansıyan ışık ile birleşip bir kirliliğe neden olmuyor. Yukarı doğru yönlendirilen yansıtıcılar, ziyaretçilere optimum görme konforu sunuyor. Mimar: Nicolas de Pigage Aydınlatma tasarımı: Architekturbüro Lamprecht

Martin Gropius Binası, Berlin: Işığın parlaklığını engelleyen kaplaması ile bu ‘’wall washer’’ çok yüksek bir görme konforu sağlıyor. Mercekli ‘’wall washer’’lar ile karşılaştırıldığında, daha küçük olan aydınlatma aralığı ile lamba tavanda göze çarpmıyor. Mimar: Hillmer & Sattler, Aydınlatma tasarımcısı: Licht Kunst Licht içerisinde yoğun aydınlatma olmayacak şekilde hesaplanır. Daha iyi görme konforu istenildiğinde, lambanın tüm yansıması aşağıya doğru yapılarak başka bir yansımayı önleyecek ve aydınlatıcının etki derecesini düşürecek önlemler gerekmektedir. Görme konforu ve lambanın ekonomik kullanımı ortama göre farklı değerlendirilebilir.

Işık rengi, parlaklık, ışık gücü, ışık verimi, lamba ömrü ve renklerin kalitesi lamba seçimini belirler. şüoresanlı lineer duvar lambaları, duvardaki nokta ışık kaynaklarına nazaran daha az parıldama etkisi verirler. Duvar lambalarından gelen dağılmış ışık, duvarda daha yumuşak bir modülasyon ve eşit aydınlık etkisi yaratır.

Aydınlatıcı türleri ‘’Wall washer’’lar için farklı türde aydınlatıcılar kullanılmaktadır. ‘’Wall washer’’ların sınışandırılması ışık dağılımı, aydınlatıcının şekli ve montaj türüne göre yapılır. Tavana monte edilen nokta ışık kaynakları şeklinde ‘’wall washer’’lara alternatif lineer aydınlatıcılar bulunmaktadır. Farklı lamba tiplerine göre boyutlar da değişebilmektedir. Aşağıda belirtilen tüm ‘’wall washer’’lar asimetrik ışık dağılımı yapmaktadırlar:

Mercekli ‘’wall washer’’lar: Mercek, ışık konisini genişleterek duvarı eşit oranda aydınlatır. Işık tekniği son derece etkilidir ve ışığı kesme yansıtıcısı sayesinde de bu ışıkta iyi görme sağlanır.

Standart ‘’wall washer’’lar

Yansıtıcının geometrik yapısı duvarda ışığın homojen olarak dağılmasını ve dolayısıyla çok daha iyi görülmesini sağlar.

Füoresanlı ‘’wall washer’’lar: Yapısal biçimleri itibarıyla lineer aydınlatıcılar kategorisinde yer alırlar. Yansıtıcı tekniği ve şüoresanların özellikleri birlikte duvarın eşit olarak aydınlatılmasını sağlar. Lineer ‘’wall washer’’lar duvarları daha az parlaklıkta gösterir. Dağılan ışık eşit yansıma yapar. Tavandan hafif dışarıya çıkan prizma elemanı sayesinde duvarın aydınlığı aşağıdan yukarıya kadar tam yoğunlukta sağlanır. Lineer ‘’wall washer’’lar ayrıca geçme lambalar olarak ta sunulmaktadır. Çevresine takılan yansıma önleyici kapaklar görme konforunu arttırır.

Yansımayı önleyici konili ‘’wall washer’’lar: Elips şeklindeki yansıtıcı yardımıyla bu türden ‘’wall washer’’lar dikey aydınlatma yoğunluğunun eşit dağılımını sağlarlar. Lamba tamamıyla bir karartma konisi ile kaplanmış olduğundan, bu tür lamba ile görme konforu son derece yüksektir. Mercekli ‘’wall washer’’lar ile karşılaştırıldığında, bu tür aydınlatıcıda bulunan küçük aydınlatma aralığı tavanda belli belirsiz görülmesini sağlar.

