Sekonder Sistemler

Metin: Joachim Ritter

Fotoğraf: Gavin Fraser

Kendilerinden emin olan yapı sahipleri, mimaride özel bir tasarım ile övünmek isterler. Renk oyunları ve dinamik, teknik açıdan heyecan vericidir ancak artık bir trend olmaktan çok, özel projeyi giderek artan derecede renk batağından çıkartamayan bir akımdır. Öncü ışık tasarım büroları şu sıralarda henüz hırpalanmamış yeni bir tasarım akımı arayışına geçtiler. Buluştukları nokta, sadece teknik gelişimi içermiyor, aynı zamanda ışık kalitesini yeniden tanımlıyor ve tartışıyor: Ayna teknolojisi ile sekonder aydınlatma.

Aramızdaki gençler önceki mezunlara “vay vay vay”, “eskiler” diyecekler. Evet, “eskiler” olarak anılanlar 1882 yılında Paris’te gerçekleştirilen ilk dünya fuarında sergilenen ilk yansıtıcı lambalar. Zamanın lambalarında bir elektrik ile çalışan ışık kaynağının ışığı, yüksek silindir üzerinden bir yansıtıcıya iletiliyor ve böylece aydınlatma gerçekleştiriliyordu. Demek ki, en azından temel fikir yeni değil. Ancak bu alanda yapılan gelişmeler öyle ilerledi ki, ışığın gerçekten büyük bir bölümü kaybolmadan mekana yansıtılabiliyor.

Farklı düşünerek, yön değişimini sağlayan ve ayna reflektör sistemini seksenli yıllarda tasarlayan ve fikirlerinin pazarda yer alması için uğraşan, yine Christian Bartenbach oldu. O zamanlar, dünyanın en önemli ve en şöhretli yapısı, Hongkong ve fianghai bankasının binası Sir Norman Foster tarafından inşa edilmekte idi.

Kule, gün ışığını önce yatay ve sonra dikey olarak her iki köşeden binanın içerisine yansıtan ve böylece doğanın sınırlarını zorlayan devasa ayna sistemine sahip. Ancak, yönlendirici ayna sistemleri ile ilgili olarak Sir Norman Foster gibi diğer mimarlar arasında da bundan başka büyük ve eşsiz bir proje bir daha ortaya çıkarılmadı veya bir kez daha bu boyutta, benzer bir çalışma uygulanmadı. Binanın içerisindeki efektler çok az olarak değerlendirildi ve iki ayna tarafından emildiği için ışık kaybı çok fazlaydı. Geriye kalan binanın avlusunun zemine yansıyan açık bir ışık lekesiydi ve mekan tasarımı açısından hiçbir önem taşımıyordu. Aslında bu çalışma ile yapı sahibi, yenilikçi fikrin reklamı konusunda memnun kalmıştı ancak ışık kalitesi, maliyetler açısından değerlendirildiğinde doğru bir orantıda değildi ve hala değil.

Işık kalitesinin düşük olmasının diğer bir nedeni de binanın dış yüzeyine yerleştirilen parabol ayna pozisyonunu güneşin hareketine göre sürekli değiştirip ayarlamasıydı. Yönlendirme tekniğinin temel fikri halen duruyor ve kendisini daha çok 90’lı yıllarda ve halka açık mekanlarda kendisini gösteriyor.

İç mekanlarda da kullanımı konusunda tanınmış üreticiler temel fikri alarak, her ne kadar sınırlı ve ağırlıklı olarak suni ışık alanında da olsa pazara sundular. Yönlendirme tekniği artık sadece Siteco tarafından değil, ayrıca Zumtobel Staff, Hess, Ansorg ve birçok başka firma tarafından da sunulmakta. Ancak Siteco dışında hiçbir üretici sekonder sistemler için ifade güçlü ışık dağıtım hatları sunamıyor. Nicolas Grimshaw tarafından gerçekleştirilen, Frankfurt Fuarı alanında bulunan yeni fuar salonu gibi projeler bu teknolojiye

Kopenhag metro istasyonu. İstasyonun kaplaması, iyi yansıyan metalden yapılmış ve mekanın aydınlık görünmesini sağlıyor. Aydınlatıcılara 2000 Watt’lık lambalar takılmış. Bu tür bir uygulamanın avantajı ışığın iyi dağılması ve tavan aydınlatıcıları ile karışlaştırıldığında, tesisata daha iyi erişim imkanı.

