İslam Sanatları Müzesi / Katar
Metin: David Müller
Fotoğraf: MIA, Rashid Alkubaisi, Isometrix, Wilmottes & Associés
Doha şehrindeki İslam Sanatları Müzesinin yapımı, Katar’ın, kapılarını uluslararası turizme daha fazla açma stratejisinin bir parçası. İran Körfezinde yer alan bu küçük ülke bu nedenle hiçbir masraftan kaçınmıyor. Müzenin açılışı için tüm dünyadan ünlüler davet edildi.
Bunların arasında Rolling Stones, ünlü gitarist Ron Wood, İngiliz sanatçı Damien Hirst ve galerist Jay Jopling yer aldı. Proje, Çin doğumlu ABD vatandaşı mimar Ieoh Ming Pei için herhalde bu şekilde geliştirdiği en son proje oldu. Müzenin inşaatı için 92 yaşındaki sanatçı emeklilik yaşantısından dışarı çekilmek için büyük çaba sarfedildi. Her ne kadar Pei uzun kariyeri boyunca dünya projeleri için çalışmış olsa da, Müslümanlık henüz ona uzak bir konuydu. Bu proje çerçevesinde
Pei, üç ay boyunca İslam dünyası, kültürü, sanatı ve tabii ki mimarisini incelemek için seyahatler yaptı. Özellikle Kahire’deki, sade, büyük bir avlusu ile kesin çizgilere sahip Ahmad ibn Tulun Camisinden ilham aldı. Doha’daki müzenin, Katar’ın kraliyet ailesi Al Thanis’lerin onlarca yıl içinde İslam sanatları eserlerini sergilemek üzere alan yaratacaktı. Bu eserler arasında çok hassas kumaşlar, seramikler ve el yazması eserler bulunuyor ve bunlar İspanya, Hindistan ve Orta Asya gibi Müslüman ülkelerden geliyor. Müzenin mimarisi, kentte özel bir yere sahip olmalıydı. Günün birinde başka binaların “etrafını sarması” tehlikesini engellemek için, Pei’n kültür yapıları için ekstra suni bir ada yaratıldı. Körfezin, Kuzeyden gelen güçlü akımlarından adayı korumak için ayrıca, liman olarak kullanılabilen “C” biçimli bir yarı ada daha oluşturuldu. Palmiye ve kum tepelerinden oluşan hilal biçimli oluşum, kıyı boyunca uzanıyor ve müzenin bulunduğu adayı koruyor ve aynı zamanda sevimsiz görüntüye sahip sanayi yapılarının görünmesini engelliyor.
İklim şartları da müze için zorlayıcı koşullardı. Katar sıklıkla 40 derecelik sıcaklıkta günler yaşıyor. Doğrudan İran Körfezindeki konumu nedeniyle hava ve sudaki yüksek tuz oranı da dikkate alınması gerekiyordu. Ieoh Ming Pei bu nedenle bina cephesi için, Fransa’da bulunan bir tür kireç taşı olan Chamesson’u uygulamaya karar verdi. Bu taş çok ağır, dayanıklı ve çok şık bir görüntü veriyor. Pei’n tasarladığı bina, çeşitli dikdörtgen ve sekizgen bloklardan oluşan küp biçimli bir yapı. Kraliyet ailesinin değerli koleksiyonunda yer alan eserleri sergilemek için bina beş kattan oluşuyor. Üstten günışığı alan bir kule, mimariyi yukarıda tamamlıyor.
92 yaşındaki mimar leoh Ming Pei uzun kariyeri boyunca birçok değerli projeye imza attı. Ancak Katar’ın Doha kentinde yer alan İslam Sanatları Müzesi Amerikalı mimar için tamamen yeni bir deneyim oldu. İran Körfezindeki kentin kıyısına inşa edilecek bir mücevher yapı için hiç bir maliyetten kaçınılmadı. Müzenin dış ve iç mekânlarının aydınlatma planlaması, Fisher Marantz Stone ve Isometrix firmalarına verildi. Firmalar acaba bu ham pırlantanın son güzelliğini ortaya çıkartacak çalışmayı yapmada başarılı oldular mı?
Avludan İslam tarihi ve kültürü hakkında birçok bilgiye ulaşılabilecek bir kütüphane ve salonlara, “Education Wing” veya eğitim kanadı olarak adlandırılan alanlara geçiliyor.