Downlight ‘’wall washer’’lar: Bu türden lambalar ile ışık, dikey olarak yukarıdan aşağıya doğru ya da yatay alanlara yönlendirilir. Duvardaki bölgenin aydınlatması için downlight ‘’wall washer’’da ayrıca bir eliptik bölümü bulunmaktadır. Ayrıca özel modeller olarak downlight çift ‘’wall washer’’lar da sunulmaktadır ki bunlar koridorlardaki birbirine paralel olarak duran duvarları ve aynı zamanda da zemini homojen olarak aydınlatmaktadırlar.

Işımalı ‘’wall washer’’lar

Elektrik raylara monte edilen ‘’wall washer’’lar, dikey alanların zaman zaman ya da sürekli olarak aydınlatılmasında uygulanır. Çeşitli duvar yüksekliğinde monte edilen bu aydınlatıcıların mercekleri, mercekli tiplerinde olduğu gibi ışığın yansıma konisini genişletirler.

‘’Wall washer’’ların ön düzeneğinde bulunan ayrı bir toplayıcı reşektör tavana yakın duvar alanının aydınlatılmasını sağlar.

Montaj türlerinin seçiminde genellikle tasarımsal unsurlar ön planda tutulur. ‘’Wall washer’’ uygulamaları mimariye entegre edilebilmekte ya da ek ışık çözümü olarak geliştirilebilmektedir. Gömülü olarak yerleştirilen aydınlatıcılarda ışığın etkisi ön plandadır. Aydınlatıcı elemanları izleyici göremez. Takılabilen aydınlatıcıların kullanımında ise daha çok aydınlatıcının kendisi ön plandadır. Elektrikli raylara monte edilen aydınlatıcılar esneklik söz konusu olduğunda iyi bir çözümdür. Tasarım sırasında göz önünde bulundurulacak en önemli nokta, aydınlatma ve mimari arasında biçimsel uyumluluğun dikkate alınması ve sağlanmasıdır.

Aydınlatıcının uzaklığı ve pozisyonu

‘’Wall washer’’ların doğru pozisyonlanması ve duvarda eşit ışık dağılımının sağlanması için bazı temel kurallar planlamacılara yardımcı olmaktadır. Aydınlatıcının duvardan uzaklığı mekan yüksekliğinin en az 1/3’ü oranında olmalıdır. Alternatif bir çözüm olarak duvara olan uzaklık 20 derecelik bir çizgi ile çizilebilir, bunun için duvarın zemin ile kesiştiği noktadan duvara kadar olan uzaklık göz önünde bulundurulur. Duvara olan uzaklık azaldığında, aydınlatıcının önünde parıltılı bir ışık lekesi oluşur ve bu, duvarın eşit oranda dikey olarak aydınlatılmasını etkiler. Ayrıca ışığın dağılımı duvarın tabanına kadar yetemeyebilecektir. Bunu yanı sıra, duvar yüzeyi de daha az yumuşak görünecektir, çünkü çizgisel ışık oranı arttıkça gölgeler de artacaktır.

Optimum yatay uygulama, duvara olan uzaklığa uygun bir aydınlatıcı uzaklığı ile elde edilir. Aydınlatıcı uzaklığının arttırılması, aydınlatıcı yansımaları arasında karanlık şeritlerin görülmesine neden olur, bu da duvar aydınlatmasının eşit olmadığının göstergesidir. Daha yüksek tavanlı mekanlarda aydınlatıcı uzaklığı daha da azaltılmalıdır, böylece aydınlatma yoğunluğu ayarlanmış olur. Alternatif olarak ta daha yüksek kapasiteli lambaların kullanılması tercih edilebilir.

Reichstag, Berlin Mercekli ‘’wall washer’’larda mercek, ışık konisini açarak duvarô son derece eşit oranda aydınlatmaktadır. 150 Watt’lık halojen akkorlu ampuller, 4 metre ve daha yüksek tavanlı mekanlarda da renklerin son derece güzel ve parlak olmasını sağlar. Mimar: Norman Foster, Aydınlatma tasarımcısı: Claude Engle