Aydınlatma tasarımı: Bartenbach Lichtlabor olan ilgiyi gösteriyor. Sadece direkt bir aydınlatma ile karşılaştırıldığında fark hemen görülmüyor. Zaten, yan yana koyup direkt karşılaştırma imkanı olmadan, hangi iki aydınlatma çözümü arasında kalite farkı görülebilir?

Geçmişte de tüm çözümler ışık tekniği açısından ilk göründükleri kadar orijinal olmadı. Ödül alan ve temel konsepti ayna tekniğine dayanan, Kopenhagen metroları bu konuda yapılan en son projelerdir. 2000 Watt gücünde HIT lambaları ile donatılmış büyük yansıtıcılar genel aydınlatma için kullanılmış. Ayrıca dışarıdan piramit prizmalar üzerinden zemine gün ışığı yönlendirilmiş. İç duvarlara yansıtma özelliği olan metal kaplamalar uygulanmış. Kullanılan metalik duvarlar nedeniyle tüm atmosfer gayet soğuk ancak iyi aydınlatılmış.

Işık tekniği, oluşturulan fikir açısından gayet enteresan ancak konseptin tamamına bakıldığında, insani bakış açılarının eksik olduğu görülüyor ve toplamda teknolojik ve erişilmez bir hava veriyor.

Aslında çoğu zaman, bazı büyük yönlendirme aynalarını mimarinin entegre elemanı olarak kabul etmek çok zor oluyor. Özellikle bunlar eski şehir alanlarında kullanıldığında, ki buralarda giderek yoğun uygulanıyorlar, tamamen teknik ve konuya odaklı büyük aynalı yabancı cisimler olarak hissediliyorlar. Kaliteli ışık elde etmek için stadyuma benzer bir görüntü şehir yetkililerini hiç rahatsız etmiyor gibi görünüyor. Geçmişte tasarlanan yönlendirme sistemleri maalesef artık yok.

Tasarımın aslında sabit ve aşılamaz derecede monoton olmayabileceği,

Şehir elemanı ve simgesi olarak bir ışık direği: Sir Norman Foster tarafından, Londra’nın yeni belediye binası önüne yerleştirilen endirekt aydınlatma sistemi, alan aydınlatma görevi dışında, mimari eleman olarak mekan tasarımı görevini de üstlendi. Kamaşma engelleyicisi ve filtreleri ile 18 ışık yansıtıcı, 30 lux değerinde orta dereceli aydınlatma gücü sağlıyor.

Aydınlatma tasarımı: Equation Lighting, Londra

Londra’da bulunan ve yeni belediye binasını aydınlatan More-Masten örneğinde görüldü. Işık direklerine farklı bir görüntü sağlayan yine Sir Norman Foster’in bürosu oldu ve böylece bu direkler, alanın simgesi haline geldi. 47 metre yüksekliğinde olan ışık direğine 18 yansıtıcı ve 12 SiStar Siteco marka ayna elemanları takıldı. Aynalar alt kısımlarından uygun bir plakaya sabitlendi ve direğin etrafına monte edildi.

Yönlendirme tekniğinin prensibi bir projektöre ve yönlendirici aynaya dayanıyor. Bu elemanlar birbirlerinden bağımsız olarak alana yerleştirilebiliyorlar. Temel fikir ise, endirekt aydınlatma ile yansıma efektinin azaltılmasına ve böylece daha geniş ve eşit mekan aydınlatılmasının sağlanmasına dayanıyor. Burada en büyük dezavantaj, efektlerin kaybolmasında görülüyor. Ayrıca ışık kaynağının ve ayna sistemlerinin ayrılması ile daha yüksek maliyetler ile çalışılması gerekiyor. Her şekilde bir ayna sekonder reflektöre, en az bir yüksek kapasiteli projektöre ve bir direk veya sistem taşıyıcısına gerek duyuluyor.

Uzun süre birçok planlamacı yansıma konusunda yeterli derecede doğru çözümü bulamadı, çünkü direkt veya endirekt olarak gelen bir ışık noktası her zaman yalnızca bir ışık noktası olarak kalmış ve böylece yansıma efektinin kaybı azalmış ancak tamamıyla yok olmamış. Yansıma etkisinin azalması ancak aynaların faset elemanları olarak şekillendirilmesi ve ışık huzmesinin büyük bir ışık noktasından küçük ışık noktalarına bölünmesi ile sağlandı. Doğal çevrede bu durum gece yansıyan ay ışığı ile karşılaştırılabilir. Ay büyük aydınlatıcı nokta ve yıldızlar neredeyse ışıma yapmayan sayısız küçük noktalardır. Aynalı yansıtma sistemlerinin de ışıması bu şekilde engellenir.