İslam Sanatları Müzesi, güzelliğini en çok günışığında gözler önüne seriyor. Burada asıl rolü çöl güneşi oynuyor ve mimariyi ışık ve gölgelerden oluşan bir oyuna dönüştürüyor. Sade ama zekice bira raya getirilmiş, üzeri Charmesson taşı kaplı yapı, çekici ve açık renkleriyle daima mavi olan Katar gökyüzüne doğru yükseliyor. Binanın karmaşık geometrisi, güneşin durumuna göre oluşan gölgelerle sürekli hareket eden ve yapıya, görkemli ve genişlik veren biçimler yaratıyor. Kare alanlar gölgeler ile gerdirilerek dikdörtgenlere dönüşüyor. Gölgelerin oluştuğu yüzeylerde üçgenler paralelogramlar ortaya çıkıyor. Bariz yalın araçlar ile burada üç boyutlu biçim ve renk sinerjileri yaratılıyor ve bunlar olağanüstü bir bütünde birleşiyor. Dış alanların ve giriş salonunun mimari aydınlatma konsepti için ABD’li firma Fisher Marantz Stone görevlendirildi. Gece karanlığında gün ışığının görevlerini üstlenecek, uygun bir mimari aydınlatmasını bulmanın çok kolay olmayacağı ortadaydı. Pei, bu görev için çıtayı gerçekten çok yüksek koymuştu.
Müzenin konukları, yaya veya bir araç içinde iki köprüden birinden geçerek müzeye ulaşıyor. Ana köprünün giriş alanında iki büyük granit bloğu yer alıyor ve bunlar fener görevi yapıyor. İslam kültürü ve mimarisine özgü tasarımları var. Blokların içine, her birinde dört kompakt flüoresan bulunan cam küpler yerleştirilmiş. Suni olarak yapılandırılan müze adasının yoluna iki sıralı palmiye ağaçları dikilmiş. Aydınlatma planlamacıları her bir palmiyenin altına, her biri 70 Watt olan metal buharlı lamba yerleştirmişler. Palmiyeler aşağıdan yukarı doğru aydınlatılıyor.
Köprünün üzerinde yine suni olarak yapılandırılmış ve yolun tam ortasından akan bir su kanalı bulunuyor. Su kanalının içinde on iki küçük set yerleştirilmiş ve her birine üç adet suya dayanıklı ve düşük voltajlı halojen ampuller ile donatılmış lamba monte edilmiş. Köprünün yegâne ışık kaynakları, granit fenerlerin içine yerleştirilen kompakt flüoresanlar ve palmiyelerin altına yerleştirilen Uplight’lar. Akşam saatlerinde veya gece köprüden geçerken, müzenin dış aydınlatmasını seyretmek büyük keyif. Mimarinin sunduğu günışığı efektleri mükemmel. Fisher Marantz Stone firmasının aydınlatma tasarımcıları, binanın karanlıkta da bu etkiden yoksun kalmamasını istediler. Konseptlerinde, geometrik şeklinin karmaşıklığını ve Doha sahillerinde parıldayan büyüleyici bir cevher ortaya çıkarmak istediler. Bunun için her bir katmanın aydınlatılması çok önemliydi. Özellikle alt cephe alanları, aydınlatma tasarımcıları için çalışılması zor olan kısımlardı. Müze, bir ada olduğu için, lambaların suya monte edilmesi gerekti. Ayrıca bu kısımlarda, aydınlatma ile kamaşma olasılığı yaratan birçok pencere ve girinti vardı.
Aydınlatma tasarımcıları en doğru çözümü bulmak için birçok olanağı gözden geçirdi. Ayrıca BOJE maketleri geliştirdiler ve bunlara lambaları monte ettiler. Med cezir ile azalan ve yükselen ışık seviyesini gördüler. Sonunda, bu direkleri kısa aralıklarla kum zemine yerleştirmeye karar verdiler. Direklerin üzerine 250 Watt’lık metal buhar lambaları ile donatılmış paslanmaz çelikten oluşan bir çift duvar ışıklığı monte edildi. Daha üst seviyede olan alanlara, metal buharlı lambalarla donatılmış duvar ışıklıkları yerleştirildi ve ışık yukarı doğru çevrildi. Lambalar, kumlanmış camdan yapılmış difüzör lensleri ve geniş yansımalı reflektör ve kamaşmayı engelleyen halkalar ile donatılmış. Bina cephesinin aydınlatması, gündüz olduğu gibi homojen olmalıydı ve binanın yapısını öne çıkartmalıydı. Ancak, ışık yönü farklı olduğu için (ışık alttan geliyor) uygulama çok zordu çünkü gölgeler ters istikamette oluşuyordu. Yüzeylerin genişliği ise bir diğer zorluktu. Bu geniş yüzeylerin homojen aydınlatması için birçok ışık kaynağının kullanılması gerekti. Böylece birçok gölge oluşturuldu. Bilindiği gibi gölgenin kontrol edilmesi ve tam olarak planlaması pratikte çok kolay bir iş değil. Aslında belki toplam ışık miktarının biraz daha az tutulması, binaya daha fazla hava katabilirdi. Bir ada üzerinde olduğu için çevre aydınlatması prensipte çok az.