‘’Wall washer’’larda optimum ışık eşitliği en az üç aydınlatıcının kullanılması ile sağlanır. Bu nedenle ilk taslak çalışma, doğru değerlendirme yapabilmek için her zaman en az üç lamba ile yapılmalıdır. ‘’Wall washer’’, mekanın bir köşesine 45 derecelik açı ile yerleştirilmelidir. Böylece aydınlık köşeye doğru da yansıyacak ve yan duvarda görülen ışık, diğer alanlardan daha belirgin olmayacaktır. İç mekanlarda aydınlatıcılar genel olarak tavana, dış mekanlarda ise gerekli koruma donanımına sahip yerlere monte edilmektedir. İç mekanlarda ‘’wall washer’’lar için kullanılan uygulamalar, dış mekanlarda yüzey aydınlatmaları için de uygulanmaktadır. Aydınlatmaların bir temel üzerine oturtulması sayesinde çevresindeki bitki örtüsü ile kapatılmaması sağlanır. Olası ışık kirliliği nedeniyle, dış mekanda dikey aydınlatma için kullanılan simetrik ışık dağılımlı aydınlatıcılar, asimetrik dağılımlı olanlara nazaran daha az kullanışlıdır. Duvara yönlendirilmeyen yansıma alanı, ışığın saçılmasına neden olur, bu da hem enerji kaybı hem de atmosferin gereksiz yere ışık ile kirletilmesi anlamına gelir.

Talep edilen aydınlatma seviyeleri

Müze aydınlatması söz konusu olduğunda, ışığa duyarlı sergi malzemesi için 50 lx ve ışığa duyarlı olmayan objelerin aydınlatması için 200 lx değerinde aydınlatma yoğunluğu kural olarak uygulanır. Kütüphane raşarındaki malzemeleri görmek için 200 lx değeri tavsiye edilir, ofis raşarı için 175 lx yeterlidir. Okul ve oditoryumlarda bulunan duvar panoları için 500 lx değeri gerekir. Gece dış mekanın aydınlatılması için 10 lx değerinde elde edilecek bir yoğunluk, karanlık bir çevreyi dikey olarak aydınlatabilir. Geceleri, dış ve iç mekan arasında bir bağlantı kurabilmek için giriş bölümünün duvarının bir kenarına 100 lx değerinde, aydınlık mekan etkisi yaratacak ışık yoğunluğu gerekir.

Uygulamalar, mimaride dikey aydınlatmanın, en zorlayıcı planlama görevlerinden biri olduğunu göstermektedir, çünkü aydınlatmanın seçimi ve yerleştirilmesi dikkatli bir çalışma gerektirir. İyi dikey aydınlatma çözümleri, mekanların yorumlanması için bir araçtır ve aydınlatma tasarımcıları ile mimarların tasarım olanaklarını arttırır.

Literatür

Deutsches Institut für Normung: DIN 5035-7, 2004. DIN EN 12464-1, 2003.

Ganslandt, Rüdiger; Hofmann, Harald: Handbook of Lighting Design. Vieweg, 1992.

Illuminating Engineering Society of North America: IESNA Lighting Handbook. Illuminating Engineering, 2000. Lam, William M. C.: Perception and lighting as form givers for architecture. McGraw-Hill, 1977.

Lou, Michael: Light: The Shape of Space: Designing with Space and Light. Wiley, 1995.

‘’Wall washer’’lara genel bakış :

Satır 1: Rotasyon simetrik aydınlatıcılar (soldan sağa) ile duvar ışıklandırması: Mercekli ‘’wall washer’’lar, standart ‘’wall washer’’lar, yansımayı önleyici konili ‘’wall washer’’lar, downlight ‘’wall washer’’lar, ışımalı ‘’wall washer’’lar. Satır 2: Linear aydınlatıcılar ile duvar ışıklandırması (soldan sağa doğru): flüoresanlı ‘’wall washer’’lar, prizma elemanlı ‘’wall washer’’ları, şablon reflektörlü ‘’wall washer’’ları, ışımalı ‘’wall washer’’ları Satır 3: Zemine montajı yapılabilen rotasyon simetrik aydınlatıcılar (soldan sağa) ile duvar ışıklandırması (soldan sağa doğru): Mercekli ‘’wall washer’’ları, standart ‘’wall washer’’ları, polar üzerinde ‘’wall washer’’lar.

Dergide s. 72.