Ancak, tipik modern şehir lambalarında yönlendirme tekniği kullanıldığında ışık kalitesinin yaya alanlarında da artması sağlanamıyor. Bu da felsefi bir soru olabilir ve planlamacıdan planlamacıya veya yapı sahibinden yapı sahibine farklı olarak değerlendirilebilir. Aynı aydınlatma gücünde daha yüksek kapasiteli montajın yapılabilme ihtimalini önceden hesaplamak gerekir, çünkü geleneksel sistemler ile karşılaştırıldığında projektörlerin ve ek reflektörlerin ışık kaybı söz konusudur. Algılama ve kontrastlar için her uygulamada lux değeri önem taşımaz.

Işığın tam olarak ayna, daha doğrusu yansıtma alanına gelmesi ve bunun dışına taşmaması için, projektörlerin yüksek dereceli toplayıcı özellikli olması gerekir. Bunun için Siteco’nun lens-light tekniği çerçevesinde ürettiği projektörün içerisinde bulunan optik komponentler kullanılmaktadır.

Konveks veya konkav reflektör façetalarının yansıması ile ışık tam olarak dağıtılabilmektedir. Reflektör malzemesi olarak alüminyum kapaklar kullanılır. Bunlar ışık tekniği açısından ayrıntılı bir geliştirme sürecinden geçmelidirler. Kapakların ağırlığı ve sabitlenmesi ve de temizleme zorluğu, geleneksel kapakların kullanımının diğer dezavantajlarıdır.

Bu problemlere çözüm üretmek için Siteco buhara tutulmuş mikro yapıları baz alarak yeni yansıtma alanları geliştirdi. Fresnel teknolojisi olarak da adlandırılan bu teknoloji ile, üç boyutlu ayna façetaları neredeyse iki boyutlu yapılara kadar düşürülmekte. 30 ile 40 mm façeta yüksekliğine sahip reflektörler bu şekilde iki milimetre kalınlığında bir PMMA paleti ile değiştirilebilmekte, böylece plana uygun reflektör elde edilmekte.

Çizilmelere karşı boyanan son kat, uzun süreli koruma sağlamakta ve bunun yanı sıra, yansıtma alanının düz yüzeyi kolay temizlenmektedir. Aynı zamanda Fresnel tekniği, tam ve eşit oranda ışık dağılımını sağlayan kompakt ve montajı kolay bir tekniktir. PMMA mikro yapılı ayna, en farklı aydınlatma durumları için önceden biçimlendirilmiştir. Malzeme ince ve hafiftir. Yansıtma alanı parlak ve değerli bir görüntüye sahiptir.

Fresnel teknolojisinin mikro yapısı sayesinde aydınlatıcı eleman, ışık ve gölge ile ışık dağılımı açısından yeni, muhteşem aydınlatma olanakları

Yeni PMMA mikro yapı sayesinde tam ve esnek bir ışık dağılımı sağlanabilmekte. Ancak Siteco dışında çok az sayıda üretici kullanabilir LVK sunuyor.

Tarihi şehir görüntülerinin arasına serpiştirilmiş modern endirekt sistemlere çok iyi bakmak gerekir. Tarihi iç mekanlardaki modern büyük alan aydınlatıcıları uygun olmayabilir. Tarihi eski şehirlerin sokak aydınlatması için neden fonksiyonel bir tarihi eser koruması yoktur. Aslında modern aydınlatıcılar da iyi çalışabilir.

Avantajları

Işık kaynağının ve aynanın, birbirinden ayrılması oldukça kolay, ulaşılır alanlara yerleştirilme imkanı Tarihi eser koruması altında olan binalarda ışık kaynağının farklı şekillerde yerleştirilmesi imkanı Düşük parlama Yüksek ışık kalitesi Tam bölgesel sınırlama ve tanımlama Yüksek tavanlı mekanlar için çözümler Prestij

Madrid Barajas havalimanında (Aydınlatma tasarımı: Speirs / Majur) ilk defa Fresnel Teknolojisi başarılı bir şekilde uygulandı. Richart Rogers öncelikle bakım alanlarına gerek duyulmayan, tavan tasarımını çalıştı. Burada sekonder aydınlatma uygulandı. Gün ışığı sızdıran pencerelerden düz ve hafif sekonder aynaları terminal alanlarının aydınlatılmasını sağladı.