Yeni müzeye sudan ulaşmak da mümkün. Binanın batı tarafında, etkinliklere gelen ziyaretçi veya konukların teknelerinin yanaşacağı bir iskele bulunuyor. İskelenin ucunda iki adet 25 metre yüksekliğinde direkler bulunuyor. Direklerin ucunda ise dört metre genişliğinde çelik plakalar, bu alanın mimarisine damga vuruyor. Çelik plakaların alt kenarlarında her biri dört projektör ile alttan ışık veren hafif eğik konumda yerleştirilmiş reflektörler var. Bunlar 1000 Watt’lık halojen metal buharlı lambalar ile çelik plakalara yönlendirilmiş. Işık, plakalardan aşağı doğru yansıtılıyor. Direkleri kullanarak ışığı yukarıdan eşit oranda aşağı doğru dağıtma ve bunu yaparken ışık kaynaklarını göstermeme ve çok hafif gölgeler yaratma fikri son derece güzel. Işığın akışı günışığı akışına ayarlanmış ve bina cephesinin kalan aydınlatma şekline ilginç bir zıtlık oluşturuyor.
Müzenin kuzey tarafında, tüm katlardan yukarı doğru yükselen bir cam duvar yer alıyor. Ziyaretçiler buradan sakin bir ortamda Katar’ın başkentinin West Bay olarak adlandırılan bölgesini seyredebiliyorlar. Tavanda, dörtlü gruplar şeklinde asılı halojen Downlight’lar, orantılı ve zarif bir atmosfer sağlıyor.
Müzenin fuayesi için paslanmaz çelikten yapılarak tasarlanan ışık halkasının üzerinde, İslam desenleri bulunuyor. Halen halka içinde Xenon ampulleri bulunuyor. Bakım kolaylığı açısından ampuller gelecekte LED’lerle değiştirilecek. Dört taşıyıcı, kireç taşından yapılmış ve biraraya geldiklerinde kübik bir biçim oluşturuyorlar. et.
Toplam 8000 Watt’lık elektriğin gerekli olup olmadığı tartışılabilir. Mimarinin bu alanda başka rakibi yok. Ancak noktada yapılan uygulamanın estetiği de tartışılabilir.
Müze ziyaretçisi müzeye girdikten sonra Ieoh Ming’in etkileyici mimarisinde ilerleme şansına sahip oluyor. Sergi alanları dört kata yayılmış. Ayrıca, atriyumun etrafında yukarı doğru bir restoran yer alıyor. Atriyumun hemen sekiz metre üzerinde bir ışık halkası uygulaması var. Halkanın çerçevesi paslanmaz çelikten yapılmış ve üzeri İslam motifleri ile bezenmiş. Halkanın içine Xenon ampulleri yerleştirilmiş. Ancak enerji tasarrufu açısından, gelecekte bu ampullerin LED’ler ile değiştirilmesi öngörülüyor. Işık halkası, Fisher Marantz Stone’un aydınlatma tasarımcılarının, neredeyse her uygulamada kullandıkları bir tasarım konsepti. New York’un İslam Sanatları Merkezinin ışık konseptinde de birçok asılı ışıklıktan oluşan büyük bir halka tasarlamış ve bunun için Edwin F.Guth, IALD ve IES’nin Mükemmeliyet Ödülü’nü almışlardı.
Salonun merkezinden yukarı, birinci kata doğru masif ve çok zarif bir merdiven yükseliyor. Merdiven, kireç taşından yapılmış ve tırabzanı camdan oluşuyor. Hemen yanında dört büyük taşıyıcı, giriş alanına hâkim. Düz biçimde yukarı doğru yükselen yapılar iki farklı ebatta, yine kireç taşından oluşan masif üçgen biçimlerle sonlanıyor. Büyük kürekleri andırıyorlar ve dördüncü kattaki odalara İslam kültürüne özgü kübik biçimi teşkil ediyorlar. Yapının çatısını, bu alanın üzerinde bir araya getirilen kubbe oluşturuyor. Kubbe, ilginç üçgen biçimleri ile bu alana büyüleyici bir üç boyutluluk kazandırıyor. Sanki salonun tacını teşkil ediyor, yapıyı tanımlıyor ve şık karmaşıklığı ile özel bir atmosfer yaratıyor. Günışığı ise buradaki en etkileyici ışık ortamlarını sunuyor.