Dezavantajları

Yüksek etki derecesinde kayıplar Direkt sistemler ile karşılaştırıldığında daha yoğun maliyetler Ayna tasarımı çok teknik ve seçim imkanı az Üretici az Sadece bir üretici aydınlatma hatları ve neredeyse güvenilir ölçüm verileri sunuyor ortaya çıkmaktadır. Aydınlatma planlamasından bilinen, direk etrafına dağılım, Fresnel teknolojisi ile kare bir alanı aydınlatan en uygun ışıklandırma olarak gösterilmektedir. Bu teknik ile tam aydınlatma sağlanmaktadır. Siteco laboratuarında geliştirilen başka bir mikro yapı ile direk, bir meydanın merkezinden hemen algılanmaktadır ve bu uygulama ile aydınlatıcının önünde tam olarak tanımlanmış kare bir alan görülmektedir.

Şanghay Formula1 yarış pistinin giriş alanları, keskin ve sınırları tam olarak tanımlanan alanların aydınlatması için çok iyi bir örnektir. Sabitlenen alanların aydınlatılması, karanlık bölgenin ise gece olduğunda tam karanlık kalması istenmiştir: bunlar yeşillikler ve çim alanlardır.

Işık kaynağı ve reflektör ayrı olduğundan, aynalı yansıtıcı sistemleri büyük mekanlarda ve dışarıda fonksiyonel ve estetik açıdan birçok farklı uygulama olanağı sunmaktadır. Bu nedenle aynalı yansıtıcı sistemleri, giderek aydınlatmanın daha zor olduğu ve mimariye entegre edilmesi istenilen ışık çözümlerinde uygulanmaktadır.

Madrid’deki Barajas havalimanında (Aydınlatma tasarımı Speirs&Major), Fresnel teknolojisi ilk defa başarılı bir şekilde uygulanmıştır. Richard

Aynalı yansıtıcı façetaların yeni jenerasyonunda görülen avantajlar çok çeşitli: Dresden’de bulunan ve cam bir yapıya sahip olan fabrika, Volkswagen AG firmasının yeni araba üretim hattıdır. Araç üreticisi, biyoritm araştırmalarına göre ışık kalitesinin üretim artışına neden olduğu bilincindedir. Yönlendirme sistemi ışık konseptinin temel yapısıdır. İncelemelere göre üretim sonuçlarının daha iyi olduğu kanıtlanmıştır. Mimarlar: Henn Architekten und Ingeniuere, Münih Aydônlatma tasarômô: Kardorff Ingenieuere, Berlin

Rogers onarım alanları olmayacak tavan tasarımını üstlenmiştir.

Dolayısıyla, burada sekonder aydınlatmanın uygulanması ve böylece en yeni teknolojinin kullanılması gerekmiştir. Düz ve hafif sekonder ayna, gün ışığı pencerelerinden terminal alanlarının aydınlatılmasını sağlamıştır.

Her üst ışıktan iki yuvarlak ayna, ışık demetini çelik halatlardan sarkan üç adet R2 Maxi-reflektörlere yansıtıyor; Toplam olarak 1200 adet ayna ve 1800 yansıtıcı (her biri 1000 Watt gücünde HIT-DE lambaları ile donatılmış) monte edilmiş. Genelde, tavanda yoğun ışık demetleme özelliğine sahip yansıtıcılarla oluşan sert gölgelerin engellenmesi istenmiş. Yansıtıcının kapama camı üzerine takılan seramik kapak ile aydınlatma sisteminin altında olan alanların üzerine yumuşak bir ışığın gelmesi ve bambudan oluşan tavana, kalan kısmının dağılması sağlanmış.

Halen birçok aydınlatma tasarımcısı sekonder teknolojisinin kullanımını savunmakta güçlük çekiyor, çünkü bunun için ışık kalitesi konusunda ayrıntılı argümanlar gerekiyor ve ayrıca da, bu konular zaten birçok yapı sahibine çok uzak.

Daha çok ışık kalitesi istenmeye başlanıldığında, yeni prizma teknolojisi, sekonder aydınlatmanın işlevselliği açısından önemli bir etmen olacak. Tabi ki maliyetler de önemli ve zaten hiçbir şey bedava değil.

Dolayısıyla, sekonder aydınlatma, muhtemelen değerli ışık kalitesine biraz daha fazla ödemeye hazır olan yapı sahipleri için önemi olan bir konu olarak kalacak. Bu tür yapı sahipleri az da olsa, mevcut.

Dergide s. 78.