Bina cephesinin en üst bölümünde kalan aralıklardan içeri sızan günışığı, dört taraftan kubbeyi aydınlatıyor ve yüzeye, ince ve çok güzel ışık ve gölge oyunları ile büyüleyici bir hava katıyor. En üst noktada kalan bir aralıktan da ayrıca günışığı giriyor. Güneşin yukarıda olduğu saatlerde veya tam öğlen saatlerinde, Ekvatora yakın olan Katar gibi bir ülkede günışığı tam yukardan giriyor, aşağı doğru ilerleyerek giriş salonu için mükemmel ışık koşullarını oluşturuyor. Yapının kuzeyindeki cam duvardan ayrıca günışığı giriyor, dört kata ve zemin katına yayılıyor. Müze ziyaretçileri birinci katta bulunan bir fıskiyenin yanına yerleştirilmiş 15 masadan birine oturup, Doha’nın West Bay olarak adlandırılan bölgesini seyredebiliyorlar. Dış yapıda olduğu gibi, binanın içinde de günışığı, Ieoh Ming Pei’nin zeki ve üstün mimarisine şekil, boyut ve etki katıyor. Bu da Pei’nin müzesini eşsiz kılıyor. Her ne kadar mimari, masif ve büyük bir görünüm sunsa da günışığı, doğallığı ve sükûneti katıyor. Yapının boyutuna rağmen ziyaretçiler kendilerini içerde kaybolmuş hissetmiyor. Doğal ışık, kireç taşının tüm güzelliklerini ortaya çıkarıyor ve salonlara uyum ve denge getiriyor.
Yapının içindeki suni aydınlatma için aydınlatma tasarımcıları, dış alanlardan farklı bir konsept geliştirdiler. Dışarıda, gölge akışları yaratarak günışığını taklit etmeye çalışırken, içerideki doğal özelliklere bakmaksızın günışığından bağımsız bir konsept geliştirdiler. Geceleri yapı, bilinçli olarak alttan aydınlatılıyor ve güneş ışığında olduğu gibi ışık üstten gelmiyor. Dört taşıyıcının kürek biçimli yaprakları Uplight’lar ile aydınlatılıyor. Bunlar taşıyıcılardan uzak bir noktada metal bir kola dik açıda monte edilmiş. Uplight’lar eşit ve zarif bir biçimde büyük kireç taşlarını aydınlatıyor. Kubbenin merkezinde, günışığının girdiği aralığın altına ayrıca bir lamba yerleştirilmiş. Lamba dört bir yanından her biri birbirine dik açı yapacak şekilde gerilmiş metal halatlara tutturulmuş. Lambanın ışığı aşağıdan ve yukarıdan geliyor. Kubbe, alttan yukarı doğru 400 Watt’lık bir metal buharlı lamba ile aydınlanıyor. Burada farklı bir etki yaratıyor. Kubbe bu ışık altında her ne kadar şekil oluşturma özelliğini, derinlik öğelerini kaybetse de, gücü ve hâkimiyetinden ödün vermiyor. Lambanın en alt kısmında üç adet 70Watt’lık metal buharlı lamba bulunuyor. Bunlar, ışığı dar yansımalı bir biçimde aşağı doğru veriyor ve giriş alanını aydınlatıyor. Ancak bu alandaki ışık sadece geceleri algılanıyor.
Giriş alanında ve galeri tavanların da, Pei’nin İslam Sanatları Müzesinin tasarımında çalıştığı tüm ayrıntılar görülüyor. Sergi alanları dışında, tüm yapı boyunca büyük leğenleri andıran temiz çalışılmış girintili kare biçimli plakaların her iki kenarına halojen lambalar yerleştirilmiş. Bu şekilde oluşan desenler sayesinde aydınlatma, mimariye mükemmel uyum sağlıyor ve mekânlara parlak, sıcak ve rahat bir renk veriyor. İslam motifleri, kaliteli malzeme ve zekice planlanmış ışık ile buluştuğunda eşsiz ortamlar oluşuyor.
Sergi alanları üç seviyeye dağılmış şekilde. Müzenin koleksiyonu halen dünyanın en büyük koleksiyonu. Sergilenen objelerin toplam değerinin yaklaşık 2 milyar ABD Doları olduğu tahmin ediliyor. Bu alanların aydınlatma konsepti, Londra’lı firma Isometrix tarafından tasarlandı. Aydınlatma tasarımcıları çok zor bir görev ile karşı karşıyaydılar. Birincisi, sergi alanları toplam 26 bölümden oluşuyor ve 900 yıllık Kuran’ı Kerim gibi gayet hassas objeleri barındırıyordu. Diğer taraftan tüm bu objeler cam vitrinlerde sergileniyordu. Bazı vitrinler tavan yüksekliğindeydi. Yanlış aydınlatma ile buradaki “Cam labirenti” içinde kamaşma ve yansıma gibi ortamlara neden olmamak gerekiyordu. Vitrinlerin üzerindeki tavanlara, düzenli aralıklarda çiftler şeklinde ışık iletkenleri monte edildi. Objeler, 50 Lux gücünde eşit oranda aydınlatıldı. Müze ziyaretçilerinin bulunduğu alanlar çok karanlık bırakıldı. Tavandaki vitrinlere ilave Spot’lar monte edildi ve böylece değerli eserlerin daha da vurgulanması sağlandı. Işığı tam yönlendirebilmek, istenmeyen ve rahatsız edici yansımaları engellemek için Spot’lara Snoot’lar uygulandı ve tam ayarlandı. Yönlendirme işlemi, motorlu bir sistem üzerinden kontrol ediliyor, dolayısıyla lambalar bakım sonrası da orijinal pozisyonlarına geri getirilebiliyor.
Sergileme alanları: Vitrinlerin içine yerleştirilen ışık iletkenleri ile buradaki değerli sanat objeleri, sabit 50 Lux ışık gücünde aydınlatılıyor. Ayrıca objeler tavana yerleştirilen spot’lar ile ışıklandırılıyor. Işığın rastgele cam duvarlara yansımaması için “Snoot”lar ile donatılmış ve bir motorun üzerine yerleştirilmiş.
Aydınlatma tasarımcıları, sergi salonlarına ilave bir efekt daha kattılar. Tavana monte edilmiş olan Spot’ları, İslam eserlerini aydınlatmak için yine spotların sayısına eşit açıda duvara çevirdiler. Bu şekilde oluşan “Hot Spot”lar mekân içindeki objeler arasındaki ilişkiyi kuruyor ve mekânları, olduklarından daha aydınlık yapıyor. Sergi salonlarının teknik çözümleri, estetik ve yaratıcılıktan ödün vermeden, temiz ve eksiksiz bir biçimde uygulanmış oldu. Bu mekânları yaşamak ve 1001 Gece Masalları’ndan çıkma değerli sanat objelerini izlemek büyük bir zevk. Doha’nın İslam Sanatları Müzesi, sadece değerli objeler sergilemiyor, kendisi de çok değerli. Değeri ve büyüleyici etkisi en iyi günışığında görülüyor. Katar’ın yoğun güneş ışınları yapının üzerinde gezerken ve fantastik gölgeler yaratırken, bina ve binanın içi yepyeni şekil ve mekânlar kazanıyor.
Mimari aydınlatma, çoğunlukla mimarın kendi fikirlerini uyguluyor ve bunları mükemmel ve yaratıcı bir biçimde yapıya entegre ediyor. Burayı gezen herkes biliyor ki: Sadece çok hassas biçimde yontulmuş bir mücevher mükemmel olabilir.
Projeye katılanlar Yapı sahibi: Qatar Museums Authority / Katar Mimar: I.M. Pei Architect / ABD, Çin Sergi alanları mimarı: Wilmotte & Associés / Fransa Dış alanların / Lobby’nin aydınlatma planlaması: Fisher Marantz Stone / ABD Sergi alanlarının aydınlatma planlaması: Isometrix / İngiltere Uygulanan ürünler:
Dış alan: CDM-T 35 Watt’lı duvar ışıklıkları, Sill Su içinde kullanılan duvar ışıklıkları: Wibre Dış alan, Uplight’lar: Erco Uplight’lar Lobby: Rodust & Sohn Lichttechnik Aydınlatılan uç çatı: Rodust & Sohn Lichttechnik Lobby’deki sıva altı lambaları: Rodust & Sohn Lichttechnik Motorlu Spotlight’lar: Özel yapım, Zumtobel Spotlight başlıkları: Museum & Gallery Lighting Köşeli Spot’lar: Litelab Spot’ların kumanda sistemi: Dynalite
Üst fotoğraf: Ek Spotlight’lar duvarları aydınlatıyor ve “Hot Spot”lar oluşturuyor. Tesadüfen içeri giren bir ışıkmış gibi, duvarlarda ilginç strüktürler oluşuyor ve mekânlar, aslında olduklarından daha aydınlık görünüyor.
Alt fotoğraf: Merdivenlikler, küp biçimli, flüoresanlarla donatılmış lambalar ile aydınlatılıyor.
Dergide s. 47.